عكس: كاوه كوثري
زيگموند فرويد، بنيانگذار گفتمان روانكاوي در ايران ناشناخته نيست. اگرچه حجم كارهايي كه از وي يا درباره او ترجمه شده ـ تازه به شرط امانت داري و درستي برگردان ها ـ به پاي يك سوم شهرت وي در ايران نمي رسد. به هر روي پژوهشگران از فرويد به عنوان كسي كه سومين ضربه را بر تمدن مدرن وارد كرد ياد مي كنند. دو تاي ديگر، يكي كپلر و دومي داروين بود، اما فرويد با عنوان كردن اين كه انسان به غير از رفتارهاي آگاهانه و ارادي، متصل به بخشي ناهشيار به نام ناخودآگاه است، موجد گفتماني جديد در حوزه علوم انساني شد. تعريفي كه فرويد و روانكاوي از انسان و به تبع آن از جامعه و حتي سياست و زيبايي شناسي مي داد، با نظرات رايج در حوزه هاي فلسفي، جامعه شناسي و نقد هنري متفاوت بود.
به همين خاطر حجم گسترده اي از حملات را چه در زمان خود و چه پس از عمرش نصيب خويش كرد. به هر روي ادبيات روانكاوي بيشترين تاثير را بر فلسفه معاصر گذاشته و كمترين فيلسوف و انديشمندي را در غرب به ويژه فلسفه قاره اي مي توان سراغ گرفت كه از تاثير وي بركنار بوده باشد. به طوري كه بيشتر انديشمندان معاصر به تعبيري يك دوره فرويدي داشته اند. مطلبي كه از پي مي آيد، گفت وگويي است با دكتر محمد صنعتي، روانكاو و نويسنده معاصر در باب تحولي كه روانكاوي در فلسفه ايجاد كرد. لازم به توضيح است كه در اين گفت وگو تنها به دورنمايي كلي از بحث بسنده شده و جزئيات بيشتر را شايد بتوان در فرصت ديگري پي گرفت.
فرويد به شدت با آراي فلسفي زمانه اش آشناست، ولي از آن ها به ظاهر احتراز مي كند و هم به عنوان يك پزشك و در آشنايي با مجامع علمي مي داند كه فردي در اين مجامع مورد قبول قرار مي گيرد كه فيلسوف نباشد
حيدرطاهري
هنگامي كه آثار نخستين فرويد را كه عمدتا در حيطه پزشكي يا روانپزشكي مرسوم زمانه اش قرار دارد، مي خوانيم و آن ها را با آثار بعدي وي به ويژه از سال هاي 1900 به بعد مقايسه مي كنيم، متوجه تفاوت هاي زيادي بين آن ها مي شويم. در آثار اوليه فرويد توجه به فلسفه كمتر يا اصلا به چشم نمي خورد و حتي گويا از فيلسوفان و فلسفه هاي روزگار خود كناره مي گيرد، اما به يكباره در آثار دوم وي به مسائلي برمي خوريم كه جنبه فلسفي داشته و حاكي از ذهنيتي فلسفي است. به خصوص اين كه روانكاوي در مقايسه با ديگر گفتمان هاي رايج ديگر، شايد بيشترين تاثير را بر فلسفه معاصر گذاشته باشد، به نظر شما اين دوگانگي ناشي از چيست؟
در اين كه فرويد ضد فلسفه بوده باشد، به شدت ترديد دارم، چراكه در برخي از آثارش به ويژه به شوپنهاور و نيچه اشاره داردو حتي فرويد در مقاله در فراسوي اصل لذت بيان مي دارد: آنچه كه در اين جا درباره تقابل زندگي و مرگ مي آورم، شايد شما را به ياد فلسفه شوپنهاور بيندازد. چه بسا يك ذهن خلاق مسئله اي را به طور شهودي فهميده باشد و بعدا دانشمندي بتواند آن را از نظر علمي تبيين كند. اگرچه فرويد در جايي مي گويد كه از خواندن نيچه و شوپنهاور احتراز مي كرده، اما بي شك همان گونه كه گفته شد با آثار فيلسوفان يادشده آشنايي داشته است. او در حقيقت مي خواسته از تاثير فلسفه بركنار باشد.
چرا؟
براي درك اين مسئله بايد به زمانه فرويد بازگرديم، به شكافي كه بين فلسفه و گفتمان علمي وجود داشت، توجه كنيم. مي دانيم كه در اواخر قرن نوزدهم به ويژه با آراي ماركس فلسفه زير سؤال مي رود. همه بحث اين است: آيا آنچه كه در فلسفه مطرح مي شود، حقيقت است؟ به بيان بهتر، آيا حقيقت فلسفي و حقيقت علمي در مقابل هم قرار مي گيرند؟ در اين دوره است كه حقيقت علمي، يك واقعيت عيني ـ تجربي و حقيقت فلسفي يك امر متافيزيكي تلقي مي شود.
اين همان نزاع معروف ميان پوزيتيويست ها و فيلسوفان ايده آليست است. آيا با اين بيان مي توان فرويد را در شمار پوزيتيويست ها قرار داد؟
قطعا همين  طور است. فرويد كسي است كه به تجربه تكيه دارد، اما كوشش وي مصروف اين مي شود كه مسئله اي را به اثبات برساند و مي داند كه مجامع علمي زمانش با فلسفه ميانه اي ندارند. به نظرم علت احتراز فرويد از فلسفه همين باشد، وگرنه مي دانيم كه فرويد يكي از كساني بوده كه مانند هوسرل در سر كلاس هاي برنتانو حاضر مي شده است. بنابراين چگونه مي توانسته با فلسفه مخالف بوده باشد؟ فرويد بارها و بارها در نوشته هايش اشاره مي كند:  آن ها چنين خواهند گفت كه البته مقصود وي از آن ها فيلسوفانند. اگر او فلسفه نخوانده بود، از كجا مي دانست كه آن ها فيسلوفان چه خواهند گفت؟
بي شك فرويد بر وفق يك پرسش فلسفي كارش را سامان نمي داده است. هرچند دغدغه هاي فلسفي در كارهايش به چشم مي خورد.
فرويد مي خواسته پرسش هايش را به طور علمي مطرح كند. مسئله ديگر اين كه وي از همان آغاز، يعني از وقتي كه وارد تبيين ذهن انسان شد و نظريه جاي نگاشتي (Topographic) را كه ذهن را به دو بخش خودآگاه و ناخودآگاه تقسيم مي كرد ـ تازه خودآگاه هم به دو پاره آگاهي و پيش آگاهي بخش مي شد ـ  مطرح كرد، كاملا در مقابل نظريه هاي فلسفي پذيرفته شده زمانه اش قرار گرفت، زيرا فلسفه زمان فرويد كه تقريباً به صورت اصل بديهي در تمام مسائل علمي و غير علمي پذيرفته شده بود، فلسفه دكارت بود.
يعني فرويد يك رهيافت ضد دكارتي اتخاذ مي كرد؟ آيا با اين كار به نوعي در مقابل مباني مدرنيته نمي ايستاد؟
در واقع دكارت و كانت و هگل همه اين پيش فرض را داشتند كه ذهن انسان كاملا آگاه است و اكنون فردي آمده كه اين مسئله را به پرسش مي گيرد. علاوه بر آن، مشكل سومي هم وجود داشت و اين كه فيلسوفان آن زمان فلسفه ناب را چيزي مي دانستند كه به مسائل اخلاقي و مسائل استعلايي و متافيزيكي بپردازد. در ضمن اين فيلسوفان انساني را مدنظر داشتند كه از بدن خويش كاملا جدا انگاشته مي شد. هنوز هم به نظرم فلسفه بر همين منوال مي رود.
نكته اي وجود دارد و آن اين كه گفتمان مدرنيته بر مبناي جايگزيني بدن و حذف روح حركت كرده است. پس چگونه اين مبنا با رهيافت فيلسوفاني چون دكارت و كانت كه به زعم شما به حذف بدن از گفتمان فلسفي همت گماشته بودند، همساز مي شود؟
حرف شما كاملا درست است، اما فيلسوفان بزرگ مدرنيته وقتي كه از آگاهي آغاز مي كنند، در نهايت آن را به امر متعالي مي رسانند. به ويژه در تاملات دكارت اين مسئله را به وضوح مي بينيم. مي دانيم كه در فلسفه دكارت ذهن از بدن جدا انگاشته مي شود و اين مسئله دوگانگي ذهن ـ بدن تا روزگار فرويد، به عنوان يك معضل باقي مانده بود. در اين زمينه همه فيلسوفان ذهن ـ با همه اختلاف هايشان ـ بر اين نكته اتفاق نظر داشتند كه به هر حال خاستگاه هر فعاليت ذهني در مغز صورت مي گيرد.
پس مي توان گفت كه فرويد مي خواسته با طرح دوباره گفتمان بدن در درون مدرنيته، در جهت آن حركت كند، نه مخالف آن. با اين بيان به پاسخ دوم پرسش قبلي نزديك مي شويم.
مسئله اي كه بعدها برخي از انديشمندان پساساختارمدار مانند ميشل فوكو را به عنوان فيلسوفي كه گفتمان بدن را مطرح مي سازد، معروف كرد، درواقع آغازگر آن را بايد فرويد دانست. فرويد بود كه انسان را در همان آغاز مرتبط با بدنش مطرح مي كند. در همين راستا تمام اصطلاحاتي راكه در آثارش به كار مي گيرد، خاستگاه جسماني دارد. اصولا تمام نمادهايي كه در روانكاوي به كار مي رود، از بدن آغاز مي شود. بنابراين او نوعي نگرش در فلسفه ذهن وارد مي كند كه پيش تر وجود نداشته است. البته در زمان ارسطو يا بوعلي سينا مي توان آن را سراغ كرد، زيرا اين دو فيلسوف پزشك بودند و درواقع پس از قرون وسطي كه فيلسوفان مسيحي به بدن (به مثابه گوشت) توجه نداشتند، فيلسوفان مدرنيته انگار به دو گروه تقسيم مي شدند: افرادي مثل دكارت، كانت، هگل فيلسوفان ايده آليست بودند كه به بدن از طريق روح و روان توجه داشتند و درواقع از طريق ايده، در حالي كه فيلسوفاني نظير هيوم و فويرباخ كه براي بدن و جسم اهميت بيشتري قائل بودند، به عنوان فيلسوفان ماترياليست قلمداد مي شدند.ازاين رو فرويد پيوند ذهن و بدن را برقرار مي سازد. امري كه تا امروز هنوز چالش برانگيز است، چراكه نظر غالب امروزه در حيطه فلسفي همان دوگانگي ذهن بدن دكارتي است. كتابي مي خواندم از يك انسان شناس معروف به نام آنتوني كوهن وي در آن نوشته بود كه اگر با پيش فرض متفاوتي از پيش فرض دكارت در مورد آگاهي حركت مي كرديم، حتما امروزه يك جهان انديشگي ديگري مي داشتيم. بر اين اساس مي توان تاريخ انديشه مدرن را به پيش از فرويد و پس از فرويد تقسيم كرد.
حال اگر فرض كنيم كه تاريخ مدرنيته تغيير مي كرد و از آغاز قرار بود كه فرويد در راس آن قرار گيرد (به جاي دكارت) چه پيش مي آمد؟
مي توان اين پرسش رابه گونه اي ديگرمطرح كرد:اگر از ابتداي مدرنيته وحدت ذهن و بدن وجود داشت يا به بيان ديگر اگر از همان آغاز دوگانگي نه در ذهن بدن كه در خود ذهن (خودآگاه و ناخودآگاه) بود، چه دنيايي داشتيم؟درواقع تمام مقاومتي كه در برابر فرويد صورت گرفت ـ به نظرم ـ مربوط به تلقي هاي جنسي او نبود، بلكه اصل قضيه اين بود كه فرويد فلسفه اي را بيان مي كرد كه در تقابل با فلسفه پذيرفته شده زمانه اش بود.
مثلا اين كه مي گويد: جايي كه آن (غرايز: id) هست، من (Ego) خواهد بود.
درواقع فرويد با بيان اين جمله همين نكته را مي خواهد بگويد كه ذهن و بدن از هم جدا نيستند و اين دو همواره باهمند. id آن اشاره به غريزه دارد كه به زيست شناسي و بدن مربوط مي شود و بنابراين اشاره فرويد به همين همبودي بدن و روان است.
آيا اين من (Ego) فرويدي با من دكارتي يا سوژه شناسا مطابقت مي كند؟
بله. سوژه دكارتي بدين معنا كه سوژه اي است كه با واقعيت سروكار دارد و در آغاز رفتارش آگاهانه است. درواقع در سال هاي پس از فرويد است كه كاركردهاي ناخودآگاه به سوژه نسبت داده مي شود وگرنه درخودنظريه ارتدوكس فرويدي ناخودآگاه بيشتر در قلمرو آن (id) قرار دارد. به هر حال، من فرويدي تقريباً با من دكارتي مطابقت دارد.
در همين جا لازم مي بينم كه به نكته اي ديگر راجع به رابطه ميان فرويد و فلسفه اشاره كنم. هنگامي كه از نحوه و اندازه استفاده روانكاوي از فلسفه سخن مي رود، بايد اين نكته را افزود كه درست است كه فرويد از جمله در مقاله در فراسوي اصل لذت به نظريه هاي فخنر ، فيزيولوژيست معروف اشاره مي كند، اما از فلسفه ناآگاه نبوده است. البته خود فخنر فيلسوف هم بوده است. مي دانيم كه اصطلاح ناخودآگاه در ابتدا توسط فون هارتمن شاگرد شوپنهاور مطرح شد. فون هارتمن كتابي با عنوان ناخودآگاه دارد. پس مي بينيم كه فرويد نه تنها از فخنر زيست شناس و فيزيولوژيست استفاده مي كند، بلكه به آراي فيلسوفان هم نظر داشته است. البته او در اين اقتباس ها، عين اصطلاحات و واژگان آن ها را به كار نمي گيرد، بلكه در آن ها دخل و تصرف مي كند. مثلا واژه (آن: id) را در آغاز نيچه با عنوان es Das مطرح مي كند و بعدها روانپزشكي به نام گرودك كتابي مي نويسد با عنوان كتاب آن . فرويد مي گويد كه من اين واژه را از گرودك به عاريت گرفتم. حال آن كه خود گرودك هم آن را از نيچه به وام گرفته است. به هر صورت، كاري را كه فرويد انجام مي دهد، ظريف، زيركانه و كمي هم موذيانه است.
چرا تعبير موذيانه را به كار مي بريد؟
به اين خاطر كه هم به شدت با آراي فلسفي زمانه اش آشناست، ولي از آن ها به ظاهر احتراز مي كند و هم به عنوان يك پزشك و در آشنايي با مجامع علمي مي داند كه فردي در اين مجامع مورد قبول قرار مي گيرد كه فيلسوف نباشد.
درواقع به نظر مي رسد كه فرويد يك فيلسوف پزشك مدرن است، منتها فرزند خلف مدرنيته و تجربه مدار و يك پزشك و نورولوژيست بوده است. فرويد در مقام يك پزشك بسياري از بيماري ها را براي اولين بار وارد متون پزشكي كرد. تا پيش از فرويد چيزي به نام اختلالات اضطراب در روانپزشكي وجود نداشت. بنابراين فرويد به عنوان يك پزشك در وهله اول با بدن سروكار دارد و نمي تواند انساني بدون بدن را تصور كند. در حالي كه فيلسوفان به خصوص در آن جايي كه از فلسفه ناب سخن به ميان مي آورند، به مباحث مفهومي و مجرد فارغ از انسان عيني اشاره دارند. همين جاست كه فرويد سر مخالفت با فلسفه زمانه اش برمي افرازد.
آيا براي خود فرويد پيامدهاي فكري و فلسفي حركتي كه آغاز كرده بود، متصور بود؟
مقاله اي از فرويد در سال 1913 تحت عنوان ادعاهاي روانكاوي درباره علايق علمي وجود دارد. فرويد در آن جا به تاثير روانكاوي بر فلسفه، جامعه شناسي و... اشاره مي كند. از سال 1913 تا 1939 كه سال مرگ اوست، بسياري از مقاله هاي مربوط به فرا روانشناسي وي به چاپ مي رسد. همان حيطه اي از آراي فرويد كه تاثير بسزايي بر فلسفه گذاشته است. بنابراين براي خودفرويد كاملا روشن بود كه در چه حيطه اي گام گذاشته و به كجا مي خواهد برود.
وقتي به مجموع آثار فرويد نگاه مي كنيم، خط فاصل روشني بين دو دسته از كارهاي وي مي بينيم: آثاري كه كاملا باليني هستند و حاكي از يك ذهنيت علمي تجربي و ديگر آثاري كه ازاين ذهنيت فاصله مي گيرند و در اين دسته كارها فرويد در مقام يك انسان شناس، فيلسوف و... ظاهر مي شود، مانند همه آثاري كه از 1900 به بعد نوشت. حتي در برخي جاها از كمبود شواهد علمي وي در شگفت مي شويم، مانند كتاب توتم و تابو ، آن جايي كه از پدر اوليه و كشته شدن وي توسط پسران سخن به ميان مي آورد. در پس اين آثار اخير چهره فردي (فرويد) را مي بينيم كه از طريق گفتمان روانكاوي رسالتي براي خود قائل است. به همين دليل روانكاوي به كلان روايت يا فراگفتماني بدل مي شود كه مي خواهد چونان چتري فراگير همه حيطه هاي علوم انساني را دربرگيرد. اين جاست كه نقش فرويد به ماركس بسيار شبيه مي شود.
فرويد به جاي انساني كه بدنش از ذهن وي جداست، انساني را مطرح مي كند كه تنها براساس ذهنش عمل نمي كند. فرويد مي گويد ذهن و تن درهم تنيده اند. بنابراين او به تعريف جديدي از انسان مي رسد. طبيعي است كه اين انسان جديد در حيطه هاي مختلف علوم انساني تاثير بسزايي مي گذارد. در طول تاريخ مدرنيته بارها شاهد عوض شدن تعريف انسان هستيم. انسان روشنگري متفاوت از انسان دوره عقل گرايي بود. از اوايل قرن بيستم هم شاهد ظهور انسان روانكاوانه هستيم كه يك انسان زيست شناختي روانشناختي جامعه شناختي است. البته فرويد به ماركس از اين جهت شبيه است كه چونان وي انسان را در چارچوب تاريخ نگاه مي كند، يعني همان گونه كه فلسفه ماركس مبتني بر ماترياليسم تاريخي است، گفتمان روانكاوي نيز سرگذشت نگارانه يا به عبارت ديگر تاريخي است. هر دو، تاريخ سركوبند و هر دو مدعي انديشه رهايي. ماركس به رهايي طبقه فرودست تاكيد دارد و فرويد به آزادي واپس زده.
در اين جاست كه آراي فرويد با آراي ماركس در مكتب فرانكفورت و حتي پيش تر از آن در آراي ويلهلم رايش درهم مي آميزد.
بله و به همين جهت است كه نه تنها در انديشه سوررئاليست ها بلكه در مكتب فلسفي فرانكفورت و نيز در جرياني موسوم به پست مدرنيته فرويد و ماركس به گونه اي در كنار هم قرار مي گيرند و گفته مي شود كه همراه با نيچه بيشترين تاثير را بر فرهنگ قرن بيستم داشته اند. نه تنها ميشل فوكو، بلكه بي آت و پل آسون هر سه معتقدند كه فرهنگ معاصر بيش از هر كس ديگري تحت تاثير اين سه تن بوده است.
پس با اين چيزي كه مي فرماييد، آراي فرويد از تاثير فلسفي بسزايي برخوردار بوده است.
بله! به اين اعتبار داراي تاثير فلسفي است كه وي از همان آغاز تبيين ناخودآگاه مستقيما به طرف زبان مي رود و مي گويد كه ساختار ناخودآگاه دقيقا شبيه زبان هاي باستاني، يعني زبان هاي تصويري است. به بيان ديگر آراي فرويد فلسفي است زيرا نه تنها همان طور كه گفته شد از همان آغاز به مسئله دوگانگي آگاهي مي پردازد بلكه مستقيما در تبيين ناخودآگاه به سراغ زبان و تفسير مي رود.
حال كه در اين جا سخن از تفسير به ميان آمد، بفرماييد كه تفاوت تفسير در روانكاوي با تفسير هرمنوتيكي چيست؟
تفسير (interpretation) در فرويد با هرمنوتيك يا تاويل مثلا در آراي هايدگر متفاوت است. نخستين تفاوت در اين است كه هرمنوتيك از كتاب هاي مذهبي آغاز مي شود، در حالي كه تفسير فرويدي گرچه مبتني بر تفسير نمادين است، ولي به تفسير ناخودآگاه مي پردازد كه به انسان اين جهاني مربوط مي شود. علاوه بر اين با توجه به ناخودآگاه فردي كه مورد تفسير قرار مي گيرد و شرايط خاصي كه در آن، رويا يا گفتار رخ مي دهد و نيز تداعي هاي روانكاوي شونده با رويا و حوادثي كه بيان مي كند، مي تواند تفسيرهاي متفاوتي را پديد آورد. اين كه برخي ممكن است اشتباها تصور بكنند كه تمامي علم و نظريه اثبات مدار نهايتا كاهش گرايانه است و در نتيجه روانكاوي هم تلاش دارد كه همين نظريه را دنبال كند، بنابراين تفسير آن محدود خواهد بود، بايد گفت كه در آن سو هرگونه تفسير ايده آليستي يا استعلايي نيز نهايتا به ايده خواهد رسيد. آيا مي توان گفت كه در آن جا هم تفسير محدود مي شد در كاهش گرايانه است.
در هر عصري حقيقت هايي هست كه مردمان نمي توانند با آن ها بستيزند. ما در حقيقتي كه فرويد كشف كرد، زندگي مي كنيم، چه دوستش داشته باشيم، چه نداشته باشيم
پس بنابراين لكان كه روانكاوي را با هرمنوتيك هايدگري مي آميزد، از تفسير روانكاوي در معناي معمولش دور مي شود؟
بله، به همين جهت هم است كه تفسير لكان از فرويد تفسيري است از روانكاوي فرويد كه به بدن در چارچوب نمادين آن تاكيد دارد. مثلا فالوس (phallus) براي لكان بيشتر يك امر نمادين است و قطعا از اين نظر به همان اندازه كه بيشتر مورد توجه فيلسوفان و بخش هاي ادبيات قرار گرفته، به همان اندازه هم مورد انتقاد روانكاوي است كه با واقعيات باليني و ملموس انساني سروكار دارد. به اين معنا كه هرچه به متافيزيك نزديك مي شود از واقعيت ملموس دور مي شود.
در جايي نيز اشاره كرده ايد كه آراي لكان با بوديسم نزديكي دارد، اين قياس از كجا نشات مي گيرد؟
فرويد هم وقتي كه مقاله در فراسوي اصل لذت را مي نويسد و خودش در آغاز آن تاكيد دارد كه مقاله اي گمان پردازانه است، جايي است كه نيروانا را كه يك مفهوم بودايي است، براي توضيح آرزوي مرگ به كار مي گيرد. در آراي يونگ هم مفاهيم بودايي بسيار به كار گرفته مي شود و شايد قديمي ترين يا مهم ترين آشنايي فلسفه غرب با بوديسم را در كتاب معروف شوپنهاور بتوانيم ببينيم. شوپنهاور بسيار مورد ستايش فرويد بوده است، ولي خود فرويد با اين گونه آرا برخوردي دوگانه داشته، اما در آراي لكان اين برخورد دوگانه به يك يقين مي رسد. به همان اندازه كه ممكن است به جايگاه sex در نظام انديشه فرويدي ايراد گرفت، مي توان به همان اندازه به جايگاه بوديسم در آراي لكان و به خصوص آن جاكه به خلاء به عنوان عامل بنيادين تاكيد دارد، انتقاد كرد.
نكته ديگر آن كه غير از اين كه فرويد سوژه دكارتي را به چالش مي گيرد و جنبه اي ناخودآگاهانه براي آن ترسيم مي كند، هايدگر نيز از طريقي ديگر با سوژه دكارتي درگير مي شود كه پيامدهاي آن به انديشمنداني چون دريدا و لكان مي رسد. آيا به خاطر همين مشابهت نبوده كه لكان به آميزش آراي فرويد و هايدگر همت مي گمارد؟
شايد اين طور باشد،ولي اين كه هم فرويد سوژه دكارتي را به پرسش مي گيرد و هم هايدگر، بايد گفت كه هردو از دو منظر متفاوت اين كار را مي كنند و اين لزوما نه دليل بر توافق آنهاست و نه دليل بر اختلافشان ولي در اين كه فلسفه قرن بيستم شايد ديگر نمي تواند سوژه دكارتي را به آن شكل ارتدوكسي اش بپذيرد، نوعي توافق غالب مشاهده مي شود.
ولي ژيژك در جايي اشاره مي كند كه با مركزيت انداختن سوژه، سوژه خيلي به اصطلاح گل و گشاد شده بايد به نحوي نه سوژه دكارتي بلكه سوژه را بازآفريني كرد.
اما اين كه بعد از فرويد و هايدگر در آن دوره به اصطلاح پست مدرنيته هم سوژه (مولفي كه مرده است) آن قدر تكه پاره مي شود كه چيزي از آن باقي نمي ماند و برخي از فيلسوفان مانند ژيژك و هابرماس مي خواهند آن را از نابودي نجات دهند، مسئله اي است كه ارتباطي با فرويد و هايدگر ندارد، بلكه اتفاقي است كه در آراي لكان و دريدا مي افتد. همان گونه كه در دريدا تفسير بي نهايت مي شود و با بي نهايت شدن آن ما در نهايت به بي معنايي و بي مفهومي همه چيز مي رسيم، سوژه نيز چنين سرنوشتي مي يابد. مسئوليت مشكلات دريدا و لكان را نبايد به دوش فرويد و هايدگر انداخت. احتمالا پيروان لكان و هايدگر مي بايد تكليفشان را با اين دنياي بي معنايي كه پديد آورده اند كه من آن را ناشي از برخي تفكرات بوديستي يا بيشتر تفسير غربيان از بوديسم مي دانم، روشن كنند.
باتوجه به اين كه آراي لكان و به خصوص برخي از مفسران وي از جمله ژيژك و آلن بديو در سال هاي اخير در ايران موردتوجه واقع شده، در حالي كه حتي يكي از كتاب هاي مهم لكان به فارسي برگردانده نشده است، شما چه نقدي بر مطرح شدن اين بخش از روانكاوي در شرايط حاضر ايران داريد؟
اين قضيه شباهت دارد به آن نظريه مشهور راه رشد غير سرمايه داري و اين كه ما هنوز آن گونه كه شايد و بايد مدرنيته را تجربه نكرده ايم يا بهتر بگويم حدود يكصد سال است كه با ابزارها و فرآورده هاي تكنولوژي سروكار داشته ايم و يا با ايده هاي دسته سوم و چهارم مدرنيته و شايد تازه از يك دهه است كه آثار كليدي مدرنيته به طور جدي و وسيع به فارسي ترجمه شده اند، اما آن گونه براي پست مدرنيته سرودست شكسته مي شود و آثار فيلسوفان اين جنبش كه بسياري از آن ها هم خود را پست مدرن نمي دانند، با ترجمه هاي نادرست هياهو به راه انداخته كه قطعا نمي توان شكست هاي موحش راه رشد غير سرمايه داري را به ياد نياورد. اما از اين گذشته، يكي از دلايلي كه فكر مي كنم اين آثار براي اين جامعه شايد چندان مفيد نباشد، به اين خاطر است كه اگر پست مدرنيته نقد مدرنيته است، بنابراين براي ما كه تجربه مدرنيته نداشته ايم، چه مددي مي رساند؟ اگر تكميل پروژه مدرنيته است، باز هم براي ما مبتديان مدرنيته فعلا موردي ندارد، ولي اگر انكار مدرنيته است كه درواقع نفي سوژه و تاكيد برخلا و بي معنايي مصداق هاي آن باشد، ما در شرق قرن هاست مبتلا به آنيم. پس براي ما چيز جديدي ندارد.
در اين جا مي خواهم به مهم ترين وجه فلسفي فرويد و درواقع بارزترين نمود روانكاوي يعني تحليل اسطوره اديپ و معماي سرنوشت انساني اشاره كنم. به نظرم فرويد با مركزيت دادن به اين اسطوره در آثارش خواه ناخواه به بسياري در نتيجه گيري هاي فلسفي و روانشناختي اش مي رسد. اسطوره اي كه در آن بنيادي ترين كشمكش هاي دروني و بروني انساني به چشم مي خورد. مسئله قدرت، هويت، زبان، جبرهاي دروني و بيروني انسان، سوژه، اراده، مرگ، اضطراب و... از اين رو به درستي نيز گفته شده كه مكاتب گوناگون روانكاوي، هريك براساس تفسيرهاي متفاوتي كه از اين اسطوره به دست مي دهند، از يكديگر متمايز مي شوند. آيا شما هم با اين نظر موافقيد كه فرويد با دستمايه قرار دادن اين اسطوره، به مهم ترين مسائل فلسفي زمانه اش و شايد ادعاي بزرگي است همه روزگاران نقب مي زند؟
همين طور است. هنگامي كه نامه هاي فرويد به فليس را مطالعه مي كنيم، متوجه مي شويم كه فرويد مشغول خودكاوي خويشتن است. او ابتدا تمام رفتارها و روياهايش را در دفتري مي نويسد تا اين كه در يكي از روياهايش مي بيند كه مادر و برادرش حضور دارند. او در آن جا متوجه مي شود كه حس خاصي به مادرش دارد. بعد اشاره مي كند كه اين عشق به مادر نظير علاقه اي است كه اديپ به مادرش داشت. شايد در همان نامه يا نامه هاي بعد بين اسطوره اديپ و هاملت ارتباط برقرار مي كند. براي او عجيب است كه چرا آثار ادبي مهم جهان حاوي عشق پسر به مادر است و درواقع رقابت پسر با پدر؟ در همين جاست كه او به رابطه مثلثي قدرت بين پدر مادر پسر مي رسد و بعدا پي مي برد كه اين مسئله ناشي از ميل جنسي است، اما هركس كه با اسطوره اديپ آشنا باشد، مي داند كه اين، اسطوره سرنوشت انسان است. انساني كه با همه دانايي اش (اديپ داناترين فرد زمانه اش بود) عمل مي كند و پيش از آن كه به كشتن پدر و ازدواج مادر برسد، با اسفينكس روبه رو مي شود (هيولاي شهر تب). اديپ كسي است كه معماهاي اسفينكس را درباره انسان پاسخ مي گويد. اين جا مكاني است كه انسان بايد تبيين شود و اين وظيفه بر دوش اديپ به عنوان داناترين فرد روزگارش نهاده مي شود، اما اين داناي زمانه به نظر مي رسد كه به گونه اي اسير سرنوشت است.به اين دليل كه ناآگاه است (ناخودآگاه).
در همين جاست كه به جبر روانشناختي در آراي فرويد اشاره مي شود. البته اين يك جبر مشروط است. مثل جبر زيست شناختي داروين نيست. بيشتر مانند جبر ماترياليسم تاريخي ماركس است. هر دوي اين جبرها در يك چيز مشتركند و آن اين كه انسان مي تواند از چنبره آن ها خارج شود و اراده انسان قادر به غلبه بر اين جبرهاست، مشروط به آن كه با آگاهي توام شود. به نظر فرويد اگر ناخودآگاه را به صحنه آگاهي بياوريم، آنگاه انسان مي تواند تعيين كننده سرنوشت خويش گردد. همان گونه كه طبق آراي ماركس هم اگر آگاهي طبقاتي شكل بگيرد، انقلاب و در نهايت آزادي از سلطه و جبر امكان پذير مي شود. بنابراين آزادي اراده و آزادي خواست و در نهايت آزادي اشتياق ارتباط نزديكي با ميزان خودآگاهي انساني دارند.
اسطوره اديپ از جايي آغاز مي شود كه مسئله فرزندكشي مطرح مي شود. البته فرويد به اين مسئله پيش تر هم اشاره كرده بود، مي دانيم كه در اسطوره هاي گذشته اين بن مايه (فرزندكشي) به وفور يافت مي شود: معمولا يكي از فرمانروايان يا شاه وقت خوابي مي بيند كه پسري به دنيا مي آيد كه بعدها او را از سلطنت بركنار مي كند. به اين جهت پادشاه دستور مي دهد كه تمام فرزندان پسر كشته شوند. در اين زمينه مي توانيم اين نمونه ها را برشماريم: داستان كوروش، سارگون، اديپ، پاريس و...
آيا مي توان گفت كه اين بخش از روايت يا اسطوره جهاني است، يعني در همه فرهنگ ها يافت مي شود؟
بله جهاني است، مثلا در ايران اسطوره كوروش را داريم. در اسطوره كوروش، پادشاه ماد دستور مي دهد كه نوه دختري اش را كه كوروش باشد، بكشند و لذا آن را تحويل هارپاك مي دهد، ولي در اين جا مثل همه اسطوره هاي مشابه، آن فردي كه قرار است بچه را بكشد، يا آن را تحويل چوپان مي دهد و يا آن را در صندوقچه يا زنبيلي قرار مي دهد و در آب مي گذارد. هم در مورد اديپ و هم كوروش، بچه به چوپان سپرده مي شود، اما فرويد در كنار مسئله پسركشي به مسئله ديگري هم توجه دارد كه كمتر به چشم پژوهشگران قبل از وي آمده است و آن هم مسئله پدركشي در اسطوره اديپ است. فرويد اين نكته را در كتاب توتم و تابو با استفاده از كارهاي يكي از انسان شناسان بيان مي كند. اين انسان شناس در منطقه تحت مطالعه اش يعني خاورميانه شاهد مراسمي بود كه در آن شتري در ضيافتي به جاي شاه يا پدر قرباني مي شد. براي من باعث تعجب است كه چگونه داستان مشهورتري چون ابراهيم (ع) و اسحاق (ع) يا به روايت قرآن اسماعيل كه در آن مستقيما پسركشي مطرح است، مورد توجه قرار نمي گيرد و در مقابل به پدركشي توجه مي شود؟
آنچه كه در اسطوره اديپ براي من اهميت دارد، قسمت بعدي آن، يعني پس از كور شدن اديپ به خاطر كشتن ناخواسته پدرش و ازدواج با مادرش و سرگرداني او در بيابان ها و رسيدن به شهر كولونوس است. اين جاست كه بخش ديگري از معماي سرنوشت انسان مطرح مي شود.
فرويد بيشتر به قسمت قبلي اسطوره توجه دارد، يعني آن جايي كه اديپ پدر را مي كشد و با مادر ازدواج مي كند، اما هنگامي كه اديپ وارد كولونوس مي شود، مردم از او مي پرسند: آيا تو همان نيستي كه شاه (پدرت) را كشتي؟ او پاسخ مي دهد: بله! كشتم اما به حق. من كسي را كشتم كه قبلا فرمان قتلم را صادر كرده بود. بنابراين در مورد كشتن پدر گناهي ندارم. او مي گويد: در برابر قانون پاكم اما گناه وحشتناك من ازدواج با مادر است. اتفاقا اديپ خود را به دليل ازدواج با مادر كور مي كند نه پدر كشي كه فرويد بر آن تاكيد دارد.
چگونه اديپ عمل كشتن پدر خود را به حق يا قانوني مي داند. در صورتي كه مي دانيم پدرش (لايوس) در آغاز فرمان مي دهد كه پسران و از جمله او (اديپ) را بكشند. به نظر مي رسد كه بين اين دو عمل يعني كشتن پدر توسط اديپ و فرمان پدر اديپ مبني بر كشته شدن پسران از لحاظ قانوني يا قانوني نبودن به تفاوت وجود دارد. آيا در اين جا نمي توان دو تلقي از قانون را مشاهده كرد؟
از نظر اديپ فرمان شاه مبني بر اين كه بايد پسران كشته شوند چون ممكن است يكي از آن ها بعدا مرا از سلطنت خلع كند، قانوني نيست. اديپ مي توانست بر مبناي اين فرمان كشته شود، اما برحسب اتفاق كشته نشد. در مورد اسطوره كوروش هم همين اتفاق افتاد. هنگامي كه آستياگ، پادشاه وقت ماد خوابي مي بيند بر اين پايه كه پادشاه بعدي از طبقه نجباست و بعدا متوجه مي شود كه آن فرد نوه خودش است، لذا نمي تواند آن را بكشد. او در اين جا دست به حيله اي مي زند، آستياگ هارپاك را صدا مي زند و مي گويد كه تو پسري همسن كوروش داري. من از تو مي خواهم كه او را براي استقبال از ميهمانان من به دروازه شهر بفرستي، اما پادشاه وقت به جاي آن كه فرزند هارپاك را براي خوشامد ميهمانان بفرستد، دستور مي دهد كه او را بكشند و بپزند. آنگاه شاه دستور مي دهد كه غذايي درست شده با گوشت آن پسر را جلو پدرش بگذارند. پس از آن كه هارپاك از غذا مي خورد، آنگاه شاه به او مي گويد: اين غذايي كه خوردي از گوشت پسرت تهيه شده بود. در اينجاست كه پسر هارپاك به جاي كوروش قرباني مي شود. بنابراين مي توانيم از خودمان بپرسيم كه آيا اديپ حق كشتن پدرش را داشت؟ اگر لايوس هم مي فهميد كه اين (اديپ) پسرش است، حتما او را مي كشت.
داستان پسركشي را در تورات هم مي بينيم. اين روايت ها بر پدركشي مقدم هستند. مي توان نتيجه گرفت كه جنگ قدرت در آغاز از پدر به پسر آغاز مي شود و بعدها تبديل به پدركشي مي شود.
البته يك تفاوت جدي ميان نمونه اسطوره اديپ با اسطوره كوروش يا نمونه هاي مشابه ديگر در ايران وجود دارد و آن اين كه مسئله مادرآميزي برخلاف اسطوره اديپ در نمونه هاي ايراني آن نيست.آيا اين مسئله غير از تفاوت هاي جدي فرهنگي كه ايجاد مي كند، به تحليل ها و برداشت هاي تازه اي به ويژه در ارتباط با فرهنگ ايراني دامن نمي زند؟
درست است، در اسطوره كوروش مسئله مادرآميزي وجود ندارد به رغم اين كه ازدواج با محارم آزاد است. به بيان بهتر، در ايران حتي تا دوره ساسانيان مراسم خويدودس يعني ازدواج با نزديكان همخون وجود داشته است. در كتاب ارداويراف نامه افراد گناهانشان بخشيده مي شود، به شرط آن كه با مادر و خواهرشان ازدواج كرده باشند يا در داستان كمبوجيه او علماي دين را فرا مي خواند و به آن ها مي گويد كه آيا در قانون دين گفته شده كه هيچ كس نبايد با خواهرش ازدواج كند؟ آن ها مي گويند: نه چنين چيزي نيامده، ولي در ضمن گفته شده كه در جايي كه فرمان شاه در مقابل فرمان خدا قرار دارد، بايد فرمان شاه را اجرا كرد. بدين طريق كمبوجيه مجوز ازدواج با خواهرش را مي گيرد.
ازدواج با همخون غير از ايران در فرهنگ مصر هم بوده است. بنابراين آنچه كه در نظريه فرويد مطرح مي شود، بيشتر در فرهنگ يوناني معمول بوده است و آن ممنوعيت محرم آميزي است. بر همين مبنا در شرق جنگ قدرت ميان پدر و پسر را داريم، پدركشي و پسركشي هم داريم، اما ازدواج با مادر را نداريم. در ماجراي اسفنديار هم مشكل تصاحب قدرت است نه تصاحب مادر. بنابراين الگويي كه مي توان در ايران ديد، درواقع يك پسركشي است كه ارتباطي با مسئله مادر ندارد، چراكه در يك زمينه فرهنگي ممنوعيت ازدواج با مادر شكل نگرفته است. بسياري نيز تلاش كردند تا مسئله سياوش و كيكاووس را به ويژه به خاطر حضور سودابه به گونه اي مانند مسئله اديپ جلوه هند، ولي حتي در اسطوره سياوش هم كه سودابه ناكام مي ماند به كيكاوس مي گويد: او كه اين همه خواهر در شبستان دارد، بهتر است يكي از آن ها را براي خود انتخاب كند. كيكاوس نه تنها تعجبي از اين پيشنهاد نمي كند، بلكه فردوسي هم عين آن را بي هيچ قيدي در شاهنامه مي آورد. يا در ازدواج هماي و بهمن كه پدري با دخترش ازدواج مي كند. بنابراين حرف لوي اشتروس ، انسان شناس مبني بر اين كه ممنوعيت ازدواج با محارم اولين قانوني است كه مرز بين تمدن و توحش را مشخص مي كند، لااقل دست كم در مورد تمدن ايران باستان و مصر باستان قابل تسري نيست. البته پس از ورود اسلام به مصر و ايران ممنوعيت ازدواج با محارم به وجود مي آيد، اما اسطوره ها به همان شكل اوليه خود باقي مي مانند. بنابراين در ايران تنها جنگ قدرت وجود دارد.
با اين حال با همه تفاوت هاي فرهنگي و ايراداتي كه به برخي از اجزاي نظريه فرويد مي توان وارد كرد، دلم مي خواهد گفت وگو را با اين گفته اي راس بي آت (A.S.Byat) تمام كنم كه در كتاب تملك مي نويسد: در هر عصري حقيقت هايي هست كه مردمان نمي توانند با آن ها بستيزند، چه بخواهند چه نخواهند، چه آن حقيقت ها به حقيقت بودن خود در آينده ادامه دهند يا ندهند، ما در حقيقتي كه فرويد كشف كرد، زندگي مي كنيم، چه دوستش داشته باشيم، چه نداشته باشيم

 

 

 

جلسه بررسي كتاب فرويد در مقام فيلسوف در روز سه شنبه 9 خرداد 1385 در شهر كتاب و باسرپرستي خانه كتاب به همت علي اصغر محمدخاني برگزار شد. اين جلسه با سخنراني خانم دكتر سيما وزيرنيا و دكتر محمد صنعتي برگزار شد. در ذيل گزيده اي از سخنان خانم وزيرنيا مي آيد.
خانم دكتر سيما وزيرنيا سخنان خود را با اين سخن معروف ارنست جونز (شاگرد مشهور فرويد) آغاز كرد كه بشريت در اين سه قرن اخير سه ضربه بر پيكر و روانش خصوصا بر ديدگاه هاي نارسيستي اش (خودشيفتگي وارش) زده شد. يكي از طريق انقلاب كپرنيكي كه مركزيت خانه او را در كيهان به هم زد، يكي ديگر از طريق داروينيسم بود كه شجره نامه جديدي به او داد و موجب شكستن عزت نفس در او گشت و در نهايت از طريق روانكاوي بود كه خود او را متزلزل ساخت و از تخت حاكميت مطلق در وجودش او را به پايين كشيد و درواقع اين ضربه آخري را فرويد به پيكره بشريت وارد ساخت و اين ضربه، آن قدر كاري بود كه اين انساني را كه عزت نفسش دچار خدشه شده بود وادار نمود كه ضربه متقابل را به او بزند، يعني فرويد را ـ در دوره كوتاهي در تاريخ علم ـ پس زدند.
خانم وزيرنيا ادامه داد كه به طور مثال در آمريكاي اوايل قرن بيستم (بعد از جنگ جهاني اول) روانشناسي خود حاكم بود، چراكه جامعه آمريكايي مي خواست براي آن انساني كه از مهلكه جنگ جان سالم به در برده بود، محيطي شاد و خوب و آسوده مهيا بكند و جايي براي آن حرف هايي كه درونش مقداري محتوميت، منفي نگري و جبرگرايي وجود داشت بازنمي كردند.
كتاب هاي فرويد هم تا ساليان سال به همين دليل و دلايل ديگر جزو كتاب هاي ممنوعه محسوب مي شدند، اما از آن جايي كه به قول خود او هر چيزي كه واپس زده شود يا سركوب گردد دوباره به جاي اول خود بازمي گردد، فرويد هم دوباره به صفحه برگشت منتها اين بار از طريق نظريه پردازي مانند لكان.
وزيرنيا اين گونه سخن خود را ادامه داد: يك تمثيل معروف در مكتب روانكاوي وجود دارد كه گفته مي شود: لكان تنها شاگرد فرويد است كه با او رابطه اديپي نداشت يعني مانند ديگر كساني نبود كه از مكتب فرويد سر برآوردند، ولي سعي كردند كه يا عقايد او را تحريف كنند و نام او را به گونه اي حذف بكنند (مانند بسياري از نئوفرويدي ها) يعني لكان برخلاف آن ها مانند اسطوره اديپ كمر به قتل سمبليك او نبست، بلكه سعي كرد كه فرويد را زنده بكند و او را به صحنه بازگرداند.
وزيرنيا پس از بيان اين نكته كه معمولا در جامعه شناسي علم براي نظريات سه آبشخور يا منشا قائل مي شوندكه آن ها يا ملهم از اوضاع اجتماعي عصر نظريه پردازند يا در ارتباط با شخصيت نظريه پرداز و زندگي نامه شخصي اويند و در نهايت هم يك تمهيد جدي و عامدانه براي بسط و توضيح نظريه ماقبل خودشان هستند، افزود: در مورد فرويد هم دو عامل را در ايجاد نظريه روانكاوي او موثر مي دانند كه يكي شخصيت فردي او و ديگري هم اوضاع اجتماعي زمانه اش است. وي تصريح كرد: فرويد به تعبير ژاك آلن ميراث دار انسان روان نژند قرن 19ام بود. يعني انساني كه رمانتي سيزم او در هنر با رئاليسم قرن 18 مقايسه مي شود و حكم مي گردد به يك روان نژندي عمومي براي انسان قرن 19. او همچنين فرزند وين قرن 19، جامعه ويكتوريايي با آن همه تشتت ناگهاني در حوزه هاي مختلف اجتماعي سياسي و به قول يكي از متفكرين زاده شرايطي بود كه سويه تاريك درخشندگي بود، ضمن اين كه جنگ جهاني اول را هم به خوبي درك كرد و درست در ابتداي جنگ جهاني دوم از دنيا رفت. اما لكان پس از فرويد عامدا نظريه پدر روانكاوي را از نو بسط مي  دهد و اصولا داعيه بازگشت به فرويد را داشت.
پس به عبارتي ما مجبوريم كه لكان را از طريق فرويد بخوانيم در ضمن اين كه بايد از قبل فرويد را از طريق لكان خوانده باشيم.
در كتاب ريچارد بوتبي هم اين اتفاق مي افتد، يعني او مي خواهد با استفاده از شواهدي از فلسفه پديدارشناسي، شواهدي از هنر امپرسيونيستي در نقاشي و روانشناسي گشتالت، نخست پيچ و مهره هاي بين روانكاوي و فرا روانشناسي فرويد با مكتب پديدارشناسي را محكم بكند و بعد هم برگردد و از طريق لكان يك خوانش مجددي هم بر فرويد داشته باشد كه خيلي هم موفق است و خانم وزيرنيا البته توضيح مي دهد كه اگر كسي مثل من در خوانش اين كتاب قدري دچار خستگي مي شود به اين علت است كه موضوع بسيار سنگين است، يعني درواقع يك مسئله سنگين با زباني پيچيده و ابهام آميز و بسيار سمبليك لكان در اين كتاب به دست بررسي سپرده مي شود كه تحليل آن را هم بسيار مشكل مي سازد.
وزيرنيا سپس به بررسي ساختار و محتوي كتاب مي پردازد و سخن خود را در اين باره اين گونه توضيح مي دهد: در اين كتاب ما با يك ساختار خاص و زيبايي شناسانه اي طرف هستيم، يعني كتاب داراي يك قرائت و استدلال بسيار زيباست و در عين حال داراي تشبيه و تمثيل هاي جذاب مي باشد، مثلا ابتداي كتاب با توصيف چند تابلوي مونه مبدع مكتب امپرسيونيزم در نقاشي آغاز مي شود. نقاشي هايي كه در آن ها حد فاصل بين زمينه و موضوع (يا منظره) محو مي شود (يعني ما نمي دانيم كه كجا موضوع است و كجا زمينه) همچنين اشاراتي به نقاشي هاي كليساي جامع مي نمايد كه به نظر من اين اشاره به اين علت است كه در نقاشي هاي كليساي جامع به دليل منظره هاي متوالي از يك ديد خاص با نورهاي متفاوت، دقيقا ديالكتيك بين شكل و زمينه گشتالت را براي ما تداعي مي كند.
بعد كه اين ها را توصيف و شرح مي دهد بوتبي به آن تشبيه و تمثيلي كه ذكر نمودم اشاره مي كند كه در آن تشبيه و تمثيل در يك طرفش فرا روانشناسي فرويد و لكان قرار دارد و در طرف ديگرش پديدارشناسي است و با طيف وسيعي از متفكران و فيلسوفاني كه ممكن است به عنوان پديدارشناس يا غير پديدارشناس شناخته شده باشند (اما به هر حال روش پديدارشناسانه در توصيف جريان آگاهي دارند كه وجه شبه آن هم شكل و زمينه گشتالتي است) اشاره مي نمايد.
وزيرنيا تصريح مي كند كه اين شكل و زمينه گشتالتي از حدود سال 1890 در روانشناسي و هنر شايد به طور تصادفي و احتمالا به خاطر زمينه هاي خاص اجتماعي و روانشناسي آغاز مي شود كه انعكاس آن را يكي در تابلوهاي نقاشي مونه، در اثر اصول روانشناسي ويليام جيمز و كتاب كيفيات گشتالتي فون ارنوست ملاحظه مي كنيم. وي اضافه مي كند: تمام نكته اصلي در اينجاست كه آن چيزي كه در فراروانشناسي فرويد اتفاق مي افتد، جرياني است كه از طريق كيفيت شكل و زمينه گشتالتي مي توانيم آن را به پديدارشناسي مربوطش نماييم و پديدارشناسي هم امري بود كه از همان ابتدا با مسئله گشتالتي ارتباطات مستحكم و مثبتي را دارا بوده است كه در اين زمينه گفتيم كه ويليام جيمز آغاز كننده رابطه بين روانشناسي و مسئله گشتالتي بوده و براي نخستين بار مفهوم ميدان وضعي و ابژه را استخراج مي كند و مي دانيم كه در حوزه گشتالت اين دو مفهوم از حوزه گشتالت را به حوزه ادراك برمي گرداند، اما شايد ويليام جيمز نخستين كسي باشد كه اين دو مفهوم را به دو حوزه گفتار و تفكر هم سرايت مي دهد اما پس از او ملاحظه مي كنيم كه نيچه با ايجاد مفهوم بازي غبار آگاهي در پايكوبي غرايز و هوسرل با ساختن واژه هايي چون كانوني، حاشيه اي، بالقوه، بالفعل و زوج هاي متضاد ديالكتيك شكل و زمينه را بيان مي كند و افق مه آلودي كه هرگز به طور كامل آن ها را نمي توانيم تشخيص بدهيم در پس زمينه هاي آثار مونه مي توان جست وجو كرد و در ضمن مي توان گفت كه هايدگر هم موضوع شكل و زمينه گشتالتي را از حوزه ادراك هم فراتر مي برد و آن را به يك حوزه وسيع تر به نام هستي مي رساند يا سارتر هم با آموزه هايش كه مقداري هم ملهم از هايدگر بوده، چنين كاري را صورت مي دهد و در نهايت به مرلو پونتي مي رسيم كه جان كلام در آموزه هاي اوست، چراكه مي گويد: كليد معماي ذهن را بايد در گشتالت جست وجو كنيم.
وزيرنيا پس از ذكر اين نمونه ها اين پرسش اصلي را مطرح مي كند كه اصلا مفهوم گشتالت چيست كه ريچارد بوتبي هم در كتابش اين قدر به آن اشاره مي كند. وي توضيح مي دهد: بوبتي در كتابش مي خواهد ثابت كند كه رابطه اي بين فراروانشناسي فرويد با پديدارشناسي وجود دارد و آن چيزي هم كه اين رابطه با مستحكم تر مي سازد شكل و زمينه گشتالتي است.
وزيرنيا توضيح مي دهد كه در بخش دوم كتاب بوتبي ميان ديدگاه هاي فراروانشناسي فرويد با تفسيرهاي فراروانشناسي لكان از او با آن چيزي كه در بخش اول كتاب پيرامونش بسط داده و زمينه را براي آن آماده كرده است، ارتباط برقرار مي كند و در اين جا وي اين پرسش كليدي را (كه پرسش اصلي كتاب هم هست) مطرح مي كند كه اگر آنچه كه در شكل و زمينه پديده گشتالتي از آن سخن مي گوييم و در حوزه ادراك اتفاق مي افتد، چگونه به حوزه زبان (كه محتواي ناخودآگاه را هم در ديدگاه فرويد و هم لكان تشكيل مي دهد) هم منتقل مي گردد؟ و از سوي ديگر اگرما قرار باشد كه ما در ديدگاه لكان براي روان قائل به سه مقوله شويم (كه عبارتند از مقوله تخيلي، نمادين و مقوله واقع) اين سؤال هم پيش مي آيد كه اين ديالكتيك بين مقوله تخيلي و نمادين چگونه اتفاق مي افتد؟
وزيرنيا توضيح مي دهد كه ما براي پاسخ به اين قبيل سؤالات بايد ابتدا اندكي از فراروانشناسي فرويد و لكان و وجه اشتراك و افتراق آن ها چيزهايي بدانيم كه البته به خاطر ضيق وقت نمي توان همه ابعاد اين موضوع مفصل را شكافت، بلكه فقط به بخش هاي كوچكي از آن مي شود، اشاره كرد. وي سپس بحث خود را در باب چارچوب هاي كليدي فراروانشناسي فرويد ادامه داد، او گفت: مباحث فرويد در حوزه روانشناسي به سه مقوله اختصاص پيدا مي كند يكي مباحثي كه مربوط به بحث انرژي شناسي (در معناي استعاره فيزيكي اش) است كه در اين جا به مسائلي چون انرژي رواني و ليبيدو مي پردازد و از دو ليبيدو نام مي برد يكي ليبيدوي متمركز بر خود و ليبيدوي متمركز بر ديگري . دوم مباحثي كه در حيطه توپولوژيك (مكان شناسي يا موضعي) است كه در اين زمينه وي از دو توپيك نام مي برد كه در توپيك اول وي روان را به سه بخش آگاه، ناآگاه و نيمه آگاه تقسيم مي كند و در توپيك بعدي كه در حدود هفت، هشت سال بعد صورت مي دهد يك تقسيم بندي ديگري مي كند كه مطابق آن روان را به سه بخش ديگر آن (id)، خود (Ego) و فراخود (superego) طبقه بندي مي كند. اما جنبه روان پويشي فرويد كه پديده هاي نفساني را باتوجه به تعارضات و كشمكش هاي دروني تفسير مي كند، مبحث ديگري از مباحث كليدي فرويد است.
به اين صورت كه فرويد ابراز مي دارد كه نيروهايي هستند كه پيوسته درصددند تا در روان ما ملبس به لباس ديگر و در شكل ديگري ما را بفريبند و غافلگير نمايند و خودشان را به عرصه آگاهي بكشانند كه بحث واضحش بحث لغزش هاي زباني ، رويا ، لطيفه گويي ، شوخي ها، لغزش هاي رفتاري و... هستند درواقع بخشي از اين ساختار فراروانشناسي فرويد هم پوشي دارد با بخشي از آنچه كه لكان درچارچوب سه مقوله تخيلي، نمادين و امر واقع بيان مي كند. بعضي از اين ها رونوشت برابر اصل آن ديگري هستند.
به هر حال به قول وزيرنيا اين نكته هم قابل ذكر است كه افرادي مانند آدورنو و هابرماس حوزه نقد را به دو حوزه بازتابي و انديشه انتقادي طبقه بندي مي كنند كه در حيطه بازتابي به افرادي چون كانت و چامسكي اشاره مي كنند، چراكه معتقدند كه آن ها صرفا آن قوانين موجود را در چارچوبي كه هنوز نظري نشده تدوين كرده و در اختيار عموم قرار مي دهند، اما آن ها هنگامي كه به انديشه انتقادي مي رسند، فرويد را به همراه هگل در اين حيطه قرار مي دهند براي اين كه فرويد به جد داراي انديشه انتقادي بوده است. به اين دليل كه او (فرويد) از شناخت كاذب نوع خود پرده برداشت و باورهايي را كه قرن ها ذهن انسان را گرفته بود، ازجمله اين كه آنچه كه من در عالم نفساني خودم هستم همين خودي است كه مي شناسم زير سؤال برد و درواقع جاي شكل و زمينه را كمي تغيير داد. فرويد اصولا انسان خود نقدگري بود، به طوري كه در طول سال هايي كه كار مي كرد بخش اعظم مقالات خود را پاره كرد و به دور انداخت و تا آخرين روزهاي عمر خويش پيرامون دو رانه مرگ و زندگي دچار ترديد بود ولي با اين وجود دست برنداشت و پذيرفت كه اين نظريات مي توانند مدلي مناسب براي توصيف واقعيت باشد (نه الزاما خود واقعيت). به هر حال فرويد چارچوب كاملا مشخصي از نظرياتش ارائه نداد تا اين كه اين وظيفه به عهده لكان گذارده شود.
خانم وزيرنيا سپس به برخي از بدفهمي هايي كه از آثار فرويد صورت گرفته، اشاره كرد. از جمله اين كه برخلاف ديدگاه غالب كه ميان عوام هم بسيار رايج است فرويد به هيچ وجه مروج بي بندوباري جنسي و هرج و مرج اخلاقي نبود، بلكه برعكس بسيار فردي اخلاق گرا محسوب مي شد و بي جهت نيست كه در مقاله اي فرهنگ يا تمدن را محصول تبعيت اصل لذت از اصل واقعيت مي داند

 

 

كتاب توتم و تابو ي فرويد اثري است كه وي درآن با اشاره به آراي انسان شناسان و باستان شناسان به تحليلي انسان شناختي از مسئله اديپ مي پردازد. اگرچه انسان شناسان از كمبود و نادرستي شواهد علمي اين كتاب گله دارند، اما آن را آغاز گر رهيافتي مي دانند كه انسان شناساني با گرايش روانكاوي مانند روهايم يا انسان شناسان ساختگرايي چون لوي استروس دنبال كردند.

دكترناصرفكوهي
ناخودآگاه و سوررئاليسم
نام فرويد با تاريخ انسان شناسي كاملا عجين شده است و ميراث فرويديسم دست كم از خلال نظريه پردازان جديد روانكاوي و به ويژه ژاك لكان(1901-1983) به انسان شناسي نيز رسيده و بر آن تاثير گذاشته است. لكان از سال هاي 1960 با تاسيس مدرسه فرويدي پاريس، به شدت بر آن تاكيد داشت كه ميان ساختار رويا و ساختار زبان پيوند ايجاد كرده و در نتيجه بتواند از خلال روش هاي روانكاوانه زبان را به عنوان ابزاري براي درك چگونگي تحول شكل گيري شخصيت كودك درون جامعه به كار ببرد. پيش از لكان نيز در حوزه اي نزديكتر به انسان شناسي و در تداخل با ادبيات و هنر، جنبش سوررئاليستي به شدت از فرويديسم تاثير پذيرفته بود. آنچه سوررئاليست ها نوشتار خودكار (Ecriture Automatique) مي ناميدند و در آفرينش آثارشان به صورت گسترده اي به كار مي بردند در واقع بر اساس باور به وجود همان ”ناخود آگاه… ي استوار بود كه فرويد نظريه  آن را تبيين كرده بود. خودانگيختگي به اعتقاد سوررئاليست ها مهم ترين عامل دست يابي به هنر در ناب ترين شكل آن به حساب مي آمد: رها كردن ناخودآگاه به خلق هر آنچه مي خواهد. اين امر نه فقط در نوشتار ادبي سورئاليستي (براي مثال در آندره بروتون)(Andre Breton) بلكه همچنين در هنرهاي تجسمي سوررئاليست ها (به ويژه در آثار مارسل دوشان) (Marcel Duchamp) و در آنچه در مفهومي عام ضد هنر (Anti Art) يا ناهنر (Non Art) بدان نام مي دادند، مشهود بود. در اين ميان البته هيچ يك از سوررئاليست ها به اندازه ميشل ليريس(Michel Leiris)(1901-1990)، نويسنده و مردم شناس فرانسوي پيش نرفت، زيرا ليريس روش سورئاليستي نوشتار خودكار را با سبك زندگينامه نويسي تلفيق كرد و آن را در توصيف ميدان تحقيق انسان شاسانه خود (آفريقا) به كار گرفت. و اين معجون كيميايي آثار شگفت آوري همچون شبح آفريقا (Afrique Fantme)(1934)را پديد آورد كه به عنوان يكي از مهم ترين و كليدي ترين كتب تاريخ انسان شناسي به ثبت رسيده است.
تداوم نفوذ انديشه ناخودآگاه فرويدي بر انسان نشاسي به ليريس محدود نشد و با نظريه بازتابندگي (Reflexivity) به انسان نشاسان مهم ديگري همچون كليفورد گيرتز(Clifford Geertz) نيز كشيد كه تمايل داشتند ميان تحليل هاي عميق فلسفي، توصيف هاي ريز و انبوه مردم نگارانه بر زمين تحقيق و سرانجام بيان آزاد ادبي پيوندهايي ايجاد كنند به نحوي كه بتوانند از اين طريق دركي شهودي از موضوع پژوهش را تا حد ممكن با ديدگاهي از درون نگر از آن تركيب كنند و از خطاهايي كه در طول نسل هاي متمادي به دليل انديشيدن و بيان كليشه اي متوجه رويكرد انسان شناختي شده بود، پرهيز نمايند.
توتم و تابو
اما اگر به فرويد باز گرديم و بر آنچه به خصوص در مجموعه نظريات وي به عنوان يك محور قابل تامل براي انسان شناسي مطرح بوده است برسيم، بدون شك بايد به كتاب توتم و تابو (1912) اشاره كنيم و نظريه اي كه در آن فرويد در چارچوب نظريه عمومي خود درباره عقده اديپ مطرح مي كند، بپردازيم. در نظريه فرويدي عقده اديپ يعني تمايل آغازين كودك به مادر و نفرت از پدر و ميل به كشتن و جايگزين شدن وي (كه با تكيه بر اسطوره شناسي يوناني و داستان مشابهي با اين نظريه نام اديپ را بر آن مي گذارد) مهم ترين عاملي است كه مي تواند شكل گرفتن انسانيت را توجيه كند و به همين دليل فرويد اين پديده را منشا پديده هايي مهم و بزرگي همچون باورهاي ديني، اخلاق و اصولا جامعه قرارمي دهد. البته شكي نيست كه در اين جا با نوعي تقليل گرايي سرو كار داريم كه بسيار به تقليل گرايي ماركسيستي شباهت دارد (هر چند در نقطه اي واژگون نسبت به آن قرار مي گيرد) به صورتي كه اگر ماركس همه پديده ها را در نهايت به بازتوليد مادي و معيشتي جامعه بازگردانده و آن را به عنوان كليد درك عمومي همه جوامع انساني مطرح مي كرد، در فرويد نيز چنين كليدي وجود دارد و آن همان ليبدو وغريزه جنسي است كه خود را از خلال گذار فرد از مراحل مشخصي در طول دوران كودكي پيش از پيوستن به جامعه نشان مي دهد و بنا بر چند و چون اين گذار و موفقيت يا ناكام ماندن در پشت سرگذاشتن ضربه ها يا زخم خوردگي هاي عاطفي است كه فرآيندهاي ديگر اجتماعي و اخلاقي و غيره شكل مي گيرند.
آنچه در توتم و تابو بيش از هر چيز برجسته مي نمايد و به بحث هاي بي پايان و مناقشات زياد مي انجامد توجيه تبارشناسانه اي است كه فرويد از اين امر مي دهد. به باور او، آغاز جوامع انساني را بايد در شكلي مفروض دانست كه فرويد به آن نام دسته وحشي (Savage Horde) مي دهد: جماعتي از موجودات شبه انساني كه در آن يك پدر زورگو، ترسناك و بيرحم كه بر دسته خود حكم مي راند، همه زنان را از آن خود كرده و همه مردان ديگر (پسران خود) را از دسته رانده و يا اخته مي كند تا آن ها را براي هميشه از اين زنان محروم كند. در نظريه فرويدي، انسانيت زماني آغاز مي شود كه اين پسران دست به شورش زده و اين پدر بي رحم را مي كشند تا بتوانند به زنان دست يافته و موجوديت خود را گسترش دهند. و البته در تداوم اين نظريه، پسران پدر كش در پشيماني از كرده خود و به دليل فروخورده شدن اين عقده در ناخودآگاهشان، كيش پدر يا همان كيش نياكاني را به وجود مي آورند و با برپا كردن مناسك و آييني كردن هر چه بيشتر تلاش مي كنند اين خاطره تلخ را به فراموشي سپرده و آن را بدل به اسطوره اي در پرستش پدر كنند تا به اين ترتيب بتوانند فروخوردگي را پشت سرگذاشته و حيات اجتماعي را ممكن كنند.
نظريه فرويدي دسته وحشي امروز، لااقل از لحاظ شواهد مردم نگارانه و باستان شناختي و همچنين مطالعات رفتار شناسي حيواني، كاملا به زير سؤال رفته و همچون ساير نظريات شبيه به آن كه اتفاقا از سوي مردم شناسان بريتانيايي قرن نوزده مطرح مي شد و ماركس نيز به نوعي از آن ها در شكل دادن به نظريه ماترياليسم تاريخي خود و ارائه ”خط سير تاريخي… از آنچه كمون هاي اوليه مي ناميد تا دوره سرمايه داري استفاده كرد، كاملا رد شده است. با اين وصف نمي توان از نظر دور داشت كه ساختار اسطوره اي اين نظريه مي تواند همچنان مورد تامل قرار بگيرد.
در اين رابطه كلود لوي استروس، انسان شناس معروف فرانسوي، ضمن تاكيد بر آنكه هيچ نكته علمي و واقعي در اين تصور فرويدي از دسته آغازين وجود ندارد، بر آن انگشت مي گذارد كه بايد اين نظريه را در قالب يك اسطوره تحليل كرد كه همچون تمامي اسطوره هاي ديگر نه لزوما بازتابي از يك واقعه بلكه ساختي ذهني، رؤيايي نمادين و پايدار است كه خود را درون انديشه و از آن طريق درون رفتارهاي انساني وارد مي كند. در واقع لوي استروس با محوريت بخشيدن به بحث خويشاوندي و در مركز آن به نظريه تابوي ممنوعيت ازدواج با محارم (Incest) به مثابه نقطه آغازين شكل گيري فرهنگ و جدا شدن انسان از موقعيت حيواني، به صورتي غير مستقيم نظريه فرويدي را در ابعاد اسطوره اي آن و همچنين در قالب رفتاري اساسي كه همان مبادله است، تاييد مي كند: آغاز فرهنگ همراه با آغاز مبادله است و اين مبادله پيش از هر چيز مبادله زنان به مثابه تنها موجوداتي كه از قابليت بازتوليد انسان هاي ديگر برخوردارند و همراه با زنان مبادله اشياء مادي و سرانجام مبادله واژگان و جملات (اشكال نمادين و نماد سازنده) است. با اين وصف بايد تاكيد كرد كه نظريه هاي استروسي درباره تابوي ممنوعيت ازدواج با محارم و مبادله به عنوان مهم ترين و اساسي ترين محور هاي انسان شدن و پديد آمدن فرهنگ در خروجش از طبيعت، امروز با آخرين مطالعات رفتارشناسان جانوري كه هر دو پديده را در نزد پستانداران پيشرفته مشاهده كرده اند تا حد زيادي آسيب پذيرفته و بحث در اين حوزه به شدت در جريان است و طبعا به دليل كند بودن روند گسترش شناخت ما،  نخست از رفتارهاي حيواني و سپس از ساختارهاي شناختي انسان (مغز)،  با حركتي آرام، شكننده و نامطمئن به پيش مي رود.
روهايم و انسان شناسي روانكاوانه
اما سخن گفتن از فرويد و ميراث او در انسان شناسي نمي تواند بدون تاكيد بر انديشه و آثار روانكاو و انسان شناس مجار ژزا روهايم (Geza Roheim)(1891-1953) كه مهم ترين و شاخص ترين چهره بنيانگذار انسان شناسي روانكاوانه بوده است، معنايي داشته باشد. روهايم كه تحصيلات خود را در روان شناسي و فلسفه به انجام رسانده بود از اواخر قرن نوزده تحت تاثير آثار فرويد و شاگردان او به ويژه فرنزي (Ferenczi)، كارل آبراهام(Karl Abraham) و اتو رنك(Otto Rank) قرار گرفت و با پژوهشي كه در سال 1911 با عنوان اژدها و اژدهاكش ها (Dragons et tueurs de dragons) به انتشار رساند، براي نخستين بار نظريه هاي فرويدي خود را در بررسي فلكلور مجار به كار گرفت. روهايم اين ويژگي اساسي را داشت كه بر خلاف فرويد كه نظريه اي نوع پيدايشي (Phylogenetic) را به كار مي گرفت تا به تحليل روانكاوي فرد برسد، از نظريه اي فرد پيدايشي (Ontogenetic) استفاده مي كرد تا به تحليل كالبد عمومي جامعه برسد و به همين دليل نيز بر اين ادعا پاي مي فشرد كه كليد درك جوامع انساني را بايد در فرآيندهاي ناخودآگاه جست. البته روهايم با توجه با درك عمومي كه نسبت به جوامع ابتدايي در دوران او وجود داشت، همچون اكثريت انسان شناسان نسل اول تصور مي كرد كه كه مي تواند در اين جوامع به نوعي مدل و الگوي اوليه و دست ناخورده از جوامع پيشرفته انساني دست بيابد.
هم از اين رو روهايم بر آن شد كه سفرهاي پژوهشي گسترده اي را آغاز كند. اين سفرها او را از سال 1928 به همراهي همسرش به سوي مطالعه بر ايلونكا ها (Ilonka) در سومالي، سپس بر منطقه آليس اسپرينگ (Alice Spring) در قاره استراليا، نورمانبي ها (Normanby) در مالزي و سرانجام بر سرخپوستان يوما (Yuma) در امريكا كشاند. گريز روهايم از اروپاي فاشيست زده در سال 1938 و كار دو ساله او در بيمارستان دولتي ورچستر وسپس فعاليت هايش در نيويورك به عنوان روانكاو به او زمينه هاي لازم ديگر را براي شكل دادن به نظريه هاي روانشناختي در حوزه انسان شناسي عرضه كرد. نظريه هايي كه به خصوص در حوزه استراليا تلاش داشتند ديدگاه هاي برونيسلاو مالينوفسكي انسان شناس لهستاني تبار بريتانيايي را كه وجود عقده اديپ در ميان بوميان استراليايي و اصولا جهانشمولي اين نظريه فرويدي را رد كرده بود، به چالش كشند.
پژوهش هاي روهايم در باره بوميان استراليا در آنچه او زخم خوردگي فردپيدايشي (Ontogenetic trauma) مي ناميد و اعتقاد داشت در هر جامعه اي به صورتي متفاوت از خلال دخالت افراد بالغ در جهان كودك در مراحل رشد ليبيدويي اتفاق مي افتاد، جالب توجه است: براي مثال نماد مورد استفاده در مناسك تجورونگا (tjurunga)، نمادي فاليك است همچنان كه نماد جادو(استخوان نوك نيز) كه وسيله اي رايج در زندگي روزمره نيز هست، فاليك است. تجورونگا كه نمادي فاليك از نياي بزرگ يا مالپونگا (malpunga) و همزاد ابدي فرد است با كنده كاري دايره هايي متحدالمركز كه گوياي رحم مادري هستند، تزئين شده است. روهايم به آواندا ها (Avanda) و پيتجنتجاراها (Pitjentjara) نيز اشاره مي كند كه نوعي رسم اندام بري در نزد آن ها وجود دارد به گونه اي كه برشي نمادين در استناد به مهبل در سطح زيرين فالوس ايجاد مي كنند كه به اين ترتيب پدران به مادران مذكر بدل شده و مي توانند پسران خود را در مناسك رمز آموزي نگالونگا (ngallunga) هدايت كرده و دست مادر فاليك يا همان آلكنارينتجا راجدا كرده و به او كمك كنند تا بتواند اضطراب ناشي از اين جدايي را نيز تحمل كند.
با اين وصف نبايد از خاطر زدود كه نظريات اديپي در حوزه اقوام ابتدايي امروز هر چه بيشتر با چالش مطالعات جديد انسان شناسي در زمينه هايي چون انسان شناسي شناختي و تفسيري روبرو هستند و شايد لازم باشد پيش از نتيجه گيري هاي اطمينان بخش در اين زمينه ها در انتظار مباحث و تاملات اميك درباره چنين رسوم و مناسكي بود.
مهم ترين نقطه نظر روهايم در نظريه موسوم به نظريه فردپيدايشي فرهنگ (Ontogenetic theory of Culture) مطرح شده است كه به صورتي در مقابل و يا لااقل در تكميل نظريه فرويدي نوع پيدايش قرار مي گرفت. در واقع تجربه روهايم از زندگي روزمره اين بوميان وي را به سمت، بازنگري در توتم و تابو فرويد و ارائه اين نظريه كشاند كه به صورت بسيار ساده شده آن بود كه فرهنگ هاي انساني بر تجربه اي از يك موقعيت كودكانه استوار هستند يا بر نوعي زخم خوردگي يا ضربه كودكانه (Infantile Trauma). او با اتكاء بر تز آناتوميست هلندي، بولك(Bolk)(1866-1920)، مبني بر آنكه قابليت مغزي نوزاد انساني نسبت به انسان بالغ، بسيار كمتر از اين قابليت در نزد نوزاد شامپانزه نسبت به شامپانزه بالغ است(25درصد در برابر 65درصد) و اينكه پختگي جنسي در اين نوزاد انساني، بسيار زودتر از پختگي عمومي كالبدي فرا مي رسد، نظريه خود را مطرح مي كرد. به همين دليل در اين نظريه بر تداوم كودكي در نوزاد انساني كه دخالت نيروهاي جبراني را ضروري مي سازد تأكيد مي شد. روهايم نظريه خود را براي نخستين بار در سال 1941 در مقاله اي با عنوان تفسير روانكاوانه فرهنگ (The Psycho-Analytic Interpretation of Culture) در مجله بين المللي روانكاوي مطرح كرد. او با اين پيش فرض كه جوامع انساني داراي يك ناخودآگاه جمعي هستند، نظريه خود را چنين تعريف مي كرد: به نظر من اگر ما شناختي روانكاوانه و واقعا ژرف از همه فرهنگ ها داشتيم، مي توانستيم براي هر يك از آن ها به مشخصه اي مشابه برسيم، و آن مشخصه يك موقعيت كودكانه خاص بود، اضطراب هاي كودكانه، گرايش هاي ليبيدويي كه در هر فرهنگي نقشي تعيين كننده داشته اند  .
بدين ترتيب در تفسير روانكاوي- انسان شناختي روهايمي بر 7 مسئله تأكيد مي شود: 1- در هر گروهي، فرهنگ يا فرازش(Sublimation) بر اساس فرآيند مشابهي كه در فرد دارد، رشد مي كند؛ 2- پهنه هاي فرهنگي از موقعيت هاي كودك واري كه در هر يك از آن ها حاكم است، بيرون مي آيند؛ 3- فرهنگ انساني مجموعه اي است از پي آمدهاي كودكي تداوم يافته؛ 4- اشكال انطباق گونه وار انساني از موقعيت هاي كودكانه بيرون مي آيند؛ 5- فتح طبيعت به دست ما نتيجه كاركرد تأليفي من (Ego) است؛ 6- تفسيرهاي روانكاوانه فرهنگ بايد همواره تفسيرهايي بر پايه تركيب من و او (نهاد) (Id) باشند؛ 7- تفسير عناصر فرهنگي از طريق تحليل فردي احتمالا صحيح هستند اما بايد به وسيله تحليل داده هاي انسان شناختي تكميل شوند .
با اين وصف، نقطه  ضعف نظريه روهايمي در عدم توجه آن به عامل فرامن (Superego) در كنار من و او است. فرامن در حقيقت گوياي تأثير برگشتي جامعه بر فرآيندهاي رشد فردي (كودكانه) و گروهي است. تدوام مطالعات انسان شناسي روان كاوانه و روان شناسانه از سال هاي پس از جنگ جهاني دوم به بعد كه به ويژه با مطالعات مارگارت ميد (Margaret Mead)، روث بنديكت (Ruth Bendict)، ابرام كاردينر (Abram Kardiner) و ساير نظريه پردازان مكتب فرهنگ و شخصيت انجام گرفت، كه برخلاف رويكرد روهايم، كاملا از روانكاوي فرويدي فاصله گرفتند و بيش از پيش به تبيين مفهوم شخصيت در سطوح فردي و جمعي روي آوردند. با اين وجود نمي توان منكر آن شد كه در بحث فرهنگ و شخصيت نيز به تجربه كودكي اهميتي داده نشده باشد، با اين وصف اين اهميت بيشتر بر حوزه آموزش و چگونگي آن متمركز است كه نه در سال هاي نخستين حيات بلكه با شروع به ورود اوليه كودك به جامعه انجام مي گيرد. از اين رو مي توان ادعا كرد كه گرايش عمومي به موضوع همانگونه كه گفته شد با اهميت دادن هر چه بيش از پيش به مسئله فرامن بوده است
منابع:
ـ فكوهي، ن.،  1383، اديپ بوميان ، شرق، شماره 253، 11مرداد.
ـ 1381فكوهي،  تاريخ انديشه و نظريات انسان شناسي، تهران، نشر ني.
Dadoun, R., 1972, Geza Roheim et l’essai de l’anthropologie psychanalytique, Paris, Payot.
1999, …Geza Roheim”, in, Encyclopedie Universalis, cd-rom. -
Freud, S., 1913, Tot6tem and Tabou, London , Routledge and Kegan Paul.-
Robert, Marthe, 1999, …S.Freud”, in, Encyclopedie Universalis, cd-rom. -
-Spencer, Jonathan, … Psychoanalysis”, in, Barnard, A., Spencer, J., 2000, Encyclopaedia of Social and Cultural Anthropology, London and NewYork, Routledge.
-Stocking, G., 1986, …Anthropology and the Science of the Irrational: Malinowski’s Encounter with Freudian Psychoanalysis”, in, G. Stocking(ed.), Malinowski, Rivers, Benedict and Others: Essays on Culture and Personality(History of Anthropology IV), Madison: University of Wisconsin Press.

شايد درست همان زماني كه كتاب تفسير روياها ي فرويد به چاپ مي رسيد، دوره زبانشناسي عمومي فرديناند سوسور نيز منتشر مي شد. با بررسي اين دو كتاب، جداي از اهداف و زمينه هاي متفاوتي كه دارند، مي توان به شباهت هايي ميان آنها رسيد. درآغاز توضيح دهيم كه سوسور آن نگاه تاريخي به زبان را كنار گذاشت و زبان را چونان يك ساخت همزمان در نظر گرفت؛ ساختي كه از مولفه هاي آوايي، واژگاني و معنايي شكل يافته است. سوسور با ايجاد برش در طول و عرض زبان قائل به دو محور همنشيني و محور جانشيني براي آن شد. محور همنشيني روابط ميان واژگان را مشخص مي كند و محور جانشيني بر خاصيت جابه جايي و جايگزيني كلمات اشاره دارد.
جالب است بدانيم فرويد نيز در كتاب تفسير روياها ويژگي هاي مشابهي را براي ساختار رويا برشمرد. رويا براي فرويد صحنه نمايش اميال سركوفته ناخودآگاهي است. آرزوهاي كام نايافته اي كه در رويا مجال ظهور مي يابند. از نظر فرويد رويا داراي چهار سازوكار مهم است: 1. درهم فشردگي؛ 2. جابه جايي؛ 3. نمايشي؛ 4. نمادين بودن.
مقصود از درهم فشردگي، سازوكاري است كه از آن طريق چندين ميل يا آرزوي سركوفته در تصوير يا صحنه اي واحد در كنار گرد مي آيند و مقصود از سازوكار جابه جايي، پراكندگي و انتشار اميال و جابه جايي آنها با يكديگر است. بر اين اساس مي بينيم كه اين دو سازوكار اخير رويا چگونه قابل تطبيق با محورهاي عمودي و افقي زبان از نظر سوسور است. بر همين اساس بود كه آراي فرويد در انسان شناسي ساخت گرا از جمله كارهاي لوي استروس و روانكاوي لكان و آنگاه آراي انديشمندان و فيلسوفان متاثر از جريان هاي ساخت گرا، پساساخت گرا و پسامدرن خوانشي نو يافت. لوي استروس با استفاده از تقابل هاي دوگانه سوسوري به تحليل فرهنگ هاي بومي پرداخت و با پژوهش هاي خود در اين فرهنگ ها به جست وجوي عقده اديپ روي آورد. به نظر وي محارم آميزي (incest) اولين قانوني است كه مرز بين توحش و مدنيت را از هم جدا مي كند. او عقده اديپ فرويد را جهاني دانست و به بررسي آن در قالب هاي زبانشناسي ساخت گرا پرداخت.

 

فرويد براي درمان بيماران خود روش هاي هيپنوتيسم و تخليه هيجاني بروير را به كار بسته بود اما رضايت او از هيپنوتيسم به تدريج كاهش يافت

زيگموند فرويد در ششم ماه مه 1856 در فري برگ مرواي (كه اكنون پريبور نام دارد و در جمهوري چك واقع است) به دنيا آمد. در 1990 نام ميدان استالين اين شهر به ميدان فرويد تغيير يافت. پدرش تاجر پشم بود كه چون در شهر خود ورشكست شد، با خانواده اش ابتدا به لايپزيك و مدتي بعد يعني هنگامي كه فرويد چهار ساله بود به وين نقل مكان كرد. فرويد تقريبا مدت 80سال در وين باقي ماند.
پدر فرويد 20 سال از مادرش مسن تر و مردي سخت گير و قدرت طلب بود. فرويد هنگامي كه پسر خردسالي بود ضمن احساس ترس از پدر، او را دوست داشت. مادرش حمايت كننده و بامحبت بود و فرويد نسبت به او دلبستگي داشت. البته اين ترس از پدر و كشش به مادر چيزي است كه بعدها فرويد آن را عقده اديپ ناميد و چنين به نظر مي رسد كه اين مفهوم از تجارب دوره كودكي وي و يادآوري آن ها گرفته شده باشد.
مادر فرويد نسبت به فرزند اول خود احساس غرور مي كرد و متقاعد شده بود كه وي مرد بزرگي خواهد شد. فرويد كه تاثير توجه و حمايت مادرش را در جمله زير منعكس مي كند نوشت مردي كه محبوب بي چون وچراي مادرش بوده است در تمام زندگي احساس يك فاتح را دارد، احساس اطمينان از موفقيت كه اغلب موجب موفقيت واقعي مي شود. فرويد از همان سال هاي نخستين سطوح بالايي از هوش را نشان داد كه والدين او به پرورش آن كمك كردند، براي مثال خواهران او اجازه نواختن پيانو را نداشتند مبادا كه صداي آن مطالعات فرويد را آشفته كند. به او اتاقي اختصاصي داده شده بود كه بيشتر وقت خود را در آن مي گذراند، حتي غذايش را در آن جا مي خورد تا وقت مطالعاتش را از دست ندهد. اتاق وي تنها اتاق آپارتمان بود كه چراغ نفتي با ارزشي داشت، باقي افراد خانواده از شمع استفاده مي كردند.
فرويد يك سال زودتر از معمول وارد دبيرستان شد و اغلب شاگرد اول بود. فرويد كه زبان آلماني و عبري را به راحتي صحبت مي كرد، در مدرسه بر زبان هاي لاتين، يوناني، فرانسوي و انگليسي تسلط يافت و ايتاليايي و اسپانيايي را نزد خودش ياد گرفت. وي از سن 8 سالگي از خواندن آثار شكسپير به انگليسي لذت مي برد.
در 17 سالگي به عنوان فردي ممتاز از آن جا فارغ التحصيل شد. نظريه تكامل داروين علاقه او را در مورد رويكرد علمي نسبت به دانش بيدار كرد، فرويد تصميم گرفت تحصيلات خود را در رشته پزشكي پي گيرد. به اشتغال در طبابت تمايل زيادي نداشت اما رشته پزشكي را به ابن اميد انتخاب كرد كه او را به حرفه اي در زمينه پژوهش هاي علمي هدايت كند.
او در سال 1873 تحصيلات خود را در وين آغاز كرد. به سبب علاقه به ساير رشته ها يي كه رابطه مستقيم با پزشكي نداشت مانند فلسفه اتمام تحصيلات او هشت سال به طول كشيد. در ابتدا به زيست شناسي علاقه مند شد و بيش از 400 مارماهي نر را براي بررسي دقيق بيضه ها كالبد شكافي كرد. او از اين بررسي ها نتيجه اي به دست نياورد، اما اين نكته قابل توجه است كه نخستين تلاش وي در راه تحقيق به امور جنسي معطوف شد. سپس به فيزيولوژي مطالعه درباره نخاع شوكي ماهي روي آورد و شش سال در انستيتوي فيزيولوژي كار كرد.
فرويد در دوره تحصيل خود آزمايش درباره داروي كوكائين را آغاز كرد. او شخصا آن را مصرف مي كرد و آن را در اختيار نامزد، خواهران و دوستانش نيز قرار مي داد. از اين رو فرويد مسئول معرفي كوكائين براي استفاده در معالجات پزشكي شناخته شده است. او نسبت به اين ماده اشتياق داشت و مي گفت كه اين ماده افسردگي او را بهبود مي بخشد و به بهبودي سوءهاضمه مزمن او كمك مي كند. تصور مي كرد داروي عجيبي كشف كرده است كه همه بيماري ها از سياتيك تا دريازدگي را درمان مي كند و شهرت و معروفيتي را كه مشتاقانه طالبش بود برايش فراهم مي كند. اما اين طور نشد. يكي از پزشكان همكار فرويد هنگامي كه مكالمه اتفاقي فرويد درباره كوكائين را شنيد، با انجام آزمايش هايي كشف كرد كه اين دارو مي تواند براي بي حس كردن چشم انسان به كار رود و بدين سان عمل جراحي چشم را براي نخستين بار ممكن ساخت.
فرويد در سال 1884 مقاله اي درباره استفاده هاي سودمند كوكائين منتشر كرد و اين مقاله تا اندازه اي به عنوان عاملي براي مصرف همه گير كوكائين در اروپا و آمريكا تلقي شد كه تا سالهاي 1920 ادامه داشت. فرويد به خاطر جانبداري از مصرف كوكائين براي مقاصدي غير از جراحي چشم و ترويج اين ماده افيوني در جهان به شدت مورد انتقاد قرار گرفت. او در بقيه عمر خود كوشيد تا صحه اي را كه به مصرف كوكائين گذاشته بود، از خاطره اش محو كند و حتي در شرح حال خود از اشاره به كارهايش در اين مورد خود داري كرد.
يكي از استادان فرويد را از دنبال كردن حرفه پژوهش علمي كه فرويد قصد ادامه در آن را داشت مايوس كرد و به او گفت كه سال ها طول مي كشد تا وي بتواند مقام استادي را به دست آورد و در نظام دانشگاهي آن زمان خود را از نظر مالي تامين كند. از آن جايي كه فرويد درآمد مستقلي نداشت، تصميم گرفت كه حرفه شخصي را آغاز كند. انگيزه ديگر براي حرفه شخصي نامزدي وي با مارتا برنايس بود كه به مدت چهار سال قبل از اين كه آن ها بتوانند از عهده ازدواج برآيند، ادامه داشت. فرويد به عنوان يك عصب شناس باليني در سال 1881 حرفه شخصي خود را برقرار نمود و شروع به كاوش شخصيت افرادي كرد كه از آشفتگي هاي هيجاني رنج مي بردند.
فرويد در اين سال ها با ژوزف بروير پزشك معروف، دوست شد. بروير كه پزشك حاذق و موفقي بود دوستي و رايزني خود را از فرويد جوان و تهيدست دريغ نكرد و حتي مبلغي به او قرض داد. بروئر براي فرويد به منزله پدر بود و بروئر نيز آشكارا فرويد را به عنوان برادر كوچك تر و باهوش خود تلقي مي كرد. بروئر در نامه اي به يكي از دوستانش نوشت: هوشمندي فرويد به اوج خود مي رسد و من مانند مرغي كه به شاهين خيره شده باشد، او را نظاره مي كنم . آن دو اغلب درباره بعضي از بيماران بروئر از جمله آنا اُ كه شرح حال او محور اصلي تحول روانكاوي است، بحث مي كردند.
آنا اُ كه زن 21 ساله باهوشي بود، علايم هيستريكي شديد و متعددي از جمله فلج، زوال حافظه، ناهنجاري رواني، تهوع و اختلال بينايي و تكلم از خود نشان مي داد. اين نشانه ها براي نخستين بار زماني ظاهر شد كه او از پدرش كه در بستر مرگ بود، پرستاري مي كرد. بروير معالجه او را با به كار بستن هپنوتيسم شروع كرد. او متوجه شد هنگامي كه وي به خواب هيپنوتيسمي مي رفت، تجارب خاصي را به ياد مي آورد كه ظاهرا نشانه هاي بيماري را كاهش مي داد.
بروير بيش از يك سال همه روزه آنا را مي ديد. در ملاقات هايشان آنا رويداد هاي ناراحت كننده روزانه را تعريف مي كرد. پس از آن غالبا نوعي رهايي از نشانه هاي بيماري را تجربه مي كرد. او از گفت وگو هايش با بروير با عنوان پاك كردن دودكش و درمان مبتني برگفتار ياد مي كرد و با ادامه درمان بروير متوجه شد و براي فرويد توضيح داد رويدادهايي كه آنا تحت شرايط هيپنوتيسم به ياد مي آورد، افكار و تجاربي را شامل مي شد كه برايش نفرت انگيز بودند. هنگامي كه مي توانست تحت شرايط هيپنوتيسم خود را از اين تجارب رها كند يا از شدت نشانه هاي بيماري كم مي شد و يا به طور كلي از بين مي رفت.
البته به نظر مي رسد كه آنا اُ از راه درمان پالايشي بروير درمان نشد. پس از آن كه بروير معالجه آنا را متوقف كرد، او مدتي در بيمارستان بستري شد و در آن جا ساعت ها در كنار عكس پدرش مي نشست و درباره زيارت قبرش صحبت مي كرد. بروئر به فرويد گفت كه او ديوانه شده است و اظهار اميدواري كرد كه ممكن است بميرد و درد و رنجش پايان يابد. معلوم نيست كه او چگونه توانست بر بيماريش غلبه كند، اما بعد ها آنا اُ يك مددكار اجتماعي و طرفدار حقوق مساوي زنان شد و بر لزوم تعليم و تربيت زنان صحه گذاشت.
در 1885 يك بورس پژوهشي به فرويد امكان داد تا چهار ماه و نيم در فرانسه زير نظر شاركو به مطالعه بپردازد. شاركو استفاده از هيپنوتيسم را در درمان بيماران هيستريك به او نشان داد، همچنين نقش اميال جنسي را در رفتار هيستريكي به فرويد گوشزد كرد. شبي در يك مهماني فرويد ادعاي شاركو را داير بر اين كه مشكلات يكي از بيمارانش اساس جنسي دارد شنيد در اين گونه موارد هميشه اندام تناسلي مطرح است هميشه، هميشه، هميشه .
فرويد يكسال پس از بازگشت از پاريس، بار ديگر به ياد اساس جنسي اختلال هيجاني افتاد. يكي از همكاران فرويد از او خواست تا مورد زني را كه از حمله هاي اضطراب شديد رنج مي برد و تنها هنگامي آرامش مي يافت كه مي دانست پزشكش در هر لحظه كجاست بررسي كند. پزشك مذكور به فرويد گفت كه اضطراب اين زن از ناتواني جنسي شوهرش ناشي شده است. اين زن پس از 18 سال ازدواج هنوز باكره بود. دكتر به فرويد گفت ما با نسخه منحصر به فرد اين نوع بيماري آشنايي كافي داريم، اما نمي توانيم آن را درمان كنيم.
فرويد براي درمان بيماران خود روش هاي هيپنوتيسم و تخليه هيجاني بروير را به كار بسته بود، اما رضايت او از هيپنوتيسم به تدريج كاهش يافت. گرچه به ظاهر نشانه هاي بيماري را با موفقيت از بين مي برد، چنين به نظر مي رسيد كه نمي توانست بيماري را كاملا درمان كند. بسياري از بيماران با مجموعه اي از نشانه هاي جديد باز مي گشتند. به علاوه او دريافت كه هيپنوتيسم كردن بعضي از بيماران نوروتيك و يا به خواب عميق بردن آن ها امكان پذير نيست. او به زودي هيپنوتيسم را كنار گذاشت، اما تخليه هيجاني را به عنوان روش تداعي آزاد به كاربست.براين اساس بيمار روي كاناپه دراز مي كشد و تشويق مي شود كه آزادانه و خودانگيخته صحبت كندو هر انديشه اي را كه به ذهنش مي رسد هرقدر هم كه بي اهميت، شرم آور يا احمقانه به نظر رسد به طور كامل ابراز مي كند. هدف روش روانكاوي فرويد اين بود كه خاطره ها و افكار سركوب شده بيمار كه فرضا منشاء رفتار مسئله دار او محسوب مي شود به هوشياري راه يابد.
به عقيده فرويد در مورد مطالبي كه در هنگام تداعي آزاد اشكار مي شود هيچ تصادفي وجود ندارد و بيمار آن ها را آگاهانه سانسور نمي كند. تجاربي كه هنگام تداعي آزاد از طرف بيمار فاش مي شوند از پيش تعيين شده هستند، يعني به سبب ماهيت تعارضي شان سرزده و با فشار به هوشياري راه مي يابند. آن ها به سطح هشياري بيمار هجوم مي آورند، به گونه اي كه او مجبور مي شود آن ها را براي درمانگر بيان كند.
فرويد ازطريق روش تداعي آزاد كشف كرد كه خاطرات بيمارانش همواره به تجارب كودكي آن ها بر مي گردد و بسياري از اين خاطرات سركوب شده به مسائل جنسي معطوف اند. او كه از پيش نسبت به نقش احنمالي عوامل جنسي در سبب شناسي بيماري مراجعانش آگاه شده بود و مطمئنا از ادبيات معاصر درباره آسيب شناسي جنسي اطلاع داشت به رويدادهاي مربوط به عوامل جنسي بيمارانش بيشتر دقت كرد.
در سال 1895بروير و فرويد كتاب پژوهش هايي درباره هيستري را منتشر كردند كه اغلب نقطه آغاز رسمي روانكاوي تلقي مي شود، هرچند فرويد كلمه روانكاوي را تا يك سال پس از آن به كار نبرد. چند مقاله مشترك و چند شرح حال موردي از جمله شرح حال آنا اُ محتواي اين كتاب را تشكيل مي داد.
بروير نسبت به انتشار اين كتاب ترديد داشت. آنان درباره عقيده فرويد مبني بر اين كه تنها علت روان رنجوري همانا مسائل جنسي است، با يكديگر بحث كرده بودند. بروئر مي پذيرفت كه مسئله جنسي ممكن است در روان رنجوري مهم باشد اما عقيده نداشت كه تنها علت آن است. او مي گفت فرويد براي دفاع از اين نتيجه گيري خود شواهدي كافي در دست ندارد. اما تصميم فرويد براي انتشار كتاب موجب تيرگي روابط آن ها شد.
در سال 1896 پس از چند سال كار باليني فرويد ديگر متقاعد شده بود كه تعارض هاي جنسي علت اصلي تمام روان رنجوري هاست. وي متوجه شد كه اكثر بيماران زن وي تجربه هاي آسيب زايي را در كودكي گزارش داده اند. اين رويدادها به اغوا شباهت داشتند. امروزه اين تجربيات را بهره كشي از كودك مي خوانيم و اغلب شامل زنا يا تجاوز به محارم است. فرويد معتقد بود كه همين آسيب هاي جنسي اوليه علت رفتار روان رنجور در بزرگسالي ست.
حدودا يك سال بعد از اين كه اين نظر را منتشر كرد، نظر خود را تغيير داد و نتيجه گرفت كه در بيشتر موارد بهره كشي جنسي كودكي، گزارش شده توسط بيمارانش واقعا هرگز رخ نداده اند. فرويد اظهار داشت كه آن ها خيالپردازي هاي خود را به او گفته بودند و نه آنچه را كه عملا اتفاق افتاده بود. در ابتدا اين ضربه كوبنده اي بود، زيرا به نظر مي رسيد كه اساس نظريه روان رنجوري او سست شده. چگونه آسيب هاي كودكي مي توانست اساس رفتار روان رنجور باشد، در حالي كه اين تجربيات هرگز واقع نشده است.
با تامل بيشتر فرويد متقاعد شد خيالپردازي هايي كه بيماران براي او شرح داده بودند كاملا براي خود آن ها واقعي است. آن ها باور داشتند كه رويدادهاي جنسي واقعا اتفاق افتاده بودند. فرويد نتيجه گرفت كه چون خيالپردازي ها بر ميل جنسي تمركز داشتند ميل جنسي علت روان رنجوري بزرگسالي باقي مانده است.
نزديك به يك قرن بعد جفري ماسون سرپرست آرشيوهاي فرويد ادعا كرد كه فرويد دروغ گفته است و بيماران او واقعا فرباني بهره كشي جنسي بوده اند. فرويد اين تجربه ها را خيال پردازي خواند تا افكار خود را براي عموم خوشايندتر و پذيرفتني تر كند. اين اتهامات عموميت بين المللي يافتند و به وسيله اغلب شاگردان فرويد به باد انتقاد گرفته شدند زيرا به اعتقاد آنان ماسون شواهد قانع كننده كمي را ارائه داده بود. اشاره به اين نكته با ارزش است كه فرويد هرگز نگفت كه همه بهره كشي هاي جنسي گزارش شده خيالپردازي بودند، آنچه را كه وي انكار كرد اين بود كه گزارش هاي بيماران او هميشه درست بوده است. او نوشت اين به سختي باور كردني بود كه اعمال منحرف و نابهنجار بر عليه كودكان تا اين اندازه عمومي باشد.
قضاوت نهايي درباره نظريه هاي اغوا هر چه باشد، پيداست فرويد كه نقش ميل جنسي را در زندگي هيجاني مورد تاكيد قرار داد، شخصا نسبت به امور جنسي نگرشي منفي داشت و خودش مشكلات جنسي را تجربه مي كرد. او به طور مستمر درباره خطر فعاليت جنسي حتي براي كساني كه روان رنجور نبودند، مطلب نوشت و اظهار مي داشت كه ما بايد بكوشيم تا خود را از اين نياز معمول حيواني بالاتر بكشيم. او نوشت عمل جنسي انسان را پست مي كند، روان و بدن، هر دو را آلوده مي سازد. در 1897 كه 41 ساله بود گزارش داد كه فعاليت هاي جنسي را شخصا كنار گذاشته است و به دوستي نوشت شوق جنسي براي شخصي مانند من ديگر بي فايده است.
او در همان زمان كار تاريخي خودكاوي يا تحليل شخصي را آغاز كرد. او شماري از مشكلات روان رنجوري را به مدت چهار سال تجربه كرده بود و وضعيت خودش را به عنوان روان رنجور اضطرابي تشخيص داد كه آن را به انباشته شدن تنش جنسي نسبت داد. او از سردردهاي ميگرني، مشكلات مجاري ادرار و انقباض روده گزارش مي داد و درباره مرگ، مسافرت، فضاهاي باز و بيماري قلبي احساس نگراني مي كرد. اين زمان شديد ترين دوره آشفتگي فرويد محسوب مي شد. در عين حال يكي از خلاق ترين مراحل زندگي او بود. در واقع بيشتر نظريه روان رنجوري او از مشكلات روان رنجوري خودش و روشي كه براي تحليل آن ها به كار برد نشات گرفت. او در اين مورد نوشت مهم ترين بيمار براي من شخص خودم بود. او خود كاوي را به عنوان وسيله اي براي درك بهتر خود و بيمارانش در پيش گرفت و روشي را كه به كار برد تحليل رويا ناميد.
فرويد ضمن پژوهش هايش كشف كرده بود كه روياهاي بيمار ممكن است يك منبع غني از امور هيجاني مهم باشند. روياها اغلب حاوي سرنخ هاي با ارزشي در مورد علل زمينه ساز اختلال بودند. به همين سبب اعتقاداتش به اثبات گرايي كه هر چيزي علتي دارد، فكر مي كرد كه رويدادهاي موجود در رويا نمي توانند به كلي بي معنا باشند. آن ها بايد نتيجه چيزي در ناهشيار شخص باشند.
فرويد چون مي دانست كه نمي تواند خود را با روش تداعي آزاد روانكاوي كند،به سبب دشواري ايفاي نقش بيمار و درمانگر به طور همزمان تصميم گرفت روياهايش را مورد بررسي قرار دهد. هر صبح به محض بيدار شدن، محتواي روياهاي شب قبلش را يادداشت مي كرد و سپس اين مواد را در معرض تداعي آزاد قرار مي داد.
خودكاوي او تقريبا دو سال به طول انجاميد و سرانجام دركتاب تعبير روياها انتشار يافت (1900) كتابي كه امروزه اثر عمده او تلقي مي شود. در اين كتاب براي اولين بار عقده اديپ را كه عمدتا از تجارب دوره كودكي خودش گرفته بود، به اختصار مطرح كرد. اين كتاب مورد تحسين همگان قرار نگرفت، اما اظهارنظرهاي جالب زيادي در موردش نوشته شد. سرانجام تعبير رويا آن قدر موفقيت پيدا كرد كه در زمان حيات فرويد هشت بار مورد تجديد چاپ قرار گرفت. او تحليل روياها را به عنوان يك روش استاندارد براي روانكاوي انتخاب كرد و در بقيه عمر خود همه روزه نيم ساعت آخر روز را به اين كار اختصاص داد.
فرويد در سال هاي بعد از 1900 عقايد جديد خود را تدوين كرد و آن ها رابسط داد. در 1901 آسيب شناسي رواني زندگي روزمره را منتشر كرد كه توصيف لغزش فرويدي را كه امروزه معروف است شامل مي شد. او مي گفت كه در رفتار روزمره ما انديشه هاي ناهشيار كه براي خودنمايي تلاش مي كنند، مي توانند افكار و عمل ما را تغيير دهند. آنچه كه ممكن است ظاهرا لغزش هاي اتفاقي زبان يا فراموشي تلقي شود، با وجود ناآگاهانه بودن بازتاب هاي واقعي انگيزه ها هستند.كتاب ديگر او سه مقاله درباره نظريه جنسيت در سال 1905 منتشر شد.
در نخستين دهه قرن بيستم مقام شخصي و حرفه اي فرويد پيشرفت كرد، كارهاي عملي او افزايش يافت و همكارانش اظهار نظرهايش را جدي گرفتند. در 1909 به همراه يونگ براي سخنراني در دانشگاه كلارك آمريكا توسط جي استنلي هال دعوت شد.
در 1923 كه فرويد به اوج شهرت خود رسيده بود، معلوم شد كه به سرطان دهان مبتلاست. شانزده سال آخر عمر او تقريبا با درد سپري شد.
هنگامي كه هيتلر در سال 1933 به قدرت رسيد، موضع رسمي حكومت نازي درباره روانكاوي با به آتش كشيدن كتاب هاي فرويد آشكار شد. فرويد چنين اظهار نظر كرد چقدر داريم پيشرفت مي كنيم. اگر در قرون وسطي مي زيستم خودم را مي سوزاندند، امروز به سوزاندن كتاب هايم قناعت مي كنند.
در ماه مارس 1938 آلمان اتريش را اشغال كرد. فرويد اصرار داشت كه در وين بماند. سرانجام وقتي به خانه اش يورش بردند و دخترش آنا را دستگير كردند، راضي به جلاي وطن شد. هر چند فرويد در انگلستان مورد استقبال خوبي قرار گرفت، اما قادر نبود كه از سال هاي آخر عمر خود لذت ببرد، زيرا سلامت او رو به نقصان بود.
در 21 سپتامبر 1939 او از پزشك خود خواست كه نگذارد بيش از اين رنج بكشد. پزشك او در 24 ساعت مرفين بيش از اندازه به او تزريق كرد و سرانجام سال هاي رنج براي او پايان يافت و بدرود حيات گفت
نگارش و اقتباس: ابراهيم عبداللهي

درچهار حوزه علم عشق، سياست و هنر حقيقت مي شود وظيفه فلسفه توليد حقيقت نيست، بلكه به عنوان نظريه اي در مورد رژيم حقيقت هم زيستي اين حقايق متفاوت را در هر دوره اي بررسي مي كند
گاهي وقت ها برگزاري يك همايش پراهميت به ويژه آن جايي كه طيف علاقه مندان گوناگوني را گرد خود مي آورد، مي تواند تحت شعاع نحوه و مديريت برگزاري آن قرار گيرد.
چنين نمونه اي را مي توان در همايشي كه ارديبهشت ماه امسال به مناسبت يكصد و پنجاهمين سالگرد تولد فرويد در انجمن فرهنگي اتريش برپا شد، سراغ گرفت. جلسه طبق معمول چنين مراسمي با صحبت هاي سخنرانان دعوت شده يعني دكتر محمد صنعتي، مراد فرهادپور، دكتر مبشري، دكتر مهديه معين، دكتر حسين پاينده برگزار شد، اما تاكيد و مراقبت غير عادي مجريان برپايي همايش بر ضبط نشدن سخنراني ها و به تبع آن عدم مشاركت فعال خبرنگاران و گزارشگران مطبوعات در آن، همايش را به چيزي بي حاصل و تنها در پشت درهاي بسته سفارت تبديل كرد. حتي تلاش خبرنگاران مختلف براي گرفتن صحبت هاي ضبط شده از طريق سفارت بي نتيجه بود.
جا دارد در اينجا از مسئولان محترم برگزاري اين همايش پرسيده شود كه چرا از ضبط سخنراني ها توسط خبرنگاران ممانعت به عمل آوردند؟ آيا هنوز هم پس از گذشت حدود يكصد سال از پايه گذاري روانكاوي، از فرويد حتي در ميهنش نيز تابوزدايي نشده است؟ دركشورهاي ديگر از جمله فرانسه، انگليس، آمريكا و آلمان و ايتاليا كه سنت قوي روانكاوي دارند، مي توان برپايي آزادانه همايش هايي از اين دست را هرساله ملاحظه كرد. افزون بر آن در اين كشورها به ويژه در فرانسه و آمريكا روانكاوي وسيعا وارد حيطه هاي ديگر، از فرهنگ عامه، فلسفه و فيلم گرفته تا علوم تجربي شده است.
با اين حال، خبرنگاران پوستي كلفت تر از اين دارند. لذا متن حاضر تنها بخش پاياني اين همايش را كه ميزگرد پرسش و پاسخ بين حاضران و سخنرانان بود، دربرمي گيرد و هرجا كه لازم دانسته شده و البته با ياري حافظه و يادداشت هاي شتابزده از صحبت ها، به محتواي برخي از سخنراني ها به طور اجمال اشاره شده است.

علي اميدي
در ادامه جلسه وپس از ايراد سخنراني ها نوبت به پرسش و پاسخ مستمعين رسيد. اولين پرسش از آقاي دكتر حسين پاينده بود. پرسشگر سوال خود را مبتني بر گفته هاي خود آقاي پاينده مطرح كرد. آقاي دكتر پاينده سخنراني خود را به سير تحول نقد روانكاوي ادبي اختصاص داده بود و آن را به سه مرحله تقسيم كرد كه به گفته وي در مرحله اول منتقدين در بررسي يك اثر به روانكاوي خود نويسنده مي پرداختند (كه خود فرويد با نقد روانكاوي شكسپير و داستايوفسكي آغازگر اين شيوه نقد ادبي بود و برخي از شاگردان وي مانند مري بناپارت هم راه وي را در اين زمينه ادامه دادند) اما در مرحله دوم نقد روانكاوي ادبي باتوجه نقادانه از شخصيت مولف به شخصيت هاي اثر معطوف شد و نقادان در اين مرحله به جاي روانكاوي نويسنده اثر به روانكاوي شخصيت هاي يك اثر توجه نمودند (مانند كاري كه ارنست جونز شاگرد ديگر فرويد بر روي شخصيت هملت صورت داد) اما در مرحله سوم كه به قول پاينده امروزه كاربرد بسيار بيشتري را در ميان منتقدين ادبي دارد توجه آنها، ديگر صرفا بر روي نويسنده يك اثر و شخصيت هاي يك متن ادبي معطوف نمي شود، بلكه در اين مرحله با تركيبي از متن ادبي و واكنش خواننده نسبت به آن طرف هستيم، يعني هم متن مهم است و هم خواننده و تعامل اين دو، تعيين كننده معناست و خواننده هم در اين مرحله با خواندن متن ادبي خود را هم مورد خودكاوي و روانكاوي قرار مي دهد و در تفسيري كه از متن مي نمايد نفس خود را هم در تفسير مورد بازآفريني قرار مي دهد (كه نورمن هالند كه اصطلاح نقد تبادلي را براي شيوه نقد ادبي خود برگزيد از سرشناس ترين بانيان اين شيوه نقد ادبي است). اما سوال پرسش كننده و درواقع انتقادش به آقاي پاينده اين بود كه آيا اين گفته شما و تقسيم بندي تان اين معنا را مي دهد كه فرضا نقد روانكاوي مرحله اول (كه مبتني بر روانكاوي خود نويسنده بود) به طور كلي ارزش و اعتبارش را از دست داده است و ديگر نمي توان از آن در شيوه هاي نقد ادبي استفاده كرد؟ پرسشگر در ادامه توضيح داد كه ما در علوم تجربي هم كه در زمره عيني ترين علوم است با ابطال و بي اعتباري مطلق نظريات مواجه نيستيم مثلا با اين كه سال ها از دوره امثال بقراط و جالينوس گذشته است، هنوز با قاطعيت نمي توانيم بسياري از تئوري هاي آن ها (از جمله مزاج هاي چهارگانه) را زير سؤال ببريم و مي بينيم كه در برخي زمينه ها هنوز كاربرد دارند. آن وقت چه برسد به تئوري هاي علوم انساني (از قبيل ادبيات، فلسفه، جامعه شناسي و...) كه اصولا اموري ذهني هستند و واقعيت بيروني ندارند. پس چگونه است كه در اين سال ها منتقدين و روشنفكران ما آن قدر راحت آن تئوري هايي را كه مي پسندند و مد زمانه خود مي شوند، به عنوان تئوري هاي درست و دقيق به شمار مي آورند و آن تئوري هايي را كه نمي پسندند به راحتي كنار مي گذارند و آن ها را ابطال شده محسوب مي كنند؟ مانند برخوردي كه اكثر منتقدين نسبت به پست مدرنيزم داشتند و چون مدتي مد زمانه ما شده بود، همه سعي مي كردند كه به شيوه آن بنويسند و نقد كنند.

محمد صنعتي

دكتر پاينده در پاسخ اين پرسش، اين گونه پاسخ داد كه منظور من اصولا اين نبود كه يكسري عقايد و نظريات جديد مي آيند و نظريات قديمي تر را به طور كلي ابطال و بي اعتبار مي سازند، بلكه صحبت من اين بود كه نقد روانكاوانه از ابتداي پيدايش به همان صورت اولش (كه مبتني بر نقد نويسنده اثر بود) محدود نمانده است، بلكه شكل هاي ديگري هم پيدا كرد كه بسياري از آن ها توسط شاگردان مستقيم خود فرويد صورت گرفت. مثلا اگر در ابتداي كار مري بناپارت با بررسي اشعار و داستان هاي كوتاه ادگار آلن پو او را روانكاوي كرد و به اين نتيجه رسيد كه وي مبتلا به نكروفيليا (مرده دوستي) بوه است، ارنست جونز (شاگرد ديگر فرويد) توجه خويش را به شخصيت هملت به عنوان يكي از شخصيت هاي مهم آثار شكسپير معطوف كرد و خيلي ها هم به تبع او، به نقد روانشناسي شخصيت هاي آثار نويسندگان به جاي روانكاوي خود نويسنده پرداختند. اما در ادامه ملاحظه كرديم كه نورمن هالند توجه خود را به ذهنيت خود خواننده هم معطوف كرد، مثلا با توجه به اين نكته كه چرا برخي خوانندگان يك اثر ناخودآگاه بسياري از اتفاقات و وقايع و حوادث و حتي برخي شخصيت هاي فرعي يك داستان را به فراموشي مي سپارند و آن ها را از ذهنيت خود حذف مي كنند؟  هالند به اين مسئله اين گونه پاسخ داد كه اين حذف مطالب در هنگامي كه برخي از ما داريم به تحليل يك داستان مي پردازيم ممكن است يك مكانيسم دفاعي باشد، چراكه امكان داردكه آن بخش از داستان (كه ما آن را ناخودآگاه از ذهنمان پاك مي كنيم) يادآور خاطره اي براي ما باشد كه به طور ناخودآگاه براي خواننده داستان با اضطراب توام است و البته ممكن است كه در خيلي از مواقع هم خواننده يك اثر حتي به متن اصلي چيزي را اضافه كند كه همه اين ها نياز به تحليل هاي عميق و جدي دارد. اينكه چرا در برخي مواقع اين گونه صورت مي گيرد، مستلزم اين است كه ما براي اين كار نظامي تدوين كنيم براي نقد روانكاوانه متن ادبي به منظور كشف جنبه هايي از ناخودآگاه خود خواننده.
ذكر اين نكته هم مفيد است كه خود هالند كتابي دارد موسوم به 5 خواننده به هنگام قرائت كه ناشي از تجربه شخصي او در دانشگاهي كه تدريس مي كرد، است. در آن آزمايش هالند به يك داستان كوتاه موسوم به گل سرخي براي اميلي را به 5 تن از دانشجويانش داد و از آن ها درخواست كرد كه نظريات نقادانه خودشان را به طور جداگانه پيرامون شخصيت اميلي در اين داستان به رشته تحرير درآورند و چون هالند خودش تا حدودي روانكاوي را مطالعه كرده بود از طريق يكسري از تست ها و آزمون هاي رواني نظير تداعي آزاد، رورشاخ و.... ارزيابي مستقلي هم از شخصيت تك تك اين دانشجويان به عمل آورد و عجيب اين جا بود كه شخصيت آن خوانندگان كاملا با نوع تفسيري كه از متن مي كردند، هم خواني داشت و در آن جايي كه در ميان تفسيرهاي آن خوانندگان اختلاف نظر وجود داشت درواقع ناشي از تفاوت شخصيت هاي آن 5 تن بود و البته نظر خود من هم اين است كه اين تحولات به هيچ وجه مانع از ادامه شكل هاي ديگر نقد ادبي روانكاوانه نمي شود. هرچند كه امروزه يك قيد احتياطي هم در برابر روانكاوي نويسنده مي گذارند و البته فكر مي كنم كه اين قيد احتياط را امثال آقاي دكتر صنعتي ندارند، چون خود ايشان يك روانكاو هستند، اما براي امثال ما كه روانكاو باليني نيستيم، اين احتياط به جد لازم است و اصولا ما چگونه مي توانيم نويسنده اي را روانكاوي كنيم در حالي كه در گفت وگوي مستقيم با ما نيست؟ كه در اصطلاح روانكاوي به اين شيوه درماني talking cure (درمان از راه گفت وگو) مي گويند و چگونه مي شود با نويسنده اي كه مرده است و در دسترس ما نيست در مورد روياهايش به گفت وگو نشست و فرضا با روش تداعي آزاد به ارزيابي شخصيتش پرداخت، پس اين كار براي امثال من كه روانكاوي رشته مان نيست، مي تواند كاري خطرناك باشد.

حسين پاينده

پرسش ديگر اين بار از دكتر صنعتي بود كه پرسشگري سؤال خود را اين گونه مطرح كرد كه آيا روانكاوي به طور عام و روانكاوي فرويد به طور خاص جايي را براي تفسير و تحليل اميال و خواست هاي پنهان ما براي شناخت امور مختلف اختصاص داده است يا نه؟ يعني ذكر اين نكته كه در پس پرده هر شناخت و دركي كه بشر براي دريافت امور مختلف صورت مي دهد يك ميل و انگيزه پنهان وجود دارد كه مقدم بر خود آن شناخت و معرفت است؟
دكتر صنعتي اين گونه پاسخ دادكه اصلا تمام بخش هاي روانكاوي به دنبال همين امور است و فرويد به دنبال اين بود كه اين انگيزه هاي ناخودآگاه را تا آن جايي كه ممكن است شناسايي كند و پرسش كننده سؤال خود را بدين گونه ادامه داد كه آيا صرفا اين انگيزه ها و تمايلات دروني يك مولف يا فيلسوف و متفكر است كه باعث مي شود كه سراغ يك موضوع يا زمينه هاي خاصي از حقيقت برود يا عوامل ديگر هم دخيل هستند؟ كه صنعتي هم اين گونه ادامه داد: به طور حتم، انگيزه هاي ناخودآگاه هر نويسنده اي در هدايت رفتارهاي او به ويژه در امر تحقيق و نوشتن و... بسيار دخيل هستند. مثلا فرويد و افراد پيرو او بحث هاي مفصلي پيرامون اين نكته دارند كه چرا يك فردي فرضا به دنبال پزشكي مي رود و دو فرد ديگري دنبال آشپزي و... اما اين كه آن انگيزه هايي كه در افراد مختلف پيدا مي شود تمامي واقعيت را تشكيل مي دهند هيچ كس نمي تواند به طور قاطع روي آن تاكيد كند و چيزي هم كه در مورد روانكاوي مولف در اين جا مي تواند مطرح شود اين است كه فرضا فردي مانند داستايوفسكي روي چه علتي مي آيد و برادران كارامازوف را مي نويسد و درواقع چه انگيزه هاي پنهاني او را در نوشتن اين اثر هدايت مي كند و درواقع بخشي از روانكاوي به اين امور توجه داشته است اما همان گونه كه دكتر پاينده فرمودند از آن جايي كه يك نويسنده و يا يك فيلسوف جلوي ما ننشسته تا مورد روانكاوي ما قرار بگيرد، ما هم حق نداريم كه با اطمينان آنچه را كه درمي يابيم بر رويش تاكيد بكنيم بلكه فقط به عنوان يك احتمال مي توانيم آن را مطرح كنيم. اين است كه در يك تحليل روانكاوانه ما هميشه از واژه هايي نظير احتمالا ، شايد، ممكن است و... استفاده مي كنيم.
بنابراين آن گونه نقدهايي كه صرفا محدود به روانكاوي خود نويسنده يا مولف يا فيلسوف مي شود (همان گونه كه جناب دكتر پايبنده فرمودند) امروزه ديگر كمتر مورد توجه قرار مي گيرد، البته به اين معني نيست كه اين گونه نقد، به طور كامل از بين رفته باشد، بلكه هنوز هم اگر ما به منابع موثق و معتبري دسترسي داشته باشيم تا حد زيادي مي توانيم به روانكاوي خود نويسنده هم دست بزنيم، مثلا من در تحليلي كه بر آثار تاركوفسكي نموده بودم در بسياري از صحنه هاي فيلم هايش از طريق قرايني كه به طور مكرر تكرار مي شد، مي توانستم حدسياتي در مورد روانكاوي او بزنم ولي مسلم است كه اين ها كافي نبود، اما در عين حال با استناد به بسياري از نامه ها، يادداشت هاي روزانه و گفته هايي كه ديگران پيرامون او نوشته بودند، مي شد در مجموع حدس هايم را به واقعيت نزديك تر نمايم.
مثلا در مورد داستايوفسكي هم هنگامي كه فرويد مي خواست بر روي شخصيت او تحليلي ارائه دهد، با استناد به نامه اي كه وي براي برادرش نوشته بود قضيه وحشت از مرگ او را برجسته كرد يا هنگامي كه فرويد مي خواست شخصيت داوينچي را مورد ارزيابي قرار دهد، به دفتر يادداشت هاي روزانه او توجه نمود و تنها به سمبل هايي كه در آثار او وجود داشت، توجه نكرد.
پرسشگر بعدي سؤال خود را از آقاي مراد فرهادپور اين گونه مطرح كرد: اين كه مي گويند ناخودآگاه مخزن و انبار اميال، عواطف و خواست هاي سركوب شده ماست واقعا تا چه حد مي تواند درست باشد، يعني چقدر امر قراردادي و ذهني است و چقدر به نظر شما امري عيني و واقعي است؟ فرهادپور هم در پاسخ اين گونه گفت كه از نظر من ناخودآگاه در مقام يك حقيقت داراي يك substance يا جوهر يا غاري نيست كه چيزي در درون آن پنهان شده باشد و همين امر است كه ناخودآگاه را از كل ماجراي عرفان، درون گرايي، معنويت و امثال اين ها به جد جدا مي سازد و به نظر من اگر ما ناخودآگاه را به صورت انباري فرض كنيم كه مخزن يكسري چيزها و امور است باز دو مرتبه در همان بازي هايي مي افتيم كه فلسفه به مدت 400 سال (از قرن 16 به بعد) با آن روبه رو بود، يعني مسئله بازنمايي يا به عبارتي تمام آن ماجراهايي كه براساس اين استعاره ساخته شده است كه ذهن ما همانند يك لوح يا آيينه است كه ابژه در آن منعكس مي شود و ما در مفهوم ناخودآگاه البته اين قضيه را هم اضافه مي كنيم كه اين آيينه تازه داراي پشتي هم است كه اين پشت هم به گونه اي در انعكاس ابژه موثر است. بنابراين در طرح اين قضيه هم ما در نهايت از فلسفه مرسوم سوژه و ابژه دور نمي شويم و اتفاقا اصل قضيه در اينجاست كه برخلاف مفهوم يونگي ناخودآگاه جمعي ، ناخودآگاه يك شكاف يا يك ترك است. حالا چرا؟ چون وقتي گفته مي شود كه ناخودآگاه بر اثر سركوب اميال و خواسته هاي ما به وجود مي آيد، مي توان پرسيد كه اصلا چرا ما بايد بسياري از اميال و خواسته هايمان را سركوب كنيم و خود را از بسياري لذت ها محروم نماييم؟ و اين جاست كه فرويد هم خيلي با خود كلنجار مي رود تا جوابي به اين پرسش بدهد كه پس از طرح چند پاسخ ناكام نهايتا به اين نتيجه مي رسد كه يك رانه ديگر كه همان غريزه مرگ (تاناتوس) است در درون بشر وجود دارد كه آن باعث سركوبي غرايز ما مي شود، ولي ته قضيه درواقع اين است كه اصولا اين قضيه سركوب نبايد به عنوان عمليات فرو كردن چيزي در سوراخي و پوشاندن آن تعبير گردد بلكه بايد به دنبال امري در خود مفهوم سوبژكتيويته بگرديم (همان گونه كه لكان مي گويد) و درواقع براي اين كه چيزي به نام انسان و حتي از آن گسترده تر چيزي به نام واقعيت داشته باشيم بايد شكاف ها و سوراخ هايي هم در درون آن واقعيت يا سوژه دارا باشيم يا به عبارتي ديگر، واقعيت هيچ گاه با خودش يكي نيست كما اين كه انسان هم هيچ  وقت با خودش يكي نمي باشد و به همين دليل هم هست كه من بشر هيچ گاه نمي توانم بفهمم كه چه كسي هستم مگر از منظر چيزي بيرون از من (كه هيچ گاه من نيست) و درواقع همين قادر نبودن بشر به پاسخ دادن به چنين سؤالي و اين كه همواره يك شكاف يا سوراخي در درون آگاهي من وجود دارد، موجب مي شود كه آگاهي من ساخته شود.
درواقع همه اين ها بيانگر اين است كه من آگاهم و انسانم، چراكه يك چيزي بيشتر از غريزه دارم و آن چيزي كه بيشتر و بالاتر از غريزه است اتفاقا عقلي يا روحي كه آن غريزه را سركوب كند، نيست، بلكه آن چيز ديگر به نظر من يك اغتشاش و ناهماهنگي در خود آن غرايز است و اگر بخواهيم از منظر كانت صحبت كنيم بايد بگوييم كه آن چيزي كه ما را انسان مي سازد اين نيست كه ما يك چيزي بيشتر از حيوان داريم، بلكه درست برعكس، به اين دليل است كه ما چيزي كمتر از حيوان دارا هستيم درواقع بشر مانند حيواني است كه گويي يك تكه از بدن او را كنده اند و سوراخي را در وجودش كار گذاشته اند و به گونه اي يك نوع به هم زدگي و اغتشاش در او به چشم مي خورد كه اين به هم زدن را فرويد به رانه مرگ تعبير مي كند.

مراد فرهادپور

به تعبير نيچه انسان حيواني مريض است. درواقع حيوان مريضي است كه چيزي از آن كنده شده كه آن چيزي كه كنده شده (يا همان سوراخ درون بدنش) را مي توان به همان ناخودآگاه تعبير كرد.
در ادامه بحث دكتر صنعتي اجازه خواست تا نكاتي پيرامون سخنان فرهادپور بيان كند. وي ابراز كرد كه بايد توجه داشته باشيم كه ميان نظريات فرويد و تفسيرهاي لكاني از روانكاوي تفاوت زيادي وجود دارد و آنچه را كه هم آقاي فرهادپور ابراز داشتند بيشتر مبتني بود بر تعبيرات لكاني از فرويد كه براساس يك نوع فقدان و شك و ترديد بوديستي استوار است. در صورتي كه نظريات فرويدي فاقد اين نوع عناصر است. به هر حال در مورد مفاهيم فرويدي و مدرنيستي از مناظر مختلفي مي توان سخن گفت و البته به اين راحتي هم نمي توان ابراز نمود كه سخنان امثال فرويد اشتباه محض است، چون هركدام جنبه هاي گوناگون يك واقعيت را نشان مي دهند، اما قطعا مولفين و نظريه پردازان بر روي سخنان خود تعصب شديدي مي ورزند كه اين البته جزو خصوصيات علم و دانش براي به كرسي نشاندن يك حرف و سخن مشخص است كه در عين حال ديگر حرف ها و نظريات را مردود اعلام كند، اما براي ما كه مصرف كنندگان اين نظريات هستيم مي توانيم بگوييم كه همه اين تحليل ها، يك امكان است. يعني همان قدر كه Void به عنوان يك عامل، يك امكان محسوب مي شود، وجود و حضور هم امكان ديگري است و ما بيشتر مي توانيم وجود و حضور را ببينيم تا خلاء را و مشكل اساسي در اين جا اين است كه ما به دنبال اين مفاهيم به عنوان يك حقيقت مطلق برويم و روانكاوي هم از همان ابتدا با اين حقيقت مطلق به مبارزه برخاست. مااز واقعيت موجود، تعبير و تفسيرهاي متفاوتي داريم و بايد هم داشته باشيم. بنابراين آقاي فرهادپور هم مي توانند نظريه خود را به عنوان يك تلقي از واقعيت ابراز كنند نه به عنوان خود واقعيت يا حقيقت.
پرسش بعدي باز هم از مراد فرهادپور درباره سخنراني وي در اين انجمن تحت عنوان روانكاوي حقيقت است يا معنا بود كه البته جاي بحث بسيار داشت. لب لباب سخن فرهادپور در سخنراني اش اين بود كه روانكاوي دربردارنده يك حقيقت است نه يك معنا و در اين دنيايي كه اصولا بي معناست، روانكاواني كه مي كوشند معنايي را براي زندگي به زور بسازند، از اساس كارشان به بيراهه ختم مي شود و اين ها اساسا به دنبال يك فريبكاري هستند و مي خواهند نقابي بر اين دنياي بي معنا بيفكنند. اما يكي از پرسشگران در سوالش كه جنبه توضيحي و انتقادي هم داشت، اين گونه ابراز داشت كه تقريباً اكثر روانشناسان معروف دنيا كه وابسته به مكاتب گوناگون بودند، برخلاف گفته هاي شما به دنبال يافتن معنا براي زندگي انسان ها بوده اند، مثلا انسان گراياني چون مزلو و راجرز كه بيشتر بر خود شكوفايي بشر تاكيد دارند معتقدند كه اساسا در خود واژه خودشكوفايي معنا مستتر است يا افرادي چون ويكتور فرانكل (باني مكتب لوگوتراپي) اصلا معتقدند كه خدا معنا را آفريده و انسان ها هم جست وجو كننده معنا هستند و باني مكتب روانكاوي يعني زيگموند فرويد هم به گونه اي به دنبال معنا بود منتها دقيقا پروژه اش اين بود كه علت نابهنجاري چه معنايي براي بيمار مي تواند داشته باشد مثلا يك انسان وسواسي كه روزي چندين بار دستانش را مي شويد يا كسي كه مبتلا به هيستري است و فلج مي شود، آن شستن دست ها و فلج شدن اعضا چه معنايي براي او (به عنوان يك فرد نابهنجار) مي تواند داشته باشد و تا آن جايي كه من اطلاع دارم فرويد با مطالعه اين افراد نابهنجار و با تكنيك بيرون ريزي عقده هاي انباشته شده از سطح ناآگاه به خودآگاه موفق مي شد كه افراد بيمار را پس از مدتي بهبودي بخشد و از آن بي معنايي خارج نمايد.
فرهادپور اين گونه پاسخ داد: من باز تاكيد مي كنم كه اين گونه مسائل براي من معنا محسوب نمي شوند، كمااين كه مسئله چرخيدن زمين به دور خورشيد هم حاصل معنايي نمي تواند باشد و اتفاقا براي موجودي به نام انسان اولين كار براي اين كه اساسا بفهمد زمين به دور خورشيد مي گردد اين است كه اصلا خودش را از اين موضوع جدا سازد و بگويد كه اين قضيه اصلا ربطي به زندگي من ندارد، چراكه كاملا بيرون از مسائل واقعي زندگي من قرار گرفته است.
در پي گسستن از اين معناست كه بشر مي تواند امري مانند حقيقت جويي را در راستايي آغاز كند و به نظر من روانشناسي هم تفسير يك تكرار نيست و به طور دقيق تر حتي تكنيكي براي درمان يك فرد هم نيست، بلكه وسيله اي است براي تطبيق دادن يك فرد با شرايط چراكه رخدادها را كه نمي توان تغيير داد و سرنوشت و تقدير را هم كه سر جاي خود قرار دارد، لذا در نهايت هم روانكاوان به ما توصيه مي كنند كه بايد اين گندي كه در زندگي ما وجود دارد به گونه اي چه در زندگي فردي چه در زندگي جمعي با آن كنار بياييم كه زياد در كارمان اختلالي هم ايجاد نكند و در نهايت هم به ما مي گويند كه بفهميم كه چرا فرضا در عشق شكست خورده ايد يا در كارت وامانده اي و... و بعدش هم ختم مي شود به شيوه هاي مبتذلي كه نمونه اش را در كتب روانشناسي جديد ملاحظه مي كنيم كه چگونه بر سر كار لبخند بزنيم، يا چگونه شوهر خود را شاد نماييم و... كه همگي در جهت توجيه و سازگاري با شرايط پوسيده و گند اجتماع و محيط است نه مكانيسمي براي تغيير آن. پس اصل قضيه اين است كه روانشناسي اصلا تفسير يك تكرار نيست، بلكه تكرار يك تفسير است، يعني اين كه به نظر من اصل اساسي در روانكاوي باز شدن به سوي يك امر نو است، به وسيله كنار آمدن باواقعيت از طريق دستكاري بر ذهنيت فرد مريض.
در ادامه اين بحث باز پرسشگري متعرض سخنان فرهادپور شد كه شما در سخنراني تان تلاش وافري كرديد در جهت اثبات اين نكته كه روانكاوي حقيقت است نه معنا و يكسري توضيحاتي را هم پيرامون ايده خود داديد، ولي من درست متوجه نشدم كه آيا صرف بيان اين كه فرويد شخصي شجاع بود كه شجاعت كندن از زندگي و بيان حقيقت را داشته مي تواند دليل موجهي براي قلمداد كردن روانكاوي در حيطه حقيقت باشد و پرسشگر ادامه داد: صحبت هاي شما در جاهايي هم دچار تضاد بود كه من درست متوجه نشدم اگر ممكن است يك بار ديگر و به طور خلاصه سخنان خود را تبيين كنيد. فرهادپور اين گونه ادامه داد: كه من ابتدا بيان كردم كه روانكاوي تكنيك معنا نيست، بلكه رويه اي است كه براساس منطق دروني خويش يك حقيقتي را دنبال مي كند و حالا اگر بخواهيم مطابق نظريه آلن بديو به قضيه نگاه كنيم بايد بگوييم كه در عرصه اي كه نامش را عشق يا روان مي گذاريم امري وجود دارد به نام تفاوت جنسي كه اين تفاوت و تجربه اين تفاوت خود يك رخداد محسوب مي شود و حقيقت از دل يكسري از رخدادها (كلنجار رفتن با آن ها) و به شكل منطقي اش نتايجي را از دل آن رخدادها استنتاج كردن پديد مي آيد. پس نظريه من برگرفته از طرحي است كه فيلسوف فرانسوي آلن بديو ابراز مي كند و در آنجاست كه شما بايد تئوري حقيقت، رخداد و التقاط فلسفه با آن را بررسي كنيد كه شكل ساده شده آن اين است كه ما چهار حوزه علم، عشق، سياست و هنر داريم كه در آن ها توليد حقيقت صورت مي گيرد و فلسفه هم وظيفه اش توليد حقيقت نيست، بلكه به عنوان يك نظريه اي در مورد رژيم حقيقت، هم زيستي اين حقايق متفاوت را در هر دوره اي بررسي مي كند. البته درست است كه عده اي با اين تعريف بديو به مخالفت برخاسته اند، ولي خود من صرف نظر از نظريه بديو بر سر اين نكته كه حقيقت با معنا يكي نيست، ايستاده ام.
در حاشيه
نكته اي كه در مجموع نسبت به سخنان آقاي فرهادپور و بسياري از كساني كه در زمينه فلسفه در ايران فعاليت مي كنند، مي توان گفت اين است كه اكثر آن ها با ديدي محدود و يكسويه نگرانه نسبت به قضايا برخورد مي كنند و دچار گونه اي فلسفه زدگي در كارهايشان هستند (كما اين كه در سال هاي قبل از انقلاب بيشتر روشنفكران ما نگاهي سياست زده به قضايا داشتند) و از منظري ايدئولوژيك و مطلق گرايانه به امور مختلف مي نگرند (فلسفه را هم تبديل به دين يا ايدئولوژي كرده اند) مثلا نسبت به رشته اي مانند روانكاوي يا با بي تفاوتي كامل به آن مي نگرند و آن را امري حاشيه اي و فرعي به حساب مي آورند و يا اين كه مانند آقاي فرهادپور تنها با ديدي متافيزيكي و انتزاعي نسبت به اين رشته برخورد مي كنند. در صورتي كه بايد توجه داشت كه ممكن است برخي از مفاهيمي كه در حوزه روانكاوي كاربرد دارند (مانند ناخودآگاه فردي و جمعي، خودآگاهي، عقده اديپ آركي تايپ ها و...) را بتوان در فلسفه هم به كار برد و از منظر فلسفي هم به اين مفاهيم نگريست منتها بايد توجه كرد كه اصولا روانكاوي و فلسفه دو حوزه و دو دانش جدا از هم هستند كه از لحاظ متدولوژي (روش شناختي) و هدف مندي با هم متفاوتند و به خصوص به اين نكته بايد توجه كرد كه وظيفه اصلي روانكاوي در درجه نخست طرح يكسري مفاهيم و گفت وگو پيرامون ماهيت و حقيقت يكسري از امور (مانند سطوح مختلف آگاهي و...) نيست، بلكه در درجه اول روانكاوي روشي است كه با ارائه يكسري تكنيك هاي مختلف (نظير تداعي آزاد، گفت وگوي دوطرفه و سنت هاي مختلف روانشناسي و...) سعي در رفع يا كم كردن از ناهنجاري ها، روان پريشي ها و بيماري هاي رواني و شخصيتي در افراد بشري دارد. پس اگر كسي مي خواهد كه به طور جدي روانكاوي را نقد كند بايد در درجه اول نسبت به تكنيك هاي به كار رفته در روانكاوي انتقاداتي را ايراد كند كه آن هم مستلزم اين است كه فرد نقاد تا اندازه اي نسبت به اين روش ها و تكنيك هاي درماني مختلف آشنا باشند و خود يا اطرافيان خويش را به طور عملي (لااقل براي يك مرتبه) مورد خودكاوي يا روانكاوي قرار داده باشد (كه بعيد مي دانم كه امثال آقاي فرهادپور چنين كاري را صورت داده باشد) وگرنه سخنان آن ها از حد يكسري شعارها و اعتراض هاي كلي و بي اثر فراتر نمي رود و در عين حال اين را هم بايد از آقاي فرهادپور پرسيد كه اين گفته شما كه روانكاوي و بسياري از مكاتب روانشناسي و تكنيك هاي ديگري چون يوگا و... چون در جهت معنابخشي به زندگي بي معناي ما عمل مي كنند و وسايلي جهت تطبيق دادن و سازگاري فرد با شرايط موجود هستند اموري فريبنده هستد چه معنايي مي تواند داشته باشد و نتيجه اين حرف چه مي تواند باشد؟ آيا غير از اين است كه اگر ما هيچ راهي براي خروج از اين بن بست (بي معنايي زندگي) ولو به طور موقت نتوانيم به رسميت بشناسيم نتيجه اش اين خواهد شد كه يا به موجودات انزواطلب و درخود فرو رفته تبديل شويم (و به طور كامل از اجتماع و دنياي واقعي كنده شويم) كه ممكن است نهايتش حتي به خودتخريبي و خودكشي بينجامد يا به موجودات پرخاشجوي خطرناك براي اجتماع مبدل خواهيم شد.
پس به نظر من اين نگرش آنارشسيتي- نهيليستي آقاي فرهادپور نتيجه اي غير از مواردي كه ذكر كرديم، نخواهد داشت و اين نگرش شايد وسيله اي دفاعي براي فرار از خويش باشد و ملاحظه مي كنيم كه بسياري از متفكرين ما كه اتفاقا از نظر ذهني هم داراي استعدادهاي ويژه اي هستند چون توانايي مقابله با خويشتن را ندارند، به جاي خودكاوي دست به انكار روانكاوي مي زنند و با ارائه يكسري انتقادهاي كلي و انتزاعي به جاي درگيري مستقيم با آن كل آن روش را زير سؤال مي برند تا در سايه آن انتقادها يك حريم به ظاهر امن را براي خويش مهيا سازند و از منظر ديگر مي توان از جناب فرهادپور پرسيد كه آيا تكنيك هاي روانكاوانه و حتي روانشناسي هاي جديد و عمل گرايانه و حتي روش هايي چون يوگا و... اگر بتوانند حتي لحظه اي انسان را از اين دنياي به زعم شما گنداب وكثيف بيرون ببرند، مفيدتر از خودكشي، انزواطلبي، پرخاشجويي و... نيست؟ و در عين حال اين پرسش هم مطرح است كه اگر اين دنيا آن قدر بي معنا و مسخره است كه جنابعالي اين قدر افكار شبه نهيليستي را در برابر آن رواج مي دهيد؟ پس چرا خود شما در بسياري از موارد به همين عقيده خويش پايبند نيستيد و به خصوص در مقالات اخيرتان مردم را به كنش فعال سياسي و سياست راديكال در عرصه عمومي فرا مي خوانيد؟ پس شما هم در مقام عمل به اين گفته خويش وفادار نيستيد و گزينشي عمل مي كنيد؟
درواقع شما در ادامه روشنفكران ناكام چپ گراي گذشته ايران هستيد كه پس از سرخوردگي از فعاليت هاي سياسي گذشته به متافيزيك رو آورده ايد و در قالب فعاليت هاي فلسفي به گونه اي به نگاه نيهيليستي آن هم از نوع آشفته و آنارشيستي روي آورده ايد و زبان ناواضح و عدم شفاف شما هم آن آشفتگي ذهنتان را به خوبي نشان مي دهد و متاسفانه مانند بسياري از روشنفكران وطني مي خواهيد كه به اين نگاه آشفته، آنارشيستيك و نهيليستيك ظاهري عميق بدهيد ولي هنگامي كه در همين سخنراني تان فرموديد كه ما ايرانيان چون با هم درددل مي كنيم و به اين وسيله خودمان را تخليه مي كنيم، احتياجي به مراجعه به روانكاوان نداريم و اين غربيان هستند كه چون روابط اجتماعي از هم گسيخته اي دارند لذا احساس تنهايي و جدايي از هم مي كنند بايد به روانكاو مراجعه كنند، متوجه شديم كه شما در بسياري از مواقع عوامانه ترين سخنان را در قالب واژه ها و جملات پيچيده و متكلف به زبان مي آوريد و زهي تاسف از اين كه يكي از محققين ارجمند و مترجمين خوب مملكت اين چنين سخن مي گويد. به هر حال اميدواريم كه از اين كلام نرنجيد، چراكه خود شما فرموده ايد كه نقدي درست است كه كوبنده و راديكال باشد نه نقد ملايم

 

 

مارتين هايدگر در كتاب درآمدي بر انسان  گرايي مي  پرسد: چرا موجودات به جاي آن  كه نباشند، هستند مانيز در يكصد و پنجاه سالگرد تولد زيگموند فرويد مي  پرسيم: چرا فرويد به جاي آن  كه نباشد، هست؟ پرسش هايدگر خود به دو سؤال بنيادين بخش  پذير است؛ اگر موجودات نباشند، معناي نبودن  شان چيست؟ و اگر هستند، معناي هستن  شان چيست؟ به عبارت ديگر بودن چيست؟ نبودن چيست؟ نيز بر همين اساس مي  توان درباره فرويد پرسيد اگر فرويد نباشد، معناي نبودنش چيست؟ و اگر فرويد هست معناي بودنش چيست؟ باز به عبارت ديگر بودن فرويد چيست؟ و نبودن فرويد چيست؟
چنين پرسش  هايي را مي  توان در بافت نشانه شناختي خاص خود نيز به بررسي گذاشت. بدين نحو كه وقتي مي  گوييم چرا فرويد هست به جاي آن  كه نباشد؟ اين معنا را مي  رساند كه او در مدرنيته ظهور كرد و درواقع فرزند آن بود. پس اگر فرويد در مدرنيته نبود، مدرنيته چه سرنوشتي پيدا مي  كرد؟ و اگر (فرويد) هست، مدرنيته چه سرنوشتي پيدا كرده و خواهد كرد؟ باز پرسش را در بافت نشانه  شناختي ديگر به كار مي  گيريم، يعني وقتي مي  گوييم كه چرا فرويد هست و چرا فرويد نيست؟ آيا اين سؤالات هراسي را در درون خود پنهان نكرده  اند؟ در پرسش هايدگر هم چنين هراسي نهفته است: اگر موجودات هستند و از معناي بودنشان مي  پرسيم، بايد به اين پرسش  هاي انضمامي  تر پاسخ دهيم: اگر هستيم، نحوه بودن ما چيست؟ چرا هستيم؟ براي چه هستيم؟ پس دلهره چه بودن و چگونه بودن راحتمان نمي  گذارد. اگر هم نباشيم، هراس از مرگ رهايمان نمي  كند.
مي  بينيد كه همه اين پرسش  ها عظيم، مسئوليت  آور و سخت دهشت  زايند. به همين قياس مسئله بودن و نبودن فرويد هم هراسناك مي  شود: اگر فرويد باشد (كه هست) مسئوليت بزرگي بر گردن داريم. بايد همه شرور، پليدي  ها، نفرت  ها، عشق  ها، علاقه  ها، پرخاشجويي  ها، تنهايي  ها، پستي  ها، خودشيفتگي  ها، نفرت  ها، رنج  ها و... ي خود را پذيرا شويم و از وجود آن  ها در خود، آگاهي يابيم، حتي در آن  جايي كه مي  پنداريم كاملا عقلاني، منطقي و بر وفق انسانيت عمل كرده  ايم. به عبارت ديگر بايد به آن نيمه پنهان حالا به هر تعبيري كه دل خوش كرده  ايم يعني آن نيمه حيواني، غريزي، زيستي، گروهي، فراتاريخي،پيشاتاريخي، كيهاني، انساني و ديگر خود خوشامد بگوييم و اين چيزي است كه اكنون كه داريم اين سطور را مي  نويسيم و مي  خوانيم، چه بسا در ما هراس ايجاد كند؛ يعني در آن  جايي كه من فكر مي  كنم، هستم (دقت كنيم: كوگيتوي دكارتي است)، درواقع من نيستم! پس من كيستم؟ اما اگر فرويد نباشد، هيچ نمي  دانيم كه با همه آن درنده  خويي  ها، پرخاشجويي  ها، ترس  ها، اضطراب  ها، دلهره  ها چه كنيم؟ درست نمي  فهميم كه چرا و چگونه در وسط غوغاي مدرنيته و با وجود ميراث روشنگري و عقلانيت،يكباره غول نازيسم از شيشه بيرون مي  جهد و جهان را برمي  آشوبد؟
پس بودن و نبودن فرويد، هر دو مسئوليت  زاست. نه مي  توان او را پذيرفت و نه او را رد كرد. او تابوي عصر ماست. فرويد در كتاب توتم و تابو از مراسم آييني قبيله  هاي باستاني و كشته شدن پدران توسط پسران  شان سخن راند و آنگاه به جايگزيني قرباني تابوها (حيوانات و گياهاني كه به نوعي تبار قبيله دانسته مي  شوند و تقدس و احترام ويژه  اي براي آن  ها قائلند و لذا تنها در مراسم خاص آييني مي  توان آن  ها را قرباني كرد و خورد) و خوردن آن  ها توسط افراد قبيله به قصد وحدت يافتن با نياي اوليه، اشاره كرد. اكنون نيز ميراث روانكاوي فرويد پيشاروي ماست. مي  توانيم آن  ها را بسوزانيم كما اين  كه نازيسم اين كار را كرد ولي تاوانش را بعدها پرداخت پاره كنيم، بخوانيم، در موزه نگهداري كنيم، قاب بگيريم، دور بريزيم و... اما اين چيزي از مسئوليت و هراس ما در قبال فرويد كم نمي  كند

 

 

مقدمه لازم نيست. اين تيتر، خودش گوياست. به جاي مقدمه، فقط از دوستان محجوب اين صفحه قول مي گيريم كه هنگام اجراي اين دستورالعمل ها، با يكي دو شكست، ميدان را خالي نكنند. زياده عرضي نيست جز اين كه تسلط بر تكنيك هاي ضدخجالت و كسب مهارت هاي معاشرتي، مثل كسب ساير مهارت ها، نيازمند پشتكار و تمرين مداوم است. به همين سادگي!

روي يك هنر متمركز شويد و آن را خوب ياد بگيريد. موسيقي،  نقاشي،  خطاطي و هنرهاي ديگر، اعتماد به نفس تان را به وضوح افزايش خواهد داد
به ديگران كمك كنيد. منتظر نشويد كه ازتان كمك بخواهند. به دنبال كمك كردن به اين و آن، بايد بدويد. اين يك دستورالعمل است... ماشين يك نفر وسط خيابان خراب شده و روشن نمي شود و حالا راننده منتظر است كسي بيايد كمكش كند و ماشين را هُل بدهد... همسايه تان از بازار برمي گردد و دستش حسابي پر است و زنبيل دارد از دستش مي افتد...پيرمرد مغازه دار، زورش نمي رسد كه به تنهايي، كركره مغازه را بدهد بالا... خب، چرا معطليد؟ مگر نمي خواستيد تمرين هاي ضد خجالت تان را شروع كنيد؟ چه بهتر از اين؟ با اين تير، خيلي بيشتر از يكي دو نشان را خواهيد زد. مطمئن باشيد. خرجش فقط دو كلمه است: كمك نمي خواهيد؟ (البته لبخند و ارتباط چشمي را هم هنگام اداي اين دو كلمه فراموش نكنيد). نمي دانيد چقدر موثر است!

دل تان مي خواهد وقتي وارد يك جمع مي شويد، با شما چطور برخورد كنند؟ دوست داريد با لبخند به استقبال تان بيايند؟ به تان توجه كنند؟ به حرف هايتان صميمانه گوش كنند و صميمانه با شما هم  كلام شوند؟ و چيزهايي از اين قبيل؟ بسيار خب. مي گويند خجالتي ها، خجالتي ها را خوب مي شناسند. خجالتي هاي جمع را پيدا كنيد و با آن ها همان طوري رفتار كنيد كه دل تان مي خواهد با شما رفتار شود. با سوال هاي صميمانه تان، آن ها را به صحبت كردن وادار كنيد و جواب هايشان را با رغبت بشنويد. اين كار، هم براي معاشرتي تر شدن آن ها مفيد است، هم براي خودتان يك تمرين تمام عيار مجلس آرايي است. شروع كنيد و ببينيد كه چقدر روي خودتان تاثير مي گذارد!

وقتي به يك محفل رودربايستي دار، مثلا به يك مهماني رسمي، دعوت مي شويد،  وقت تان را طوري تنظيم كنيد كه زود برسيد. اين نكته در عين سادگي، بسيار مهم است. حداقل فايده اش اين است كه با سنگيني فضاي جلسه، زودتر آشنا مي شويد و كم كم ترس تان از آن جمع مي ريزد. امتحان كنيد! وقتي يك جمع خلوت در حضور شما آرام آرام شلوغ مي شود، حس خجالت تان خيلي كم تر است نسبت به وقتي كه ناگهان به يك مجلس شلوغ وارد مي شويد. معمولا آن هايي كه ديرتر به چنين محافلي وارد مي شوند، استرس بيشتري را پشت سر مي گذارند و آن هايي كه زودتر مي رسند، راحت تر با تازه واردها ارتباط برقرار مي كنند.
از هم صحبت خود تعريف كنيد. اين كه ديگر كاري ندارد. هم آسان است، هم فوق العاده موثر. اغلب آدم ها وقتي ازشان تعريف مي كنيد،  ذوق مي كنند و بيشترشان آن قدر ذوق مي كنند كه به هيچ قيمتي حاضر نمي شوند هم صحبتي با شما را از دست بدهند. البته هنگام اجراي اين تكنيك بايد مواظب مغزتان هم باشيد؛ چرا كه ممكن است جاي دندان هاي كسي كه ازش تعريف كرده ايد، رويش باقي بماند. ضمنا  هنگام تعريف و تمجيد از اين و آن، به هيچ وجه لازم نيست دروغ بگوييد. اگر كمي دقت كنيد، مطمئنا در هر آدمي بالاخره يك چيزي پيدا مي كنيد كه قابل تعريف باشد. البته تعريف  هايتان هم نبايد خيلي بي ربط باشد. مثلا وقتي كسي دارد درباره يك موضوع فلسفي با شما صحبت مي كند، خيلي بي ربط است اگر بگوييد: پيراهن تان چقدر قشنگ است! مثلا بهتر است خودتان را به موضوع مورد بحث، علاقه مند نشان بدهيد و از جالب بودن آن موضوع صحبت كنيد.

نقش آفريني كنيد. نقش آفريني، يك اسلحه مخفي است كه حتي مطمئن ترين و بااعتمادبه  نفس ترين آدم هايي هم كه شما سراغ داريد، از آن بهره مي گيرند. شما دل تان مي خواهد وقتي به يك جمع وارد مي شويد، چگونه رفتار كنيد؟ مطمئن؟ با لبخند باز؟ صميمانه؟ خوش برخورد؟ و...؟ خب، همه اين ها را مي توانيد در خلوت خودتان و در مقابل آينه تمرين كنيد. همه ما آدم ها كمي تا قسمتي بازيگريم. نقش آفريني جلوي دوربين شايد كار آساني نباشد (من واقعا نمي دانم سخت است يا آسان)؛ ولي نقش آفريني در خلوت و در مقابل آينه را مطمئن ام كه كار آساني است. تمرين هاي مكرر اين چنيني، ناخودآگاه تان را به همان سمتي مي برد كه بيشتر تمرينش را مي كنيد و كم كم شما هماني خواهيد شد كه دل تان مي خواهد.

هيچ وقت هيچ كس را تحقير نكنيد و خصوصا در حضور جمع از چنين كارهايي پرهيز كنيد. همه ما آدم ها به آرامش و كمك ديگران احتياج داريم؛ نه به دشمني و آزار و اذيت شان. مطمئنا وقتي شما كسي را تحقير يا مسخره كنيد، او هم به دنبال بهانه اي خواهد گشت تا اين لطف شما را جبران كند! انرژي منفي براي اين و آن نفرستيد تا انرژي منفي براي تان نفرستند. موقع انتقاد كردن از اين و آن هم، يادتان باشد كه نبايد از هيچ كس در حضور جمع با تندي و خشونت انتقاد كنيد. وقتي ارتباط تان با دور و بري ها دوستانه و صميمانه باشد، آن ها هم براي رفع اين جور مشكلات  و از جمله براي رفع اين حس خجالت دروني به شما كمك خواهند كرد.

خيلي هم ايده آل گرا نباشيد! قرار نيست با هر جوكي كه شما تعريف مي كنيد، همه غش و ريسه بروند. قرار نيست با هر حرفي كه مي زنيد، همه به به و چه چه كنند. براي هيچ كس ديگري هم قرار نيست چنين اتفاقي بيفتد. مطمئن باشيد كه ديگران هم استانداردهايشان را اين قدر دست  بالا تعريف نمي كنند. وقتي در يك جمع حضور داريد، كسي از شما انتظار ندارد كه فوق العاده باشيد. براي جمع، اين مهم است كه شما با آن ها  همراه باشيد، فقط همين! اين را هم يادتان باشد كه خيلي از خانم ها و آقايان اصلا با آدم هاي پرحرف و شوخ و مجلس آرا ميانه خوبي ندارند. و يك خبر خوب ديگر براي خجالتي هاي عزيز: سكوت و كم حرفي شما را معمولا به پاي فروتني، حجب و حيا و بزرگ منشي تان مي گذارند و چه صفتي بهتر از اين  چند صفت؟ راستي يادتان باشد كه، در ملاقات اول تان با هيچ كس زياد حرف نزنيد و اطلاعات شخصي تان را رو نكنيد. چه لزومي دارد؟ اين كار را متاسفانه بعضي ها براي پنهان كردن آن حس خجالت دروني شان انجام مي دهند. غافل از اين كه ديگران، اين كار را غالبا اين طور تفسير و تعبير مي كنند كه فاعلان اين فعل، آدم هاي كم ظرفيت و سرخورده يا آدم هاي گوشه گير و تنهايي هستند.
ارتباط چشمي در برقراري يك ارتباط موثر، خيلي مهم است. حتما به چشم طرف مقابل تان نگاه كنيد. چه وقتي داريد صحبت مي كنيد، چه وقتي كه دارند با شما صحبت مي كنند. اين ارتباط چشمي را ترجيحا با يك لبخند ملايم و حالت دوستانه همراه كنيد. اگر به هر دليلي از برقراري يك ارتباط چشمي مناسب ناتوانيد، سعي كنيد به پيشاني طرف مقابل تان نگاه كنيد. از معجزه نفس هاي عميق هم غافل نشويد؛ چون به هنگام حملات استرس واقعا سودمند است. عادت كنيد كه با نفس هاي عميق، آرامش را به وجودتان برگردانيد. اين تمرين را مي توانيد خيلي راحت در حضور جمع، بارها و بارها انجام بدهيد. مطمئن باشيد كه هيچ كس نمي فهمد اين كار شما چه معنايي دارد. باور كنيد كه اصلا كسي حواس اش به شما نيست. راحت باشيد.

اگر خجالتي باشيد، احتمالا تنهايي را به فعاليت هاي جمعي ترجيح مي دهيد. خب، مي توانيد، از اين فرصت مغتنم استفاده كنيد و چيزي ياد بگيريد. آدم هايي كه تنهايي را دوست دارند، معمولا روحيه شان با هنرآموزي جور است. روي يك هنر متمركز شويد و آن را خوب ياد بگيريد. موسيقي،  نقاشي،  خطاطي و هنرهاي ديگر، اعتماد به نفس تان را به وضوح افزايش خواهد داد. تا مي توانيد كتاب بخوانيد و اطلاعات كسب كنيد. روزنامه، مجله، برنامه هاي آموزشي، اينترنت و... به زودي، روزي مي آيد كه بايد حرفي براي گفتن داشته باشيد. خودتان را براي آن روز آماده كنيد.

شكست هايتان را تدبير كنيد. وقتي داريد براي كسب مهارت هاي ضد خجالت تلاش مي كنيد، يادتان باشد كه مثل هر تلاش ديگري، ممكن است شكست هايي هم در سر راه تان باشد. ولي قرار نيست شما از ميدان فرار كنيد. تا رسيدن به پيروزي نبايد دست از تلاش برداريد. فراموش نكنيد كه نوابغ هم بارها و بارها در مسير تلاش هايشان شكست خورده اند؛ اما دست از كار نكشيده اند. اين را هم يادتان باشد كه شكست شما ممكن است ناشي از شرايط باشد، نه ناشي از اشتباه شما. مثلا ممكن است شما نتوانيد در ميان بحث دو نفر ديگر وارد شويد و آن ها را همراهي كنيد تنها به اين علت كه بحث آن ها خصوصي بوده و يا ممكن است سر صحبت را با كسي باز كرده  باشيد كه او در آن لحظه به گرفتاري ها و مشكلات ديگر زندگي اش فكر مي كرده و اصلا دل و دماغ صحبت كردن نداشته است و... به هر حال،  سعي كنيد از هر شكست تان، مثل نابغه ها، درس تازه اي بگيريد و آن درس تازه را در تمرين هاي بعدي به كار ببنديد.

هميشه آماده و به  روز باشيد. مطلع و گوش به زنگ. كتاب بخوانيد، روزنامه، مجله، اينترنت و... اخبار روز دنيا را پيگيري كنيد. اخبار هنري،  فرهنگي، علمي، سياسي و... داشتن اين اطلاعات به شما كمك مي كند كه هميشه حرف هاي شنيدني در آستين داشته باشيد. سوال هاي حاضر و آماده هم غنيمت اند. از اين قبيل سوال ها هميشه همراه داشته باشيد. طرح يك سوال صميمانه و مودبانه معمولا نقطه شروع مناسبي براي ورود به بحث ديگران است و هر قدمي هم كه براي چنين هم كلامي هايي برداريد، مطمئنا قدم بعدي آسان تر و آسان تر مي شود. از سليقه ها و علاقه هاي دوروبري هايتان هم بايد باخبر باشيد. اين طوري راحت تر مي توانيد هم صحبت شان شويد. وقتي مي خواهيد سر صحبت را با يك جماعتي باز كنيد يا وقتي كه مي خواهيد در يك بحث گروهي شركت كنيد، بايد اين را ارزيابي كنيد كه آيا آن ها هم مايل اند حرف هاي شما را بشنوند و اصلا آيا شما خوب به حرف هاي آن ها گوش داده ايد يا نه. بي محابا حرف شان را قطع نكنيد. بهتر است مودبانه و آرام آرام به هر بحثي وارد شويد.

خودتان را درست كنيد. با ديگران (لااقل فعلا) كاري نداشته باشيد. نمي توانيد همه را مجبور كنيد همان طوري كه شما دل تان مي خواهد رفتار كنند. نمي توانيد همه را وادار كنيد نسبت به حرف ها و رفتارهاي شما همان طوري واكنش بدهند كه شما دوست داريد. چرا كه اولا همه آدم ها مثل هم نيستند و مثل هم فكر نمي كنند و ثانيا آن چه مهم است، تلاش و تمرين شماست و توجه به اين نكته كه آيا شما داريد كارتان را درست انجام مي دهيد يا نه. انتظار نداشته باشيد وقتي كه در يك مهماني، كنجي نشسته ايد و با هيچ كس حرف نمي زنيد، ديگران بيايند و شما را از پوسته تنهايي بياورند بيرون. خودتان هم بايد كمك كنيد. انجام دادن تمرين هايي كه از آن ها حرف مي زنيم، به عهده خودتان است، نه ديگران. ضمنا حواس تان به اين نكته هم باشد كه سطح توقع تان را از ديگران تصحيح كنيد. در هر مهماني، ممكن است كه بغل دستي  شما هم خودش خجالتي باشد، مثلا از آن خجالتي هاي پنهان كه هفته پيش حرفش را زديم. لابد يادتان هست كه گفتيم نزديك به 50 درصد آدم ها، كم و بيش، با درجات مختلف، خجالتي اند. پنجاه درصد يعني نصف آدم هاي هر جمع. كم نيست! شما هيچ وقت در اقليت نيستيد.




قرار نيست كه يك  شبه متحول شويد و ناگهان تبديل بشويد به آدم بذله گو و پرحرفي كه مجلس آرايي مي كند و... اين حتي با تلاش  شما هم به سرعت به دست نمي آيد. آدم ها ذات شان با همديگر فرق دارد. اما معاشرتي شدن، يك مهارت است كه با تمرين به دست مي آيد. به مهارت هاي ضدخجالت هم بايد يكي يكي تسلط پيدا كنيد. وقتي انرژي تان را در هر مقطع زماني روي يك يا دو مهارت بخصوص مي گذاريد خيلي زودتر به نتيجه مي رسيد. مثلا پيش دستي در سلام گفتن را بايد تمرين كرد. وقتي به آن تسلط پيدا كرديد، شروع به صحبت با لبخند ر ا تمرين كنيد. ارتباط چشمي، دويدن به دنبال كمك به ديگران، كمك به ساير خجالتي هاي جمع، تعريف هاي به جا و ... هم همين طور. به دست آوردن يك مهارت ممكن است يك سال طول بكشد، در حالي كه به دست آوردن يك مهارت ديگر، ممكن است فقط دو روز وقت تان را بگيرد. هر چه سخت تر به دست بياوريد، سخت تر از دست مي دهيد. اين يادتان باشد!

 

 

ميگويند توماس اديسون عاشق نمايش بود و عاشق نمايش نامه هاي شكسپير. او از وقتي 8 ساله بود، دلش مي خواست بازيگر تئاتر بشود و حتي در دوران نوجواني اش هم براي رسيدن به اين آرزو تلاش كرد، اما موفق نشد. مي دانيد چرا؟ چون خجالتي بود! در زندگي نامه اش نوشته اند كه او سال ها به خاطر صداي زنانه اش خجالت مي كشيد در ميان جمع، صحبت كند. آن نوجوان خجالتي، خوش بختانه بازيگر تئاتر نشد و شد: توماس اديسون! همان اديسوني كه زندگي امروز را بدون اختراعات او حتي نمي شود تصور كرد. . . كودكان،  نوجوانان و جواناني كه امروز خجالتي هستند، در هيچ محضري امضا نكرده اند و به هيچ كسي تعهد نداده اند كه فردا و پس فرداي روزگار هم خجالتي و كم رو باشند.

پرده اول: از خجالت تا موفقيت
سرشناسان خجالتي يكي دو تا نيستند. خيلي زيادند: آلبرت اينشتين، آبراهام لينكلن، آگاتا كريستي، رابرت دنيرو، تام هنكس، باب ديلن و . . . و خيلي هاي ديگر بنا به حرف هاي خودشان، لااقل در مقاطعي از زندگي  بسيار كم رو و خجالتي بوده اند. مثلا تام هنكس مي گويد: وقتي بچه بودم، خانواده ام مُدام در حال جابه جا شدن بودند و همه اش نقل مكان مي كردند. همين مساله بود كه اصلا به من اجازه نمي داد با بچه هاي هم سن  و  سال  خودم دوست بشوم و يك رفاقت ثابت و بلندمدت را تجربه كنم. شايد خجالتي بودنم در آن دوران هم محصول همين مساله بود.
رابرت دنيرو هم خودش در مصاحبه اي گفته است كه: تا ده سالگي كاملا خجالتي بودم. اصلا جرات نمي كردم در جمع حرف بزنم، اما وقتي در همان سن و سال براي اولين بار روي صحنه رفتم و مردم تشويقم كردند، انگار ترسم ريخت و جرات پيدا كردم. من با دوران كم رويي ام همان موقع خداحافظي كردم.
آگاتا كريستي، نويسنده اي كه شخصيت هاي فراموش نشدني و جذابي نظير آقاي پوآرو و خانم مارپل را خلق كرده است، علي رغم توانايي اش در نواختن پيانو هيچ وقت روي صحنه نرفت چرا كه: خيلي خجالتي بودم. هميشه از اين كه كاري را در مقابل مردم و مثلا روي صحنه انجام بدهم، وحشت داشتم، اما اين وحشت را به مرور در خودم كشتم.
باب ديلن هم در مصاحبه هايش بارها گفته كه از دوران كودكي فقط كم رويي و خجالتي بودنش را به خاطر مي آورد، اما همين كودك خجالتي وقتي بزرگ تر شد، همان باب ديلن ي شد كه كارشناسان موسيقي در توصيفش گفتند: اگر باب ديلن نبود، موسيقي راك به جايي كه اكنون رسيده است، هرگز نرسيده بود!
ممكن است بپرسيد اصلا چرا بايد از سرشناسان خجالتي اسم ببريم؟ چه فايده اي دارد؟ به چه درد مي خورد؟ در واقع، حداقل فايده اين كار همين است كه مطمئن شويم غلبه كردن بر اين عادت رفتاري، امكان پذير است و اصلا هم چيز عجيب و غريبي نيست. كما اين كه همان بزرگاني كه ازشان اسم برديم، اغلب در مقطعي از زندگي شان با اين مشكل مواجه بوده اند و بالاخره توانسته اند بر اين مشكل غلبه كنند.
ولي نكته مهم تر اين است كه برخي از همين چهره ها تا اواخر عمرشان هم نتوانسته اند به طور كامل بر اين عادت رفتاري غلبه كنند، اما توانسته اند در حرفه خودشان به موفقيت هاي خارق العاده اي دست پيدا كنند. خلاصه اين كه، خجالت آن قدرها زور ندارد كه بتواند جلوي موفق شدن مان را بگيرد. شايد فقط كارمان را سخت تر كند. همين! ـ اين موضوع را همان آدم هايي كه ازشان اسم برديم، با زندگي شان به ما نشان داده اند.
تازه، كم رويي مساله اي نيست كه فقط گريبان من و شما را بگيرد. خيلي شايع تر از اين حرف هاست. محققان علوم رفتاري مي گويند حدود 50 درصد جامعه انساني، با درجاتي، از خجالتي بودن رنج مي برند و حدود 40 درصد ديگر هم، لااقل در مقطع يا مقاطعي از زندگي شان، خجالتي بودن را تجربه كرده اند. مي ماند فقط 10 درصد كه اصلا هيچ وقت در طول زندگي شان با اين مشكل، دست و پنجه نرم نكرده و نمي كنند. با آن 10 درصد اصلا كاري نداريم، ولي خواندن اين مطلب و مطلب هفته آينده براي آن 90 درصد ديگر، خالي از فايده نيست.

قرار نيست كه شما يك شبه متحول شويد و تبديل بشويد به آدمي كه مجلس آرايي مي كند به مهارت هاي ضد خجالت بايد يكي يكي تسلط پيدا كنيد
پرده دوم: من خجالتي ام، خلاص!
خجالتي ها دو جورند: آشكار و پنهان. خجالتي هاي آشكار، آن هايي هستند كه در هر محفلي، خيلي زود خجالتي بودن شان را بروز مي دهند: سرخ مي شوند، مي لرزند، نمي توانند حرف بزنند و . . .
اما خجالتي هاي پنهان، به اين سادگي ها كشف نمي شوند. اين دسته دوم، آن هايي هستند كه در محافل حاضر مي شوند، اما خيلي كم حرف مي زنند، توي چشم آدم ها نگاه نمي  كنند، هميشه ساكت اند و سرشان پايين است و پيشنهادهاي اين و آن را هم حتي اگر دل شان بخواهد كه بپذيرند، نمي پذيرند چون قبول آن پيشنهادها به دليل خجالتي بودن، برايشان خيلي سخت است.
اتفاقا اين دسته دوم، بدشانس ترند چون بيشتر آدم ها اين رفتارها را به حساب خجالتي بودن شان نمي گذارند و به اشتباه فكر مي كنند كه آن ها متكبر و پرافاده اند، يا اين كه فكر مي كنند آن ها گوشه گير و منزوي اند. اين دسته دوم، درست در همان لحظاتي كه از ترس كم رويي، دارند در درون خود شان مي لرزند، در بيرون به  گونه ديگري تفسير و تعبير مي شوند! مساله فقط اين است كه آن ها آن چه در درون شان دارند، از بقيه مخفي مي كنند و به همين خاطر، شخصيت شان با شخصيت ديگري اشتباه گرفته مي شود.
شما چه از دسته اول باشيد چه از دسته دوم، اصلا نيازي به پنهان كردن موضوع نداريد. به دوستان و نزديكان تان بگوييد كه شما با اين مشكل مواجه ايد و داريد براي رفع آن تلاش مي كنيد. مخفي كردن اين موضوع فقط خودتان را بيشتر معذب مي كند و اطرافيان تان را بيشتر به زحمت مي اندازد.
وقتي موضوع را با دور و بري هاتان در ميان بگذاريد،  آن ها هم خيلي راحت تر با موضوع كنار مي آيند و حتي مي توانند كمك تان بكنند. اطرافيان تان پس از اعتراف شما ديگر مجبور نيستند وانمود كنند آن چه اتفاق مي افتد را نمي بينند، مثلا نمي بينند كه دست شما دارد مي لرزد و نمي بينند كه شما سرخ شده ايد و زبان تان بند آمده است. ديگر مجبور نيستند از زل زدن به چشمان شما دست بكشند، چرا كه شما خودتان گفته ايد و آن ها هم شنيده اند كه شما اين طوري هستيد. ديگر مجبور نيستند شما را از بحث كنار بگذارند، چرا كه فهميده اند شما دل تان مي خواهد با بحث همراه شويد، اما خجالتي بودن  تان به شما اجازه نمي  دهد. شما با همين اعتراف ساده، مي توانيد خودتان را به ديگران نزديك تر كنيد و اجازه ندهيد فاصله  اي كه به دلايل هيچ و پوچ ايجاد شده است، هر روز بيشتر و بيشتر شود.
البته همه آدم ها مثل هم نيستند و طبيعي است كه شما هم نبايد انتظار داشته باشيد كه همه در مقابل اين اعتراف تان به طرز يكساني واكنش نشان بدهند، اما اين اعتراف شما لااقل به خيلي ها مي فهماند كه شما با آن ها خصومتي نداشته ايد، از آن ها بدتان نمي آمده و اصلا آدم متكبري نبوده و نيستيد.
ضمن اين كه اغلب آدم ها ـ  خوش بختانه ـ از آن دسته اي هستند كه اگر اين موضوع را صادقانه از زبان  خودتان بشنوند، هم براي رفع اين مشكل به شما كمك مي كنند و هم اين كه احترام و عزت شما در چشم شان بيشتر مي شود. هدف از اين اعتراف هم به هيچ وجه اين نيست كه حس همدردي اين و آن را جلب كنيد. شما با اين حرف، فقط به آن ها توضيح مي دهيد كه اگر رفتارتان اين طوري است به چه علت است. فقط همين!
اما اين كافي نيست. بايد قدمي هم براي حل مشكل اصلي  برداشت. شروع كار بايد آهسته باشد. به مرور شروع كنيد. از تمرين غافل نشويد. وقتي با ديگران صحبت مي كنيد يا وقتي دارند با شما صحبت مي كنند، تمرين كنيد كه به چشمان طرف مقابل تان نگاه كنيد. لبخند زدن را تمرين كنيد. شروع به صحبت توام با لبخند را تمرين كنيد.
مثلا مي توانيد جلوي آينه بايستيد و يك گفت وگوي ساده را از سير تا پياز با خودتان طراحي كنيد: ارتباط چشمي، لبخند، شروع به صحبت با يك موضوع ساده، ادامه ارتباط چشمي و . . . قدم به قدم جلو برويد.
قرار نيست كه شما يك شبه متحول شويد و تبديل بشويد به آدمي كه مجلس آرايي مي كند و . . . اين حتي با تلاش  شما هم به سرعت به دست نمي آيد. به مهارت هاي ضد خجالت بايد يكي يكي تسلط پيدا كنيد. وقتي انرژي تان را در هر مقطع زماني روي يك يا دو مهارت بخصوص مي گذاريد خيلي زودتر مي توانيد به نتيجه برسيد. مثلا پيش دستي در سلام گفتن را بايد تمرين كرد. وقتي به آن تسلط پيدا كرديد، شروع به صحبت با لبخند را تمرين كنيد. ارتباط چشمي هم همين طور. به دست آوردن يك مهارت ممكن است يك سال طول بكشد، در حالي كه به دست آوردن يك مهارت ديگر، ممكن است فقط دو روز وقت تان را بگيرد.
هر چه سخت تر به دست بياوريد، سخت تر از دست مي دهيد. اين يادتان باشد! (اين بحث را هفته آينده با تمرين تكنيك هاي ضد خجالت پيگيري مي كنيم.)

 

 

بهترين دوستان  دنيا هم نمي توانند تمام  هفت روز هفته را با يكديگر سپري كنند. هم براي خودتان سرگرمي هاي شخصي قايل شويد و هم اجازه بدهيد دوستان تان سرگرمي هاي شخصي  خودشان را داشته باشند

هيچ فكرش را كرده ايد كه ما در شبانه روز چند بار اين  كلمه عزيز و شريف و چهار حرفي دوست را مي گوييم و مي خوانيم و مي شنويم و مي بينيم و خسته هم نمي شويم؟ مي دانيد اگر اين كلمه را از ديوان هاي شعر بردارند، چند ميليون بيت و مصراع ناقص مي شود؟ اگر دوست را از زندگي مان بگيرند، چطور؟ در آن صورت، اصلا از زندگي چيزي باقي مي ماند؟
اين نوشته، پيشنهادهايي است براي دوست شدن و دوست ماندن؛ مقوله اي كه شايد تعبير سهل و ممتنع برايش تعبير نادرستي نباشد.
سه اصل اساسي 
شايد بهترين خبر براي كساني كه به دنبال دوست مي گردند، دانستن اين مطلب باشد كه همه مردم فطرتا تمايل دارند دوستاني داشته باشند. اين ذات انسان هاست. براي پيدا كردن دوست به ياد داشته باشيد كه:
۱) بايد در اجتماع حاضر باشيد تا مردم را ببينيد و با آن ها تماس برقرار كنيد.
۲) بايد با ديگران تعامل داشته باشيد، آن هم به شكلي كه آن ها نسبت به شما و حضورتان احساس خوش آ يندي پيدا كنند، نه اين كه حضور شما برايشان آزاردهنده باشد.
۳) براي دوستي با ديگران بايد به تدريج عمل كنيد و مراحل ابتدايي را با صرف حوصله پشت سر بگذاريد.
اين سه پيشنهاد شايد خيلي بديهي به نظر برسد، اما واقعيت اين است كه خيلي ها همين سه نكته ساده را رعايت نمي كنند. خيلي ها تنها در خانه و پاي تلويزيون  نشسته اند و از درد تنهايي مي نالند. خيلي ها در مراسم و مجامع عمومي حاضر نمي شوند و از نداشتن دوست گله مندند. خيلي ها از دعوت كردن ديگران به خانه خود، به رستوران و غيره اكراه دارند و باز هم شاكي اند كه چرا دوستي ندارند.

كبوتر با كبوتر، باز با باز
قبل از اين كه بخواهيد دوستي پيدا كنيد، بايد تصميم بگيريد كه با چه كسي مي خواهيد دوست شويد. اكثر افراد ترجيح مي دهند با كسي دوست شوند كه همان دل مشغولي هاي خودشان را دارند. نه به اين معني كه هر دو نفر دقيقا مانند هم باشند، يعني علاقه مندي هاي مشترك زيادي داشته باشند. مثلا اگر شما به ورزش علاقه مند هستيد، طبيعتا گرايش داريد كه دوست آينده تان نيز به يك رشته ورزشي علاقه مند باشد و يا برعكس، اگر خيلي اهل كتاب و مطالعه هستيد، دوست داريد كه رفيق تان هم اهل مطالعه باشد. خيلي ها به خاطر خجالت مفرطي كه احساس مي كنند، شايد به مشاوره جدي با يك كارشناس نياز داشته باشند، اما راه هاي زير مي تواند به طور كلي براي دوست يابي مفيد باشد.

قدم اول 
سريع ترين راه براي پيدا كردن دوست، لبخند زدن است. وقتي لبخند مي زنيد، ديگران فكر مي كنند كه شما آدم خون گرمي هستيد و راحت مي شود با شما ارتباط برقرار كرد. التبه شايد اين كار اولش چندان آسان نباشد، اما مي شود آن را در مقابل آينه تمرين كرد. وقتي تصويرتان را در آينه مي بينيد، خودتان قضاوت كنيد كه كدام چهره براي همكلام شدن رغبت بيشتري در طرف مقابل ايجاد مي كند: چهره متبسم و خندان شما يا چهره عادي تان كه ممكن است كمي جدي و يا حتي عصباني به نظر آيد. به خاطر داشته باشيد كه ديگران نيز داراي عواطف و احساسات اند و ترجيح مي دهند از چهره هاي عبوس و گرفته دوري كنند.
يك راه آسان براي شروع صحبت با ديگران اين است كه نكته خوش آيندي را درباره او مطرح كنيد. مثلا دو همكلاسي را در نظر بگيريد؛ اولي مي تواند براي اين كه سر صحبت را باز كند، از پاسخ صحيحي كه دومي در جواب پرسش معلم داده است به نيكي ياد كند. يا چيزهايي ساده تر؛ مثلا اين كه پيراهن تان چه زيباست. مجسم كنيد وقتي كسي چيزي را در مورد شما تحسين مي كند چه احساس خوش آيندي به شما دست مي دهد. آيا اين امر باعث نمي شود كه تمايل پيدا كنيد گفت وگو را با گوينده آن ادامه دهيد؟
از طرف مقابل، سوالاتي را در مورد خودش بپرسيد. اين كه فيلم مورد علاقه اش چيست، كجا زندگي مي كند، در كدام مدرسه درس خوانده است، اوقات فراغت خود را چگونه مي گذراند و مانند اين ها. طرح چنين سوالات ساده اي، فضولي كردن به حساب نمي آيد. اين تنها راهي است كه مي توانيد به علاقه مندي هاي آنان پي ببريد. به علاوه، تنها راهي است كه مي شود از طريق آن فرد را متوجه كنيد كه به دوستي با او علاقه منديد.
البته بايد پيشاپيش خود را آماده پاسخ گويي به سوالات احتمالي طرف مقابل نيز بكنيد. بديهي است كه وقتي شما سوالي را طرح مي كنيد، ديگري نيز سوالاتي را خواهد پرسيد. اگر در پاسخ به سوالات مشابه، از خود درنگ وترديد و بي اطلاعي نشان دهيد، مطمئن باشيد كه گفت وگويتان در همان بدو امر پايان مي گيرد. پس سعي كنيد نسبت به علاقه مندي هايتان پيش زمينه ذهني داشته باشيد.
علايق و تفريحات ما مي تواند يكي از بهترين زمينه ها براي دوست يابي باشد. شركت در ورزش هاي گروهي و فعاليت هاي هنري، حضور در كتابخانه ها، فرهنگ سراها، مساجد، نمايشگاه ها، همه و همه فرصت خوبي براي پيدا كردن دوست است. با حضور و شركت در مكان هاي مختلف و فعاليت هاي دسته جمعي است كه خودتان را به ديگران مي رسانيد، اما براي اين كه ديگران را به خود جلب كنيد و حضورتان را برايشان رضايت بخش جلوه دهيد، كارهاي ساده اي مي توانيد بكنيد. مثلا اين كه شكلاتي در جيب داشته باشيد و آن را به كسي تعارف كنيد. همين كار به ظاهر خنده دار مي تواند فرصتي به وجود بياورد براي آغاز يك گفت وگو.
ميزان محبتي  كه از دوست خود مي بينيد، همان قدر است  كه به او بخشيده ايد. هر چند كه ممكن است تمام علايق  و سلايق دو دوست يكسان نباشد اما به اين فكر كنيد كه از دوستي با ديگران چه مي خواهيد
قدم هاي بعدي 
بعد از آشنايي اوليه، سعي كنيد قدم هاي بعدي را آهسته و سمره برداريد. عجله نكنيد. هميشه فرصتي پيدا مي شود تا بتوانيد كمي بيشتر با هم آشنا شويد؛ پيشنهاد براي كمك كردن در كار، رساندن او به خانه يا محل كارش، كمك كردن در درس، انجام خريد، تعمير اتوموبيل و غيره. اگر قرار است از دوست خود دعوتي به عمل بياوريد، سعي كنيد مدت زمان آن زياد طولاني نباشد. مثلا دعوت به چاي يا قهوه از دعوت به ناهار مناسب تر است. تدريجا و به دنبال آشنايي بيشتر، مي توانيد براي صرف ناهار هم از او دعوت كنيد. سعي كنيد دعوت خود را به نحوي مطرح كنيد كه شخص فرصت تصميم گيري خود را از دست ندهد. اگر مي خواهيد او را به ديدن فيلمي در سينما دعوت كنيد، بهتر است بگوييد از آن جايي كه هر دو به فيلم علاقه منديم، شايد بشود يك روز به اتفاق هم به سينما برويم. به اين ترتيب شخص اين فرصت را مي يابد تا در صورت عدم تمايل، به نحو مودبانه اي قضيه را معلق باقي بگذارد. همان طور كه گفته شد، دانستن علاقه مندي هاي ديگران در امر دوست يابي بسيار مهم است، اما براي اين كه از علايق ديگران سر دربياوريد، بايد گوش تيز و در عين حال شنوايي داشته باشيد. بايد صبور باشيد و اجازه بدهيد ديگران نيز حرف بزنند. به تدريج مي توانيد ترتيبي بدهيد تا بعضي از كارها و فعاليت هاي مورد علاقه  مشترك تان را به اتفاق هم انجام دهيد. حتي مي توانيد دوست تان را به خانه خود دعوت كنيد.
براي برقراري ارتباط با ديگران، از اين كارها پرهيز كنيد:
۱) متكلم وحده نباشيد. گه گاه مكث كنيد. شايد ديگران نيز حرفي براي گفتن داشته باشند.
۲) سعي نكنيد ديگران را با نقاط مثبت شخصيتي خود تحت تاثير قرار بدهيد. مطمئن باشيد وجوه مثبت شخصيت شما به تدريج براي ديگران آشكار خواهد شد.
۳) سعي نكنيد دايم ديگري را مورد انتقاد قرار دهيد. نظر خود را صادقانه مطرح كنيد، اما با نرمي و احتياط لازم. طوري كه به ديگران بر نخورد.
۴) دايم روي خودتان مانور ندهيد. بگذاريد ديگران شما را كشف كنند. شما نيز وقت خود را صرف كشف ديگران كنيد.
۵) با ارايه حجم زيادي از اطلاعات، فرد مقابل را گيج نكنيد. ابتدا طعمه كوچكي به قلاب بگذاريد و ببينيد آيا كسي به آن نوك مي زند يا نه. بد نيست بدانيد كه بعضي از زيباترين گونه هاي ماهيان از روشنايي زياد هراس دارند.
براي برقراري ارتباط با ديگران، از اين كارها غافل نشويد:
۱) خوب گوش بدهيد. نه اين كه تا وقتي گوينده صحبتش تمام نشده، شما بايد ساكت باشيد. به اين معني كه فقط وقتي صحبت كنيد كه يقين داريد گفته  هايتان دقيقا به مساله مورد بحث ربط دارد و در جهت پيشبرد آن است.
۲) خودتان را به جاي ديگران بگذاريد. سعي كنيد براي دقايقي هم كه شده از منظر طرف مقابل به مساله نگاه كنيد. او را متوجه كنيد كه اين كار را كرده ايد. مثلا بگوييد: به گمانم در آن وضعيت خيلي نارحت شده بودي.
۳) اقرار كنيد كه شما هم ضعف هايي داريد. كامل نبودن، تصويرِ انساني تر و دست يافتني تري از شما مي سازد. بدين ترتيب طرف مقابل كم تر از شما مي هراسد.
۴) ديگران را ستايش كنيد. البته نه به شكلي افراطي و اغراق آميز.
نگاه دار تا نگه دارد!
وقتي ارتباطي انساني برقرار شد، بايد بكوشيم آن را حفظ كنيم و پرورش دهيم. اگر چه شايد اين جمله خيلي كليشه اي به نظر برسد، اما واقعيت اين است كه بهترين راه براي حفظ دوستي اين است كه تلاش كنيم براي دوست خود، دوست باقي بمانيم. به قول حافظ: نگاه دار سرِ رشته تا نگه دارد.
ميزان محبتي كه از دوست خود مي بينيد، همان قدر است كه به او بخشيده ايد. هر چند كه ممكن است تمام علايق و سلايق دو دوست يكسان نباشد، اما به اين فكر كنيد كه از دوستي با ديگران چه مي خواهيد. همه انسان ها در پايان يك روز كاري به چيزهاي مشابهي نياز دارند: كسي كه بشود به او اعتماد كرد، به او تكيه كرد، كسي كه به حرف مان بي هيچ توقعي گوش كند، عواطف و احساسات مان را ارج بگذارد، كسي كه عيب هايمان را به ما بگويد بي آن كه آزرده شويم،  كسي كه بُعدِ زمان و مكان بين مان فاصله نيندازد، كسي كه ما را تحمل كند و اشتباهات مان را ببخشد، كسي كه در شادي ما شريك شود و ما را در شادي خود شريك كند.
باور كنيد يا نه، دوست پيدا كردن آسان است، اما نياز به تصميم، توجه، خلاقيت و محبت دارد، و رعايت همه اين مسايل محتاج كوشش و تلاش است. البته ثمره اين تلاش، دل چسب است، چرا كه اين دوستان مان هستند كه غير قابل تحمل ترين چيزها را برايمان قابل تحمل مي كنند. پس شروع كنيد به پاشيدن بذر دوستي و مطمئن باشيد كه تا دنيا دنياست درو خواهيد كرد.
۱۰ نكته مهم براي اين كه دوستان تان هميشه در كنارتان باشند:
۱) سعي كنيد كساني را براي دوستي انتخاب كنيد كه علايق مشترك زيادي با شما داشته باشند. البته اين به اين معني نيست كه دور كساني را كه مثل شما نيستند كاملا خط بكشيد. بد نيست كساني هم كنارتان باشند كه مثل شما فكر نمي كنند.
۲) اين قانون طلايي را به خاطر داشته باشيد كه بايد با ديگران همان گونه رفتار كنيد كه توقع داريد آن ها با شما رفتار كنند. اگر به ديگران احترام بگذاريد، آن ها نيز به شما احترام خواهند گذاشت.
۳) به ياد داشته باشيد كه هيچ  انساني كامل نيست. همه ضعف هايي دارند. قبول ضعف هاي ديگران رمز برقراري دوستي هاست.
۴) به عقايد يكديگر احترام بگذاريد.
۵)  به خاطر داشته باشيد كه حتي بهترين دوستان دنيا هم نمي توانند تمام هفت روز هفته را با يكديگر سپري كنند. هم براي خودتان سرگرمي هاي شخصي قايل شويد و هم اجازه بدهيد دوستان تان سرگرمي هاي شخصي خودشان را داشته باشند.
۶)  با يكديگر حرف بزنيد. دوست تان كه نمي تواند فكر شما را بخواند. اگر چيزي دارد روي دوستي تان تاثير نامطلوب مي گذارد، راجع به آن با دوست خود صحبت كنيد.
۷) نگذاريد عوامل خارجي مانند استرس و كار روي دوستي تان تاثير بگذارد. دوست خوب، دوستي است كه به شما اجازه مي دهد با او درد دل كنيد. سعي نكنيد ناراحتي هاي خود را بر سر او خالي كنيد. در عوض، زماني نيز فرا مي رسد كه بايد تحمل شنيدن درد دل هاي دوست خود را داشته باشيد.
۸) سعي كنيد از يكديگر چيز ياد بگيريد.
۹) هرگز پشت سر دوست خود صحبتي نكنيد.
۱۰) هنگام حرف زدن، در انتخاب كلمات تان دقت كنيد، چرا كه هرگز نمي توانيد كلمه اي را پس بگيريد.

 

 

اگر به دنبال موفقيت هاي بزرگ هستيد مطمئنا بايد برنامه اي هم براي يك عمر طولا ني و يك زندگي سالم داشته باشيد
اگر به ورزش منظم  و تحرك بدني پايبند باشيم  مي توانيم جلو برخي ازمشكلات ناشي از اضافه وزن  را هم بگيريم 
محمد كياسالار
جكي گليسون مي گويد: روز دوم هر رژيم غذايي هميشه آسان تر از روز اول است. چون در روز دوم احتمالا رژيم مان را كنار گذاشته ايم.
خب، تلخ است، ولي حقيقت دارد. بيشتر رژيم هاي غذايي كه ما براي لاغر شدن به سراغ شان مي رويم، سرنوشتي بهتر از اين حرف گليسون پيدا نمي كنند. كجاي كار مي لنگد؟ مشكل در رژيم هاي غذايي است يا در انگيزه و هدف خودمان؟
برايان تريسي در كتاب ۲۱رمز موفقيت ميليونرهاي خودساخته مي نويسد: اگر هدف مالي شما مثلا اين باشد كه به ثروتي بالا دست پيدا كنيد، مطمئنا بايد برنامه اي هم براي يك عمر طولاني و يك زندگي سالم داشته باشيد تا بتوانيد به بهترين نحو از ثروت تان استفاده كنيد.
اما خوش بختانه چنين برنامه مهمي از نظر برايان تريسي فقط در 3 چيز خلاصه مي شود: براي يك زندگي طولاني، شاد و سالم فقط سه كليد مهم وجود دارد: وزن مناسب، رژيم غذايي مناسب و ورزش مناسب.
البته برايان تريسي پزشك نيست و پيشنهادهايش هم در اين زمينه هاي تخصصي چندان كارشناسانه و دقيق به نظر نمي رسد، اما در همين حرف هاي كلي او هم نكات سودمندي وجود دارد: كم تر بخوريد و بيشتر ورزش كنيد. در رژيم غذايي تان بيشتر از ميوه ، سبزي  و مواد پروتييني كم  چربي استفاده كنيد و چيزهايي مثل دسر، نوشابه، شيريني و هر چيز ديگري را كه حاوي مقدار زيادي شكر باشد از زندگي تان كنار بگذاريد. از خوردن نمك اضافي و محصولاتي كه با آرد سفيد درست مي شوند، خودداري كنيد. به جاي سه وعده غذايي مفصل، چهار يا پنج وعده مختصر بخوريد. دست كم نيم ساعت از هر روزتان را به يك ورزش پرتحرك اختصاص بدهيد و اگر ورزش كردن به طور منظم برايتان ممكن نيست، پياده روي روزانه را فراموش نكنيد.
ظاهرا پس از هدف گذاري دقيق و تقويت اراده و انگيزه در وجودمان، اولين پرسشي كه بايد از خود بپرسيم، اين است كه: وزن  ايده آل مان چقدر است؟ چطور بايد به وزن  ايده آل مان برسيم و چگونه آن را حفظ كنيم؟
وزن ايده آل مان را چگونه محاسبه كنيم؟
دانشمندان براي محاسبه وزن ايده آل روش هاي متعددي را ارايه كرده اند؛ هاموي(Hamwi) هم يكي از دانشمنداني است كه روش تخميني جالبي در اين خصوص دارد و آن را به اسم خودش به ثبت رسانده است.
در اين روش،  آقايان براي محاسبه وزن ايده آل شان بايد ابتدا قدشان را دقيق و بر حسب سانتي متر اندازه بگيرند، آن وقت۱۵۰ را از اين عدد كم و حاصل آن را با 48 جمع كنند. عددي كه از اين روش به دست مي آيد، همان وزن ايده آل است. مثلا اگر قد مردي 180 سانتي متر باشد، بايد مطابق روش تخميني هاموي حداكثر 78 كيلوگرم وزن داشته باشد:
۸+ (081 051)=87kg4
بر مبناي اين روش، خانم ها نيز براي محاسبه وزن ايده آل شان بايد ابتدا قدشان را دقيق و بر حسب سانتي متر اندازه بگيرند، آن  وقت اين عدد را از 150 كم كنند، حاصل آن را در 9/0 ضرب و عددي را كه به اين ترتيب به دست مي آورند، با 45 جمع كنند. آن چه به دست مي آيد، همان وزن ايده آل است؛ مثلا اگر قد خانمي 170 سانتي متر باشد، مطابق روش تخميني هاموي بايد حداكثر 63 كيلوگرم وزن داشته باشد:
۵+ ]0/9(071 051)[ =54 +81=36kg4
چاق، لاغر يا طبيعي؟!
پزشكان براي اين كه به كسي بگويند چاق، لاغر يا طبيعي، از شاخص توده بدني استفاده مي كنندBMI . يا شاخص توده بدني، مخفف Body Mass Index است. براي محاسبهBMI ، كافي است وزن خود را (بر حسب كيلوگرم) بر مجذور قدتان (بر حسب متر) تقسيم كنيد. اين شاخص در واقع نشان دهنده خطري است كه اشخاص مبتلا به كم بود وزن يا اضافه وزن را تهديد مي كند. در اكثر طبقه بندي هاي بهداشتي جهاني براي شاخصBMI چهار دسته بندي قايل مي شوند:
كم تر از 5/18:مبتلا به كم بود وزن 
بين۵‎/۱۸ تا 9/24:داراي وزن طبيعي
بين 25 تا 9/29:مبتلا به اضافه وزن 
۳۰ يا بيشتر از 30:چاق 
اكثر بزرگ سالاني كهBMI بالا دارند (يعني مبتلا به اضافه وزن و يا چاق هستند) درصد چربي شان هم بالاست. چربي اضافه در ارتباط مستقيم با افزايش خطر ابتلا به ديابت، بيماري هاي قلبي، افزايش فشار خون، بيماري هاي كيسه صفرا و بعضي از انواع سرطان است.
آن هايي هم كهBMI پايين دارند (يعني مبتلا به كم بود وزن هستند) در معرض ابتلا به بيماري هايي چون پوكي استخوان، سوءتغذيه و اختلالات تغذيه اي قرار مي گيرند.
چنان چه هر يك از افراد اين دو دسته،BMI خود را به طور ناگهاني كاهش دهند، با مشكلات ديگري مواجه خواهند شد. به طور كلي، هر گونه افزايش يا كاهش وزن ناگهاني حتي اگرBMI شخص در سطح متعارف حفظ شود مي تواند زمينه ساز خطرات تازه اي باشد.
شاخص ديگري كه متخصصان به آن توجه دارند، اندازه دور مچ است. پزشكان معتقدند كه اين شاخص مي تواند نشان دهنده ميزان چربي شكمي باشد. افزايش چربي دور مچ و بالاتنه (كه به الگوي چاقي سيب معروف است) بسيار خطرناك تر از افزايش چربي پايين تنه است كه به الگوي چاقي گلابي معروف است.
اگر اندازه دور كمر در مردان، بالاي 102 سانتي متر و در زنان، بيش از 88 سانتي متر باشد، به اين معناست كه شخص در معرض خطر ابتلا به ديابت، بيماري هاي قلبي عروقي و افزايش فشارخون قرار گرفته است؛ البته از آن جا كه اين شاخص خيلي ميلي متري تعيين مي شود، اندازه هاي نزديك به اين اعداد نيز مي تواند بسيار هشداردهنده باشد.
به طور كلي با افزايش اندازه دور مچ، احتمال ابتلا به بيماري هاي مختلف نيز افزايش مي يابد؛ حتي اگرBMI فرد در حد و اندازه متعارف باشد.
شاخص ها هم خطا مي كنند؟
به ندرت! ولي به هر حال، گه گاه ممكن است اين شاخص ها خطرات را كمي بيشتر يا كم تر از حد واقعي نشان دهند. البته نه براي همه، بلكه براي افراد خاصي از جمله آدم هاي بسيار عضلاني، افرادي كه به طور طبيعي بدني تكيده دارند، نوجواناني كه هنوز رشدشان پايان نيافته است و افراد بالاي 65 سال.
ورزشكاران از آن جا كه بدن شان از بافت عضلاني بيشتري برخوردار است، درصد چربي بدن شان بسيار كم تر است و همين امر موجب مي شود كهBMI آنان به حد افراد دچار اضافه وزن برسد و به اشتباه، آنان را در معرض خطر نشان دهد. عكس اين امر نيز ممكن است در مورد نوجواناني كه رشدشان كامل نشده و نيز افرادي كه به طور طبيعي بدني تكيده دارند، اتفاق بيفتد.
البته نبايد فراموش كرد كه اين دو شاخص، تنها بخشي از ارزيابي سلامت يك شخص محسوب مي شوند، نه همه آن. براي پيش  بيني دقيق خطرات احتمالي، بايد از عوامل ديگري هم در ارزيابي ميزان سلامت افراد استفاده كرد.
حرف آخر
رسيدن به وزن ايده آل و حفظ آن، البته مهم است، اما اين، تنها يكي از عوامل سلامت جسماني است؛ بي شك عادت هاي غذايي نامناسب، كم بود تحرك و استعمال دخانيات نيز سلامت افرادي را كه به وزن ايده آل شان رسيده اند، به خطر مي اندازد.
از طرف ديگر، اگرچه اضافه وزن مي تواند سلامت مان را تهديد كند، اما حتي در اين صورت، اگر به ورزش منظم و تحرك بدني پايبند باشيم،  مي توانيم جلو برخي از مشكلات ناشي از اضافه وزن را هم بگيريم. درست به همين ترتيب، برخورداري از يك برنامه غذايي سالم نيز مي تواند برخي ديگر از مشكلات مربوط به اضافه وزن را از ميان بردارد.

 

 

اگر شما بگوييد پشت سر هر مرد موفقي يك زن خوب هست ، ما بي چون و چرا قبول مي كنيم. حالا اگر ما بگوييم پشت سر هر موفقيت روزانه اي يك خواب خوش شبانه هست شما بي چون و چرا قبول مي كنيد؟! نمي دانم، اما خواهش مي كنم اگر حرف ما را باور نمي كنيد، لااقل حرف پاول ويلسون را باور كنيد كه مي گويد: هيچ موفقيتي بدون آرامش به دست نمي آيد و هيچ چيزي بيشتر از يك خواب راحت به آدم آرامش نمي دهد.

خودتان ساعت خودتان باشيد!
يادم نيست اين حرف را كجا و از زبان كدام شاعر شنيده ام كه: ما از وقتي كه به ساعت هاي كاسيو اعتماد كرديم‎/ نماز هاي صبح مان قضا شد. اين حرف البته معاني متعدد و عميقي دارد، اما دقيقا سطحي ترين معنايش به اين صفحه مربوط مي شود: ما بايد خودمان ساعت خودمان باشيم. هر شب، سر ساعت معيني بخوابيم و هر روز صبح، سر ساعت معيني از خواب بيدار شويم. خواب مثل غذاست. مزه اش را آن وقتي بهتر مي فهميد كه كميت، كيفيت و زمان بندي اش را خودتان ميزان كنيد. اغلب پزشكان مي گويند كه هر شب بايد بين 5/7 تا 5/8 ساعت بخوابيد تا بتوانيد روز خوبي داشته باشيد.

شير بخوريد!
و تخم مرغ، ماهي و برگ سبزي 
مي گويند شير شفاي بي خوابي است و البته راست مي گويند، چون شير پُر است از كلسيم، و كلسيم هم از آن مواد معدني مهمي است كه نه تنها استخوان ها و مفاصل را محكم مي كند، بلكه سلاح غلبه بر بي خوابي هم هست، اما علاوه بر شير و مشتقاتش (يعني ماست و پنير و.) مواد غذايي ديگري هم هستند كه در تركيب شان مقدار زيادي كلسيم وجود دارد: تخم مرغ، ماهي و برگ سبزي. البته ناگفته نماند كه شير از همه اين مواد موثرتر است، چون علاوه بر كلسيم، اسيد آمينه تريپتوفان هم دارد كه آن هم در تامين خواب و آرامش، چندان بي تاثير نيست.

از قهوه بپرهيز، از ادويه ها نيز!
قهوه دشمن خواب است. قهوه، شكلات و چاي پررنگ شديدا تحريك كنند ه اند و چشمان تان را بي خواب مي كنند. درست برعكس شير و خانواده اش. البته از نوشابه هاي كولادار هم غافل نشويد كه هيچ ميانه خوبي با خواب ندارند. بيداري زودهنگام در طول خواب شبانه فقط يكي از گرفتاري هاي طبي اين نوشيدني هاست. اگر مي خواهيد خوب بخوابيد، دور اين نوشيدني ها را به ويژه در ساعات پاياني روز و نزديك به ساعت خواب تان خط بكشيد. در خوردن سير و نمك و ادويه هم افراط نكنيد كه خواب از دست اين ها دل خوشي ندارد.

اندازه نگه دار كه اندازه نكوست 
اگر از دست يك رژيم غذايي سفت و سخت، جان تان به لب رسيده و دربه در به دنبال يك بهانه مي گرديد تا رژيم تان را بشكنيد، راه را درست آمده ايد. بي خوابي همان بهانه خوبي است كه مي تواند نجات تان بدهد. اغلب روان پزشكان معتقدند كه رژيم غذايي سفت و سخت، بر خواب و آرامش تاثير نامطلوبي مي گذارد و بنابراين، اولين قدم براي خوابي خوب و راحت اين است كه از يك رژيم متعادل و منطقي پيروي كنيد. البته اگر مي خواهيد خوب بخوابيد، در خوردن هم زياده روي نكنيد، چرا كه زياد خوردن هم سيستم هاضمه را به زحمت مي اندازد و موجب مي شود مرتب در بستر غلت بزنيد.
اغلب روان پزشكان معتقدند كه رژيم غذايي سفت و سخت، بر خواب و آرامش تاثير نامطلوبي مي گذارد و بنابراين، اولين قدم براي خوابي خوب و راحت اين است كه از يك رژيم متعادل و منطقي پيروي كنيد
غذاهاي خوب براي مهمان هاي بد
اغلب متخصصان تغذيه اعتقاد دارند كه جوي دو سر بيش از هر غذاي ديگري خاصيت آرام بخشي دارد. اگر چه ممكن است مهمان هايتان اين حرف شما را باور نكنند، اما حقيقت اين است كه يك بشقاب فرني با جو و شير، مناسب ترين وعده غذايي قبل از خواب است. اگر مهمان هايتان از خوردن اين فرني امتناع كردند، از قول متخصصان تغذيه به آن ها بگوييد كه بابونه هم دست كمي از جوي دو سر ندارد! بابونه يكي از آرام بخش ترين و موثرترين مسكن هاي طبيعي است و بسته بندي هاي كوچك اين گياه هم در بازار موجود است. شايد بشود با ليمو و عسل طعم بهتري به آن داد. به امتحانش مي ارزد.

از ويتامين خواب تا هورمون خواب 
در بدن ما هورمون هايي وجود دارند كه خواب مان را كم و زياد مي كنند. سروتونين يكي از همين هورمون هاست كه به هورمون خواب مشهور است. ويتامين هاي ب۳ و ب۶ در توليد سروتونين نقش موثري ايفا مي كنند و مصرف مواد غذايي حاوي آن ها به تامين يك خواب راحت كمك مي كند. موز، ذرت، دانه هاي سويا، سبوس گندم، مخمر آبجو،  بادام زميني و انواع گوشت هم از منابع شناخته شده و خوب اين ويتامين ها محسوب مي شوند. ديگر انتخاب با خودتان است.

يك توپ تنيس در جيب لباس خواب!
متخصصان فيزيوتراپي مي گويند بسياري از گرفتگي هاي عضلات گردن ناشي از طرز خوابيدن و به ويژه خوابيدن بر روي شكم است، اما اگر به اين طرز خوابيدن عادت كرده ايد، مي توانيد شب ها يك توپ تنيس در جيب لباس خواب تان بگذاريد و بعد بخوابيد. ناراحتي ناشي از اين كار باعث مي شود كه دايم به پشت و پهلوها غلت بزنيد و به طرز خواب جديدي عادت كنيد.

ارزان ترين داروي بي خوابي 
حتي در هواي سرد هم پنجره هاي اتاق تان را كمي باز نگه داريد تا خواب با هواي تازه به اتاق تان بيايد. هواي سالم و تازه احتمالا ارزان ترين و كم ياب ترين داروي بي خوابي است. هر چه اكسيژن بيشتري جذب بدن تان شود، آرامش فيزيكي بيشتري احساس خواهيد كرد. با اين اوصاف، ديگر معلوم است كه سيگار با خواب تان چه مي كند. حتي اگر به سيگار معتاد شده ايد لااقل تا 2 ساعت قبل از خواب تان به سيگار لب نزنيد.

عجيب اما واقعي 
البته شايد شما اين حرف را باور نكنيد، اما گاهي اوقات در روزنامه ها و مجلات هم چيزهاي خوبي  نوشته مي شود. حتي المقدور با يك روزنامه يا مجله به تخت خواب برويد. مطالعه در ساعات پاياني روز باعث مي شود عضلات پلك هايتان به مرور خسته شود و راحت تر بخوابيد. ضمن اين كه خيلي ها اعتقاد دارند كه خلاقيت و آمادگي ذهني خصوصا در لحظات بين خواب و بيداري جان مي گيرد. آرتور كستلر مي گويد: حاصل  خيزترين منطقه ذهني، همان ساحل باتلاقي در مرز بين خواب و بيداري است.

خواب، همسايه آب است 
لابد شنيده ايد كه خيلي ها شنا و فرو رفتن در آب را براي كاهش تنش هاي عصبي مفيد مي دانند. وقتي از شنا (در دريا يا استخر) برمي گرديد، امتحان كرده ايد كه چقدر خواب به شما مزه مي دهد؟ پس حتي المقدور شنا را توي برنامه روزانه تان بگذاريد، اما اگر به دريا و استخر و حتي حوض دست رسي نداريد، مي توانيد بعد از ظهرها به حمام برويد. يك حمام گرم و دل پذير قبل از خواب، تنش هاي روزانه را از عضلات تان دور مي كند و مقدمه هاي يك خواب آرام و راحت را برايتان فراهم مي سازد.

و آخرين تير در تركش 
اما و هزار اما، اگر تمام اين توصيه ها را به كار بستيد و باز هم نتيجه نگرفتيد، بهتر است موقتا با خواب خداحافظي كنيد و از تخت خواب تان بيرون بياييد و شروع كنيد به انجام يك كار خسته كننده مثل جمع و جور كردن خانه. سپري كردن 2 يا 3 شب به همين ترتيب، براي درمان سخت ترين بي خوابي ها هم موثر است؛ شب به خير. خواب هاي خوش ببينيد!

 

 

آرزوي همه اين است كه بتوانند آرام زندگي كنند و از اين زندگي لذت ببرند در اين مطلب با ريچارد كارلسون كه براي رسيدن به اين هدف روش هايي پيشنهاد داده است، آشنا مي شويد

دكتر ريچارد كارلسون نويسنده اي است كه راه و رسم موفقيت را خوب بلد است. او لااقل در نوشتنِ پُرفروش ترين كتاب هاي موفقيت ، هميشه موفق بوده است.
) Dont' sweat the small stuff تقريبا به معناي: كاه را كوه نكنيد!) عنوان همان كتابي است كه كارلسون در سال 1998 نوشت و خودش را به عنوان پرفروش ترين نويسنده انگليسي  زبان معرفي كرد؛ آن هم براي دو سال متوالي.
dontsweat.com از همان موقع، سايت رسمي ريچارد كارلسون شد تا تمام آن هايي كه از استرس هاي دنياي مدرن، جان به لب شده بودند با او ارتباط بگيرند و نشاني آرامش را از او بخواهند. اين نويسنده موفق، صد فرمول معروف براي آرامش پيدا كردن در اين دنياي ناآرام، ارايه كرده است كه به برخي از آن ها طي اين هفته و هفته آتي اشاره خواهيم كرد.
هر روز يا هر هفته به يك نفر بگوييد كه چرا و چقدر دوستش داريد؟
شايد استفان لواين اولين نويسنده اي باشد كه اين پرسش مهم را با لحن كوبند ه و منحصر به فردش مطرح كرده است: اگر فقط يك ساعت از زندگي تان باقي مانده باشد و توي اين يك ساعت بتوانيد فقط و فقط به يك نفر تلفن بزنيد، به چه كسي تلفن مي زنيد و چه مي گوييد؟! و بعد، بلافاصله مي پرسد: و حالا چرا معطل ايد؟ منتظر چه هستيد؟!
حق با استفان لواين است. واقعا چرا معطل ايم؟ منتظر چه هستيم؟ مگر قرار است براي هميشه بمانيم يا مگر قرار است عزيزان مان براي هميشه زنده و منتظر بمانند؟ چرا بايد چنين كارهايي را هر روز به فردا و فرداهاي نامعلوم موكول كنيم؟ ريچارد كارلسون از همين  جاي حرف استفان لواين، وارد ماجرا مي شود و پيشنهاد مي كند كه چنين كاري را هر روز يا لااقل هر هفته انجام دهيم:
شخصا يا از طريق تلفن اقدام كنيد، مثلا زنگ بزنيد و بگوييد: من فقط تلفن كرده ام كه بگويم چقدر به شما علاقه و ارادت دارم، دوست تان دارم، برايتان اهميت قايل ام و چيزهايي از اين قبيل. . . حتي اگر خجالتي تر از اين حرف ها هستيد و اصلا رويتان نمي شود كه چنين تلفني بزنيد، مي توانيد به جايش نامه اي  صميمانه بنويسيد (ميل بزنيد يا اس ام اس بفرستيد يا) نتيجه  اين كار در اغلب مواقع، به طرز حيرت انگيزي مثبت و انرژي بخش است؛ هم براي خودتان و هم براي فرد دريافت كننده  محبت اغلب افراد، تمام عمرشان را با اين آرزو زندگي مي كنند كه مردم آن ها را بشناسند و قدرشان را بدانند. اين احساس البته درخصوص با والدين، همسر،  بچه ها و دوستان خيلي شديدتر است، اما تعريف و تمجيد غريبه ها هم اگر صادقانه و صميمي باشد، احساس خوبي به همراه دارد و طبع خود آدم را هم آرامش بخش و صلح آميز مي كند.
ريچارد كارلسون يك داستان شخصي هم در همين زمينه به خاطر مي آورد كه شنيدنش خالي از لطف نيست: چند روز پيش براي خريد به فروشگاهي رفته بودم. يكي از مشتريان كه اصلا معلوم نبود چه مي گويد و چه مي خواهد، آن قدر حرف هاي درشت و نامربوط نثار متصدي فروش كرد كه حتي اعصاب من هم ديگر خُرد شده بود، اما آن متصدي فروش با متانت فوق العاده اي عصبانيتش را كنترل كرد و آرام باقي ماند تا مشتري فروشگاه را ترك كند. وقتي نوبت من شد تا پول جنس هايي را كه خريده بودم پرداخت كنم، به او گفتم: نحوه  برخوردت با آن مشتري واقعا مرا تحت تاثير قرار داد! او لبخند زد، خيره به من نگاه كرد و گفت: شما اولين نفري هستيد كه داريد از كار من توي اين فروشگاه تعريف مي كنيد، متشكرم آقا، روزتان به خير!
كارلسون آن داستان را اين گونه تمام مي كند: به زبان آوردن اين كلمات براي من دو ثانيه بيشتر طول نكشيد، اما روز و روحيه  من را از انرژي مثبت لب ريز كرد، روز و روحيه  آن متصدي فروش را هم همين طور.
زندگي درست مثل يك اتومبيل است كه فرمانش درون خود ماست. اتومبيلِ زندگي واقعا از درون رانده مي شود نه از بيرون 
در زندگي همه ما حتما آدم هايي پيدا مي شوند كه استحقاق شنيدن يك مكالمه تلفني يا دريافت يك نامه  صميمانه را داشته باشند. وقتي صحبت از نوشتن يك نامه صميمانه  به ميان مي آيد، كارلسون مي گويد: حتي اگر در زندگي شما هيچ كسي وجود نداشته باشد كه احساس كنيد مي شود برايش نامه نوشت، دست به كار شويد و براي يك نفر كه نمي شناسيد نامه بنويسيد؛ مثلا براي يك شخصيت، يك هنرمند، نويسنده يا چهره اي كه به هر حال، كارهايش مورد تحسين و توجه شماست. اگر مهارتي در نامه نگاري نداريد، اصلا نگران نباشيد! منظور شما از نوشتن چنين نامه اي فقط ابراز محبت و حق شناسي است، نه هيچ چيز ديگر. اين هديه را بايد با دل تان بفرستيد، نه با مغزتان. چنين نامه اي را هر هفته بنويسيد، حتي اگر هيچ وقت آن را نفرستيد!
دكتر ريچارد كارلسون معتقد است كه: ما با انجام چنين كارهايي، نه تنها انرژي مثبت خودمان را شارژ مي كنيم، بلكه دريافت كننده  نامه را هم آرام تر و مهربان تر خواهيم كرد.
شما هميشه خودتان را با خودتان مي بريد
جان كابات زين كتاب فوق العاده اي نوشته است با اين عنوان: به هر كجا بروي، آسمان همين رنگ است! ريچارد كارلسون، اين فرمول را كه شما خودتان را با خودتان مي بريد دقيقا از روي حرف هاي جان كابات زين اقتباس كرده است. كابات زين مي گويد: اين ميل و اشتياق را احتمالا همه ما آدم ها داشته ايم و داريم كه مثلا اي كاش در جاي ديگري به دنيا آمده بوديم، زندگي بهتري داشتيم، معروف تر از اين بوديم، پول دارتر از اين بوديم، خانه ديگري داشتيم، شرايط ديگري داشتيم و . . . اما حقيقت اين است كه اين چيزها آدم را خوش بخت نمي كند. ما فقط خودمان را با خودمان اين ور و آن ور مي بريم. اگر همه شرايط بيروني مان هم به دل خواه مان تغيير كند، تا وقتي كه درون مان پُر از عادت هاي مخرب ذهني است، اوضاع مان همين است كه هست: باز هم بيشتر اوقات ناراضي و عصباني و دل خوريم و باز هم مثل هميشه آرزو مي كنيم كاش همه چيز جور ديگري بود. . .
كارلسون هم پس از نقل حرف هاي جان كابات زين مي گويد: زندگي درست مثل يك اتومبيل است كه فرمانش درون خود ماست. اتومبيلِ زندگي واقعا از درون رانده مي شود، نه از بيرون، و اگرنه چطور ممكن است كه آدم هاي ديگري در شرايطي بدتر از شرايط ما زندگي كنند اما از ما شادتر باشند . . .؟! به محض اين كه همين نكته ساده را درك كنيد، اتفاق 
حيرت انگيزي در درون تان به وقوع خواهد پيوست: صلح و آرامش وجودتان را در بر مي گيرد، چيزهاي تازه تر را با اشتياق امتحان مي كنيد، با آدم هاي ديگر به راحتي ارتباط مي گيريد و اين احساس آرامش دروني تان را به هر كجا كه برويد، همراه خودتان مي بريد و به ديگران نيز آرامش مي بخشيد.
ريچارد كارلسون، اين بحث را هم با ذكر يك خاطره به پايان مي برد: چندي پيش يكي از دوستانم كه در ايالت ديگري زندگي مي كند، به كاليفرنيا آمده بود تا ديداري تازه كنيم. او مي گفت كه از زندگي توي آن ايالت خسته شده و احساس مي كند كه ديگر نمي تواند با آدم هاي آن جا كنار بيايد. از من پرسيد: حالا اهالي كاليفرنيا چه جور آدم هايي هستند؟ گفتم: آن جايي كه تو هستي، مگر چه جور آدم هايي زندگي مي كنند؟ گفت: حريص، خودخواه و بي شعور. گفتم: پس مدتي اين جا بمان تا ببيني كه اهالي كاليفرنيا هم از نظر تو حريص، خودخواه و بي شعورند. ما نمي توانيم همه آدم هاي روي زمين را به دل خواه مان تربيت كنيم، اما مي توانيم قوانيني را ياد بگيريم كه به كمك آن ها تغيير كنيم و سازگارانه تر به زندگي مان ادامه دهيم.

 

 

اگر قبول كنيم كه قدرت تصور اصل و اساس خلاقيت است، آن وقت بايد به بدچيزي اعتراف كنيم: زنان از مردان خلاق ترند!

ژول ورن خودش اهل مسافرت نبوده، اما توي داستان هايش همه جا رفته است. از عمق 20000 گره دريايي در زير درياها گرفته تا اوج كره ماه،  به همه جا سرك كشيده است. ايده ها و داستان هاي عجيب اين نويسنده را در زمان حياتش، خيلي ها مورد تمسخر قرار  دادند، اما او هميشه با دو جمله، دهان همه را مي بست: هر چه براي يك انسان قابل تصور باشد، براي انسان هاي ديگر قابل دست يابي است .
و حالا نمونه هاي زيردريايي ورن واقعا وجود دارد؛ به افتخار ژول ورن،  و به افتخار تصور خلاقش.
اپيزود اول: من، خلاقيت، نمي دانم چند سال دارم!
افلاطون براي خلاقيت، سن و سال مي شناخت. او مي گفت: تجربه بيش از آن چه بيفزايد، مي كاهد. و منظورش اين بود كه هر چه سن و سال مان بيشتر مي شود،  از خلاقيت دورتر مي شويم، اما اي كاش كسي از افلاطون مي پرسيد كه چرا هميشه گوشش به سقراط 60 ساله اي بود كه ايده هاي خلاقانه اش تا پايان عمرش ادامه داشت؟!
اليور وندل هلمز، پزشك و نويسنده امريكايي، هم در جواني اش حرفي زد كه بعدها براي خودش دردسرساز شد: اگر 40 سال تان شده است و مشهور نشده ايد، توصيه مي كنم ديگر شمشيرتان را غلاف كنيد! هلمز تا 48 سالگي، يك پزشك و استاد دانشگاه بود كه  گه گاه در روز نامه ها و مجلات، نوشته هاي پراكنده اي مي نوشت. او - خوش بختانه يا متاسفانه-   تمام شهرت ادبي اش را مديون كتاب مستبد ميز صبحانه است كه در 50 سالگي نوشت. خلاقانه ترين نوشته هاي او را هم بايد در فاصله 50 تا 75 سالگي  سراغ گرفت. بله، تا 75 سالگي!
-يعني همان وقتي كه پرفروش ترين كتاب زندگي اش را با عنوان زندگي نامه رالف والدو امرسون منتشر كرد.
نويسندگان در جواني مي ميرند اين جمله مايوس كننده را اغلب نويسندگان شنيده اند و بعضي ها هم احتمالا باورش كرده اند، اما واقعيت اين است كه اين جمله هم حقيقت ندارد. جان ميلتون  - شاعر انگليسي  - وقتي 44 ساله بود نابينا شد،  اما موفق ترين كتاب هايش را در 57 سالگي (كتاب بهشت از دست رفته ) و 62 سالگي (كتاب بهشت بازيافته ) نوشت. يادداشت هاي خاطرات حوا و ميراث 30 هزار دلاري را هم مارك تواين در 71 سالگي نوشته است. ديويد بلاسكو،  امريكايي نمايش نامه نويس هم اغلب نمايش نامه هاي موفقش را پس از 70 سالگي به رشته تحرير درآورد.
البته، يك طرفه هم به قاضي نرويم(!)؛ تاريخ نشان مي دهد كه تعداد اختراعات در ميان مخترعان خلاق، با افزايش سن و سال شان روبه كاهش گذاشته است، ولي شما فكر مي كنيد چرا؟ الكس آسبورن - يكي از پيش گامان آموزش تكنيك هاي خلاقيت - اين طور فكر مي كند كه: اين از لحاظ انساني غير قابل اجتناب است: بعضي افراد پس از كسب موفقيت هاي متعدد از تلاش و كوشش مداوم دست برمي دارند. اين جماعت پس از آن كه از وضعيت خود در زمينه حقوق، مزايا و منزلت اجتماعي احساس امنيت كردند، نسبت به هنگامي كه در حال صعود و ترقي اوليه به سوي خلاقيت بودند، انگيزه و تلاش شان خيلي كمتر مي شود. با اين حساب، مي شود گفت: پيش رفت يك جامعه به سوي رفاه فردي ممكن است آن جامعه را از خلاقيت هايي كه با كوشش افراد مسن امكان پذير است، محروم كند .
حرف هاي سامرست موام هم در اين زمينه شنيدني است: قدرت تصور، اصل و اساس خلاقيت است و اين قدرت با تمرين رشد مي كند و به هيچ وجه، محدوديت سني ندارد .
اپيزود دوم: خلاقيت، مرد بود يا زن؟!
اگر قبول كنيم كه قدرت تصور اصل و اساس خلاقيت است، آن وقت بايد به بدچيزي اعتراف كنيم: زنان از مردان خلاق ترند! اين را الكس اس. آسبورن مي گويد و ادامه مي دهد كه: زنان اگرچه در قدرت جسماني ضعيف تر از مردان اند، اما در قدرت تصور و خلق ايده هاي بديع از مردان قوي ترند .
مي پرسيد پس چرا - در طول تاريخ - تعداد مرداني كه خلاقيت قابل توجهي از خود نشان داده اند، بيشتر از زنان است؟ پروفسور لهمان به اين سوال شما اين طور پاسخ مي دهد كه:  قبول كنيد كه در طول تاريخ، فقط همين چند دهه اخير است كه زنان فرصت پيدا كرده اند تا بال هاي خلاقيت شان را بگسترانند، و باز هم قبول كنيد كه در طول همين چند دهه اخير، تعداد ستارگان زن در رشته هاي مختلف  - و به ويژه در رشته هاي خلاق - افزايش چشم گيري نشان  داده است .
در حالي كه اغلب مردان در زندگي مشترك شان به انجام كارهاي  يك نواخت و معمولي دچار مي شوند، زنان مجبورند كه در خانه از انواع و اقسام ابتكارات براي تدبير منزل استفاده كنند: ابتكار در خريد مواد غذايي، تهيه و طبخ غذا، تزيين منزل، واداشتن كودكان به انجام كارهاي لازم و بازداشتن آن ها از كارهاي مضر. الكس آسبورن، حرف هايش را اين طور ادامه مي دهد كه: هيچ زني نمي تواند انكار كند كه براي تهيه هدايا در مناسبت هاي مختلف چقدر به مغزش فشار مي آورد و چقدر از قدرت تصور خلاقش استفاده مي كند - البته مشروط بر آن كه علاقه يا وظيفه، او را به انجام اين كار تحريك كرده باشد. نمي شود مادر خوبي بود و قدرت تصور را به كار نبرد. وقتي كودك غذا نمي خورد، مادر هيچ وقت تسليم نمي شود، بلكه به راه هاي بهتري براي غذا دادن به كودك فكر مي كند.
اگرچه اغلب استادان فن با حرف هاي الكس آسبورن موافق اند، اما هنوز هستند دانشمنداني كه اعتقاد دارند:  جنسيت، هيچ تاثيري بر توانايي تصور خلاق ندارد. دكتر پاول تورنس - استاد دانشگاه مينه سوتاي امريكا،  يكي از همين جماعت است. دكتر جي ميلتون- استاد دانشگاه استانفورد، نيز پس از تحقيق مفصلي در خصوص نقش جنسيت در حل مسايل زندگي به اين نتيجه رسيد كه: مردان با خصوصيات مذكر توانايي بيشتري در حل مسايل زندگي از خود نشان مي دهند، تا مردان با خصوصيات مونث، و حتي زنان با خصوصيات مذكر نيز در حل مسايل زندگي از زنان با خصوصيات مونث تواناترند.
اپيزود سوم: خلاقيت، ديپلم دارد يا ليسانس؟!
نمره  بيستِ كلاس لزوما آدم خلاقي نيست. باهوش بودن با خلاق بودن فرق دارد. آدم هاي باهوش لزوما آدم هاي خلاقي نيستند. تحقيقات دانشمندان نيز بر اين نكته پافشاري مي كند كه لااقل در مورد استعداد خلاقيت، تفاوت ناچيزي بين افراد دانشگاه ديده و دانشگاه نديده وجود دارد. تاريخ هم به ما مي گويد كه ايده هاي بزرگ در يك زمينه را گه گاه از زبان آدم هايي بايد شنيد كه هيچ تخصصي در آن زمينه ندارند.
تلگراف به وسيله مورس كه يك نقاش حرفه اي بود، اختراع شد. مگر هواپيما را چه كساني اختراع كردند؟ مهندسان هوافضا؟! نه، برادران رايت - مخترعان هواپيما - تعميركار دوچرخه بودند. چرا راه دور برويم؟! همين خودكاري كه با آن مي نويسيم، مگر محصول خلاقيت كيست؟ طرح اوليه اين خودكار، متعلق به يك كارگر چاپ خانه بود به اسم لاديزلائو بايرو كه اصلا تحصيلات آكادميك نداشت.  كپسول آتش نشاني را جورج مانباي ابداع كرد كه يك درجه دار نظامي بود. از جي دابليوگارت و جان پي هالند به عنوان متحول كنندگان طراحي زيردريايي ها ياد مي كنند كه اولي، كشيش يك كليسا در انگلستان بود و دومي، مدير يك دبيرستان در ايرلند. ماشين پنبه پاك كني را هم يك وكيل به نام الاي ويتني اختراع كرد و . . . تاريخ به ما مي گويد كه اكثر خلاقيت هاي فردي (و نه گروهي)، بيرون از حوزه تخصصي و تحصيلاتي افراد خلاق اتفاق افتاده و مي افتد.