سنن الهی (3) ، حسینیه ارشاد

از سنن الهی می توان به عنوان قوانین خداوند در اداره جهان و مواجهه با انسان یاد کرد.خداوند در کتابش -قرآن کریم- به برخی از این سنن صریحا اشاره کرده است. تصریح به این سنن در قرآن: اولاً نشان ازقانون گرایی خداوند می دهد، ثانیا ًخبر از پاسخگویی خداوند به انسان می دهد؛ و الا چه نیازی به تصریح به این سنن بود؟ ثالثاً حاکی از اجازه به انسان برای تمسک به این سنن است. یعنی انسان حق دارد افعال الهی را با سنن و قوانینی که خداوند خود وضع فرموده است محک بزند و ارزیابی کند و نتیجه ارزیابی خود را با خداوند در میان بگذارد.

غیر از واژه سنت، اینگونه قوانین با واژه "کتابت" به معنای تحت الفظی نوشتن و معنای اصطلاحی "وجوب" و الزام در قرآن یاد شده است. آنچه از این واژه با همین معنای وجوب در قرآن به کار رفته به دو دسته قابل تقسیم است:

دسته اول وجوب شرعی را می رساند، از قبیل وجوب قصاص (آیات 178سوره بقره و آیات 32و 45سوره مائده)، وجوب وصیت (آیه 180 سوره بقره)و وجوب جهاد بر علیه دشمنان دین(آیه 216 سوره بقره). این دسته از آیات از بحث ما بیرون است.

دسته دوم: الزامات فعل خداوند و قواعد حاکم بر سیر جوامع بشری. این آیات کاملاً با بحث ما مرتبط است و در مجموع به سه سنت اشاره دارد: سنت رحمت، سنت پیروزی حق بر باطل و سنت تقدیر. بحث این جلسه متناسب با ماه رحمت و برکت –ماه رمضان- متمرکز بر سنت رحمت است.

رحمت برگرفته از رحم ( جایگاه بچه در شکم مادر ) به معنای رقت مقتضی احسان است. وقتی در مورد انسان به کار می رود دو رکن رقت و نرمی از یک سو و عطوفت و مهربانی از سوی دیگر دارد. آن گاه که در مورد خداوند استعمال می شود یک رکن بیشتر ندارد و آن احسان و نیکی و بخشش و تفضل و مهربانی است.

خدتوند در دو آیه از سوره انعام به سنت رحمت اشاره کرده است. یکی در آیه 12 : "کتب علی نفسه الرحمة" "خداوند بر خود رحمت را واجب کرده است" ، و دیگری در آیه 54 "کتب ربکم علی نفسه الرحمة" "پروردگار شما به خود رحمت را واجب کرده است". خداوند خود به صراحت فرموده که رحمت بر تمام افعالش سیطره دارد. الله در میان اسماء حسنای خود دو نام رحمان و رحیم را بیش از اسما دیگر برگزیده است. در قرآنش 114 بار خود را توأمان با این دو اسم خوانده است. رحمان و رحیم هر دو صیغه مبالغه از رحمت است، یعنی بسیار بخشنده و بسیار مهربان.

خدای معرفی شده در قرآن خدایی مهربان است، نه فقط مهربان است بلکه مهربان ترین است، بهترین مهربانان است ( سوره مومنون آیات 109 و 118)؛ او آنقدر مهربان و صمیمی است که از رگ گردن به انسان نزدیکنر است(سوره ق آیه 16). او همین که در بنده اش جزئی تمایلی به خیر و نیکی بیابد و کورسویی بازگشت به حق را در او مشاهده کند، از همه گناهان و بدیهایش درمی گذرد، او به پیامبرش فرمان داده که به همه مردم خبر دهد که "من بسیار بخشنده و بسیار مهربانم" ( قل نبئ عبادی انی انأ غفور الرحیم )

رحمت خداوند در دنیا همه جا را گرفته است، این رحمت رحمانیه است رحمتی که همه را برخوردار کرده است، چه جاندار، چه بی جان، چه انسان چه غیر انسان، چه مسلمان چه غیر مسلمان، چه مرد چه زن، چه کودک چه بزرگسال. رحمت رحمانی خداوند همه آدمیان را بدون تفاوت در دین، عقیده، جنس، نژاد و رنگ در برگرفته است، رحمت رحمانی خداوند مثل هوا، نور، آب و حیات متعلق به تک تک آدمیان است. این رحمت حتی کافران و منافقان را نیز شامل می شود.

اما خداوند رحمت دیگری هم دارد به نام رحمت رحیمیه که در سرای دیگر- قیامت- بروز می کند و مختص مؤمنان و پرهیزگاران است. "و رحمتی وسعت کل شئ فسأکتبها للذین یتقون" و رحمت من همه چیز را در برگرفته است و آن را برای پرهیزگاران خواهم موشت.( اعراف، آیه 52 )

پیامبر اسلام حضرت محمد بن عبدالله (ص) به تأسی از خداوند رحمان و رحیم " رحمة للعالمین" است ". "و ما ارسلناک الا رحمة للعالمین" ما تو را جز رحمت برای همه جهانیان نفرستادیم ( سوره انبیا آیه 107 ). یکی از صفات قرآن کریم "کتاب رحمت" است(اعراق آیه52).

مؤمنان به توصیف قرآن همواره به دنبال گسترش رحمت در جان خود و جهان خود هستند( آل عمران آیه 8). با تأسی به سنت رحمت بکوشیم دینمان را صحیح بشناسیم و صحیح معرفی کنیم. آنان که از رحمت بویی نبرده اند، نمایندگان واقعی اسلام نیستند

این زنده و هشیار بودن عالم خیلی جالبه. تسبیح همه عالم. یه دانشمند ژاپنی به اسم آقای ماسارو ایموتو (Masaru Emoto) تحقیق جالبی کرده. آقای ایموتو در مورد آب و تاثیرپذیری و هوشیاری اون تحقیق کرده. خلاصه نظر ایشون اینه که اگه افکار بشری قبل از اینکه آب یخ ببنده متوجه آب بشن، تصاویر میکروسکوپی حاصل از کریستال آب، بسته به اینکه این افکار مثبت یا منفی باشن، زشت یا زیبا خواهد بود. به نظر دکتر ایموتو این تصاویر خوب یا زشت را می‌شه با استفاده از دعا، موسیقی یا نصب نوشته‌ای بر ظرف حاوی آب به‌دست آورد. مثلاً ایشون آب یک چشمه رو وقتی از دل کوه و سنگ می‌جوشه برداشته و منجمد کرده و کریستال آب رو زیر میکروسکوپ دیده. کریستال آب شکل بسیار زیبا و منتظمی داشته. همین آب رو وقتی از وسط شهر یوکوهاما (زادگاهش) می‌گذره، برداشته و آزمایش کرده، با کمال تعجب آب دیگه اون شکل منظم و هندسی و زیبا رو نداره. همین‌طور این آزمایش رو تکرار کرده با پخش موسیقی‌های مختلف برای آب، زده برچسبی حاوی یک نوشته بر ظرف آب، دعا خوندن بر آب و... تو اینترنت سرچ کردم و چندتایی از تصاویرش رو از سایت‌های مختلف جمع کردم. مثلاً تصاویر زیر. تصویر سمت چپ آی سد فوجی وارا ست. قبل از اینکه به اون دعا خونده بشه و تصویر سمت راست آب همون سده بعد از دعا خوندن. سمت چپ تصویر آب وقتی قطعه ای از موسیقی هوی متال برای آب پخش شده، تصویر سمت راست، وقتی که سمفونی شماره یک انیاگایا و تصویر وسط وقتی است که قطعه‌ای از موسیقی موتسارت پخش شده.   این تصویر تصویرآبیه که برچسب عبارت متشکرم به زبان ژاپنی (هاریگاتو) رو داشته.   آقای ایموتو به 500 نفراز رهبران و اساتید روحانی در سراسر ژاپن نامه نوشت که او در روز و ساعت خاصی یک لیوان از آب لوله کشی شهر توکیو رو روی میزش قرار می‌ده و از اونها خواست که به این آب دعا کنند تا پاک و قشنگ بشه.   سمت چپ؛ تصویر آب موجود در لوله‌های آب شهر توکیو. سمت راست؛ همون آب که 500 نفر از سراسر ژاپن به اون دعا خوندن. در آزمایش دیگری به بررسی تاثیر نوع کلمات بر آب پرداخت. بر روی یک لیوان عبارت Do It را چسباند. بر روی لیوانی دیگر عبارت Let's Do It. پس از گذشت یک شب از آب‌های یخ بسته شده تصویر گرفت. تصویر سمت راست آبی رو نشون می‌ده که برچسب اول رو داشت و تصویر سمت چپ آبیه که برچسب دوم رو داشته.   بر روی یک لیوان آب کلمه آدولف هیتلر چسبانده‌شده و پس از انجماد از آن عکسبرداری شده. حاصل کار تصویر سمت راسته. همون آزمایش تکرار شده، ولی این بار برچسب عشق و قدردانی بر روی لیوان چسبانده شده. تصویر چپ.  تو ایران هم خانمی به نام حمیده بیطرف همین آزمایش رو در مورد آب و چندین فلز تکرار کرده و به نتایج مشابهی رسیده و در جشنواره خوارزمی هم مقام آورده. در آزمایش‌های خانم بیطرف زیباترین شکل‌های کریستال آب موقعی به وجود اومده بودن که برای آب قرآن پخش شده‌بود

یاد پدر بزرگم ایت ا ... حاج سید محمود علیف و دائیم که

دستشون از دنیا کوتاه است افتادم این چند شب براشون نور خواستم.

این چند بیت از مولوی به یاد ان عاشقان.

دشمن خویشیم و یار انکه ما را میکشد
غرق دریائیم و ما را موج دریا میکشد
زان چنان در پیش او شیرین و خوش جان میدهیم
کان ملک ما را به شهدو شیرو حلوا میکشد
نیست عزرائیل را دست و رهی بر عاشقان
عاشقان عشق را هم عشق و سودا میکشد
خویش فربه مینمائیم از پس قربان عید
کان قصاب عاشقان بس خوب و زیبا میکشد

شايد تا حالا بارها شما هم شنيده ايد يا حتى خودتان گفته ايد مثلاً صاحبان  فلان شغل فلان جور رفتار مى كنند يا فلان ويژگى از افراد داراى فلان شغل بعيد نيست و صدها حدس ها و پيش بينى هاى ديگر ولى به نظرتان آيا  واقعاً اين حدسها درست است؟ يعنى آيا مى توان براساس شغل رفتار افراد را حدس زد؟ اگر اينطور است با چه دليل و مدركى مى توانيم ثابت كنيم كه  اين حدسها مى توانند درست باشند؟ ما براى بررسى اين موضوع افرادى را  به عنوان نمونه از ده شغل مختلف انتخاب و خصوصيات شخصيتى آنها مخصوصاً رفتارهاى ظاهريشان را با همديگر در هر شغل مقايسه كرده ايم و به اين نتيجه رسيده ايم كه تقريباً اين حدسها درست است ولى براى اينكه يافته هاى ما پشتوانه اى علمى داشته باشد، بايد ديدگاههاى نظريه هاى علمى را در اين مورد بيان كنيم بدين ترتيب ما ابتدا به تشريح شخصيت پرداخته و بعد با استفاده از نظريه هاىجامعه شناسى خرد (جامعه شناسى پديدارشناسى هوسرل و كنش متقابل نمادى گافمن) و با استفاده از روانشناسى اجتماعى به تشريح چارچوب نظرى اين پژوهش خواهيم پرداخت.

اما ابتدا بايد دانست شخصيت چيست و چگونه شكل مى گيرد؟ البته «براى روشن تر شدن مفهوم شخصيت بهتر است ريشه اين كلمه را در نظر بگيريم كلمه شخصيت ترجمه كلمه «personality» در انگليسى يا personnalite در فرانسه است كه هر دو از كلمه

persona» در لاتين مشتق شده است. پرسونا ماسكى بود كه در زمان قديم بازيگر تئاتر به چهره خود مى زد و آن را تا آخر نمايش نگه مى داشت يكى از ويژگى هاى اين ماسك ثبات و دائمى بودن آن در طول نمايش بود.

 به اين ترتيب مى توان گفت، شخصيت يعنى عنصر ثابت رفتار فرد و به طوركلى آنچه همواره با اوست و موجب تمايز او از ديگران مى شود و اين ثبات زمينه اى را فراهم مى آورد تا رفتار فرد در موقعيت هاى مختلف تا اندازه اى به طور عينى پيش بينى شود. (گنجى.۱۳۷۱ ص ۵۴)

 چنان كه متوجه شديد از اين تعريف ها چنين استنباط مى شود كه شخصيت ثابت است و قابل تغيير نيست ولى اخيراً پژوهشگران دريافته اند، صفات شخصيتى از آنچه نخست پنداشته مى شود ناپايدارترند. صفات شخصيتى و محيط هر دو موجب رفتار مى شوند و محيط بيش از پيش مهم تشخيص داده شده است. (همان. ص ۵۵)

 بنابراين در روانشناسى جديد نيز شخصيت را چنين تعريف كرده اند: سازمان پوياى جنبه هاى شناختى (يعنى توانايى هاى ذهنى) عاطفى غيرشناختى (يعنى ارادى و غيرارادى) و فيزيولوژيك و شكل ظاهرى هر فرد اين تعريف نشان مى دهد كه «تعامل ميان سه تعيين كننده عمده بر شكل گيرى شخصيت اثر مى گذارد. اين سه تعيين كننده ها عبارتند از ميراث فيزيولوژى فرد گروههايى كه به آن وابسته است وفرهنگى كه در آن عضويت دارد. (شكر كن. ۷۷ ص ۱۷۵)

جامعه شناسى پديدارشناسى هوسرل

 ادموند هوسرل (۱۹۳۸ - ۱۸۵۹) بنيانگذار فلسفه پديدارشناسى و استاد دانشگاههاى كوتينگن و فريبورگ آلمان بود.

 او معتقد بود: پديده چيزى است كه بايستى آشكار وپديدار شود لذا بايد به دنبال واقعيتى بود كه سبب اين پديدارى شده است پس ميان واقعيت و پديده تفاوت وجود دارد «بود» در پديدارشناسى هوسرل وجود طبيعى است كه از سر تفكر عادتى حاصل شده است و بايستى كنار گذاشته شود تا «نمود» يا Â«پديده» نمايان شود و كار يك پژوهشگر شناخت پديده يا نمود اشيا و رخدادها است. اين نگرش دوگانه - «پديده» و «بود» ـ سبب شد كه هوسرل هستى را در دو شكل متفاوت مورد شناسايى قرار دهد: يكى شكل طبيعى آن و ديگرى شكل خنثى يا پديدارى آن. او معتقد بود، هر عملى داراى نيت است همين امر با نيت است كه بايد مورد مطالعه قرار گيرد. اين نيست كه در پس نمودهاى ظاهرى و قالب هاى مصنوعى و هنجارى پنهان است بايد شناخته شود تا پس از آن عمل آگاهانه فرد قابل شناخت و دستيابى قرار گيرد. (تنهايى. ۱۳۷۷ ص ۱۹۰)

پس اگر بخواهيم با نظريه پديدارشناسى هوسرل رفتارهاى خاص شاغلان هر شغل را بررسى كنيم، بايد به دنباله علت پنهانى و واقعى اين رفتارها باشيم. يعنى اگر خصوصيات شخصيتى خاص يك شغل و نيز تشابه اين خصوصياتها (مخصوصاً ويژگى هاى ظاهرى) را ميان صاحبان آن شغل را به عنوان پديده اى كه آشكار و پديدار بگيريم و بايد نيتى را كه اين پديده را به وجود آورده است را پيدا كنيم.

كنش مقابل اجتماعى گافمن

كار ديگرى كه در اين مورد انجام گرفته خود در زندگى روزانه (۱۹۵۹) اثر اروين گافمن است. گافمن يكى از شخصيت هاى نظريه نوين كنش متقابل نمادين به شمار مى آيد. به نظر وى آدمها براى نگهداشت تصوير ثابتى از خود، براى مخاطبان اجتماعى شان نقش اجرا مى كنند. گافمن در نتيجه علاقه به اجراى نقش به نظريه نمايشى روى آورد. بنابراين نظريه زندگى اجتماعى يك رشته اجراى نقشهاى نمايشى همانند ايفاى نقش در صحنه نمايش است. برداشت گافمن از خود با رهيافت نمايشى او شكل گرفته بود.

  به نظر گافمن شخصيت يك فرد را تنها خود به وجود نمى آورد بلكه آن با برخوردهاى او با ديگران و افرادى كه نزديك او هستند، به وجود مى آيد. (شخصيت يك اثر نمايشى است كه در صحنه نمايش به وجود مى آيد) (گافمن. ،۱۹۵۹ ص ۲۵۳)

جمع بندى چارچوب نظرى

پس در حين اينكه شخصيت در اثر عوامل مختلف تشكيل مى شود ولى نقش محيط در اين ميان غيرقابل انكار است. اجتماعى شدن فرايندى است كه به وسيله آن از طريق تماس با انسانهاى ديگر، كودك ناتوان به تدريج به انسانى آگاه و دانا و ماهر در شيوه هاى رفتار ويژه فرهنگ و محيط معينى تبديل مى شود. عوامل اجتماعى شدن نيز شامل خانواده، گروه همسالان، مدارس، رسانه هاى همگانى و بالاخره محيط كار است. (گيدنز. ۱۳۷۸ ص۹۵)

بنابراين اگر كار يا شغل را به عنوان يك گروه اجتماعى در نظر بگيريم براى اينكه عضو اين گروه اجتماعى شويم بايد با اعضاى ديگر گروه كنش متقابل داشته باشيم و هدف هاى مشتركى را دنبال كنيم و رابطه ثابتى با آنها داشته باشيم و مسلماً وابستگى بين ما به وجود خواهد آمد و آگاهانه براى اينكه در اين گروه پذيرفته شويم با اعضاى آن همانند سازى خواهيم كرد يعنى سعى مى كنيم با آنها هم عقيده و همرنگ شويم. علاوه بر آن همان طور كه قبلاً گفتيم هر شغل و هر كار مقتضيات خاص خود را دارد و افراد داراى آن شغل بايد خود را با آن مقتضيات وفق دهند و نقش هايى را بازى كنند و همچنين با مرور زمان افكار و احساسات وسليقه هاى اعضا در همديگر نفوذ مى كند و تقريباً همرنگى و بازى نقش خاصى در گروه به وجود مى آيد و نيز كار و شغلى كه فرد انجام مى دهد به مرور با گذشت زمان علاوه بر نگرش فرد و طرز برخورد و صحبت او حتى در نوع حركات اعضاى بدن او مانند حركات دست و طرز راه رفتن و نيز در نوع چين و چروك چهره و دست هاى او تأثير بسيار ژرفى مى گذارد.

روش انجام پژوهش

براى بررسى تأثير شغل بر شخصيت افراد به ويژه خصوصيات ظاهرى آنها به دليل اينكه اين پژوهش در سطح خرد انجام شده، از ميان روش هاى تحقيق از روش توصيفى و از ابزارهاى مشاهده مستقيم سيستماتيك استفاده شده است.

در اين پژوهش متغيرهاى متعددى براى بررسى مشخصات ظاهرى به كار برده شده است كه اين متغيرها و تعريف عملياتى آنها نيز به صورت زير است:

سن (نوجوان، جوان، ميانسال، پر) سليقه (لباسهاى اتوكشيده، لباسهاى چين و چروك دار، لباسهاى كثيف، معمولى) پيراهن (آستين كوتاه،معمولى، ساده يك رنگ، ساده چارخانه، انداخته شده به روى شلوار، فرم) كت (تك كت، كت كاموا، كت و شلوار، كت و شلوار با جليقه) شلوار (لى، پارچه اى، پيله دار، راسته، تنگ، دمپا گشاد) طرز صحبت (عاميانه، تند، خشن، كم حوصله، آرام، بلند، فيلسوفانه، عادى) طرز نگاه كردن (سست، تيز، عارفانه، عاشقانه، عادى) نوع ريش (طبيعى، پروفسورى، ستارى، لنگرى، بزى، ته ريش، خط ريش، سه تيغ، سه تيغ با ماشين) نوع سبيل (طبيعى، دست كارى شده، قاجارى، پرپشت، رنگ گذاشته شده، سه تيغ) مو (كچل، نيمه كچل، فرفرى، كوتاه، جلو كوتاه عقب موهاى بلند به عقب داده شده. فرق از چپ، فرق از راست، فرق از وسط) طرز راه رفتن (آرام، سريع، پرشى، چپ راستى معلق، چپ راستى، دورانى، قوزى، پهلوانى، افتاده) كفش (اسپورت، بنددار، تازه مد، كتانى واكس زده شده، پاشنه دار و بدون پاشنه) كيف (سامسونت، دستى، كلاسور، زمبيلى، ورزشى، مسافرتى، سررسيد، كوچك، جادار) انگشتر (طلا، نقره، پلاتين، مذهبى، دوتا انگشترى) سيگار (ارزان قيمت، گران قيمت، متوسط) خودكار (بيك درجيب پيراهن، فلزى در جيب پيراهن، بيك روى كت، فلزى روى كت، فلزى در كيف، بيك در كيف، خودكار معمولى در كيف) صورت(چين و چروك در فك، چين و چروك صورت، چين و چروك ابرو، چين و چروك دور دهان، چين و چروك در پيشانى صاف) در انتخاب نمونه مورد بررسى با استفاده از ابزارهاى تخمين و پرس و جو به تدوين چارچوب آمارى پرداخته شد و با در نظر گرفتن استانداردهاى لازم زمينه جهت انتخاب نمونه از مشاغل مختلف ده نوع شغل از شهرستانهاى تبريز و اهر، انتخاب شده اند و بدين ترتيب اين نمونه آمارى شامل ۵۴ نفر ميوه فروش از تبريز، ۵۷ فر سوپرماركت دار از تبريز، ۵۵ نفر راننده، ۵۹ نفر از فروشندگان، ۵۷ نفر نجار، ۵۳ نفر زرگر، ۵۶ نفر پزشك، ۶۰ نفر كارمند از اهر، ۶۰ نفر معلم مرد از اهر و ۶۰ نفر معلم خانم از اهر است.

داده ها با همكارى دانشجويان پيام نور اهر و تبريز و براساس آموزش و مديريت مستمر بر اجراى تحقيق اطلاعات لازم را جهت شناسايى مشخصات ظاهرى جمع آورى شده است.

فهرست منابع

 ۱) آرميچل ترنس، مردم و سازمانها، ترجمه حسين شكركن، تهران انتشارات رشد ۱۳۷۱

 ۲) بدارلوك، دزيل ژوزه، مارش لوك، روانشناسى اجتماعى ترجمه حمزه گنجى تهران انتشارات ساوالان ۱۳۸۰

 ۳) تنهايى ابوالحسن، نظريه هاى جامعه شناسى انتشارات پيام نور ۱۳۷۷

 ۴) رفيع پور فرامرز، تكنيك هاى خاص تحقيق در علوم اجتماعى تهران شركت سهامى انتشار، ۱۳۸۲

 ۵) گنجى حمزه، روانشناسى عمومى، انتشارات پيام نور ۱۳۷۱

 ۶) گيدنز آنتونى، جامعه شناسى، ترجمه صبورى

سانسور

حالا سانسور چيست؟ ذات انسان بايد در سانسور باشد، پيشينيان محاسبه نفس را بسيار اهميت مي‌دادند. هر انساني بايد محاسبه‌ي نفس بكند، آداب و رسومي را در محاسبه‌ي نفس آمده است. در سير و سلوك عرفاني، محاسبه‌ي نفس خيلي جدي است، صبح كه انسان پا مي‌شود و شب كه مي‌خوابد و نمازي كه مي‌خواند مي‌بيند كه كجا حق‌الله را مراعات كرده و كجا حق‌الناس را و در چه دوره‌اي مخالف دين عمل كرده است، اين را غربي‌ها مي‌گويند «اگزمان دوكونسيانس». يك جريان در رم باستان بود و در جاهاي ديگر هم اين جريان بوده، مي‌گفتند سانس Cens كه به لاتيني عامل اجراي آن مي‌شود سانسور را Censura و سانسور به عربي مي‌شود محاسبه نفس و به فارسي مي‌شود كنكاش و تفتيش كه گاهي انسان‌ها جست‌وجو مي‌كردند كه ديگران چه مي‌كنند و گاهي هم فرد خودش را كنكاش و سانسور مي‌كند. رسانسيون هم مي‌گويند، يعني سرشماري، كه از همين ريشه است، يعني كنكاش. عربي هم دارد كه يادم رفته و يادداشت كرده‌ام. بنده مي‌خواهم سانسور را با محاسبه نفس مقايسه كنم. مي‌گويم فرق انسان و حيوان اين است كه انسان بايد كنكاشگر باشد. يك دفعه است كه انسان به نام نفس مطمئنه و به انگيزه نفس مطمئنه نفس اماره خويش را كنكاش و محاسبه مي‌كند و يك دفعه به نام نفس اماره و انگيزه منحط شهواني نفس اماره، نفس مطمئنه را كنكاش مي‌كند و مي‌داند كه نفس مطمئنه‌اش منشأ اثر قرار مي‌گيرد. حالا دوره‌ي گذشته مي‌گفتند سانسور حقيقتاً درست است. آنها مي‌گفتند تو بايد نفس اماره‌ات سانسور شود، اما اكنون مي‌گويد من هم حق دارم، من هم باطل دارم. برو گمشو من نفس اماره‌ام مي‌خواهد ديگر كسي را كنكاش نكند. مبارزه قلمزنان سابق سر همين بود، تو «سانسور» برو نفس اماره من كمال پيدا كند و غالباً اين فكر مد و رايج بود، كانون نويسندگان تشكيل شد كه شعار دادند سانسور نكنيد. آخر تو كه سرتاسر وجودت كنكاشگر نفس مطمئنه به انگيزه‌ي نفس اماره است، تو كه سرتاسر وجودت سانسورچي نفس مطمئنه است و حوالتت اين است. بنابراين كنكاش دو تا است يكي كنكاش نفس اماره به امر به معروف و نفس مطمئنه و يكي كنكاش نفس مطمئنه است با امر به منكر نفس اماره. كنكاش به نام سانسور جديد عبارت است از امر به منكر و نهي از معروف.

تعميم امامت

اين آقا [بني‌صدر] قدم جلو گذاشته است با اين شعار كه همه اماميم، امام كيست؟ امام كسي است كه در ارضاي شهوات نفس اماره‌اش هيچ مانعي جلويش نباشد!! بنا به تفسير اصول پايه «سانسور» بايد برود و بنابراين هيچ كس حق ندارد كه امر به معروف و نهي از منكر كند. اما مي‌تواند يك كار بكند و آن امر به منكر و نهي از معروف است، مثل همه آثار بني‌صدر. آثار بني‌صدر عبارت است از امر به منكر و نهي از معروف كه آخرين مرحله فلك‌زدگي خودبنياد كارتيه لاتاني است. ببينيد اگر من مي‌خواستم حسابگري براي آينده بكنم و سري تو سرها دربياورم، جلوي خويش را مي‌گرفتم و اين قدرت را داشتم چنانكه بيست سال داشتم، تملق هيچ كس را نگفتم تا سري تو سرها در بياورم و مقامات ننگين را به دست بياورم. تا حالا تملق نگفتم از اين به بعد هم نمي‌گويم. از آن روزي كه غربزدگي را مطرح كردم تا به حال مبارزه كرده‌ام و از مرگ نمي‌ترسم. در اين جلسات اخير كه ابيات حافظ را خواندم در موضع‌گيري صراحت داشتم. الان ديگر در «منقلب تاريخي» قرار گرفته‌ايم كه بنده ديگر نمي‌توانم كه يك قدري سربسته سخن بگويم. منقلب به معني نقطه‌ي عطف را مي‌گويم، آن وقتي كه در آن وقت مي‌خواهد انقلاب پيدا كند به وقت رحماني و از اين وقت اهريمني و شيطاني و نفس اماره چهار صد سال تاريخ غرب بگذرد. حالا اگر يك دفعه انقلاب پيدا كرد، انقلاب مستمر، كه عبارت است از سير از وقت شيطاني به وقت رحماني و وقت پس‌فردا، به وقتي كه توجه ساده به آن وقت امام زمان غايب است. اين وقتي باشد كه قرين انتظار آماده‌گر است.

بازگشت جاويدان همان و نسبت آن با دهر

پرسشي در ميان است، اينكه «بازگشت جاويدان همان» چيست. والله نيچه از فلك‌زدگي به نام نيست‌انگاري به ستوه آمده بود. اما وقتي كه به آخرش مي‌رسد همان وقت بازگشت جاويدان همان است، نيچه مي‌گويد اين وقت به من وحي شده است، در بحبوحه ايتاليا. اين بازگشت جاويدان را تفاسير بسياري كرده‌اند، بعضي‌ها گفته‌اند زمان فيزيكي است. بعضي بازگشت جاويدان همان را خيلي به جد گرفته‌اند و گفته‌اند در تفكر نيچه در آخرين مرحله، اين زمان خودبنياد به تزلزل افتاده و حتي زرتشت كه مدافع بازگشت جاويدان همان است، در آخرين مرحله كه زرتشت فنا پيدا مي‌كند و بعد زمان باقي مي‌آيد. بنابراين بازگشت جاويدان همان نيچه بينابين است و مشوب به آخرين مرحله‌ي تاريخ خودبنيادانه است و عده‌اي كه خبر از هيچي ندارند بازگشت جاويدان همان و رجعت را تفسير مي‌كنند و شرح مي‌دهند به همان زمان فلكي يوناني مي‌آورند و حتي بعضي‌ها به زمان فيزيكي تفسير كرده‌اند. اينكه زمان نيچه زمان فيزيكي است من اطلاعي ندارم بايد از آنهايي كه اطلاع دارند پرسيد! چون واقعاً عده‌اي خواسته‌اند به زمان انتروپي تفسير كنند. بنابراين بازگشت جاويدان همان موقوف است به اينكه مراحل مختلف نيهيليسم نيچه، نيهيليسم كلاسيك و استاتيك بي‌خدايانه نيچه را ببينيم چيست و يك تفسيري هم در باب نيچه بدهيم و بالاخره در نيچه آخرين زمان فلكي است كه به تلوتلو و تزلزل افتاده و ديگر نمي‌شود زمان فلكي را با تفكر به جد گرفت. گذشته دوره‌اش دارد سر مي‌آيد و ديگر نمي‌شود و همان طوري كه به شما گفتم تعالي دارد بازمي‌گردد. گفتم كه چه بحراني است و اينكه تعالي دارد بازمي‌گردد. گفتم كه چه بحراني در علوم انساني غربي و علوم نفساني غربي هست. اين بحراني در انتروپولوژي نيز وجود دارد.

انسان‌شناسي و تأسيس اگزيستانسياليسم سارتر

انسان‌شناسي دوره‌ي جديد پايانش را گفتم كه در پسيكولوژي است و پسيكاناليسم، كه اكثر اشخاص ترجمه كرده‌اند «روانكاوي» به اصطلاح آلمان‌ها روانكاوی­ها و جان‌شناسي‌هاي ژرفايي، اينكه اسباب پژوهش در آن نيست. اصلاً زمان حاضر تفكر در سوسيولوژيست نيست، تا يكي لغت‌ها را پشت سر هم ترجمه كند. اينها سوسيولوژيست‌اند يعني سوسيولوژي زده‌اند، يعني جامعه را اصالت مي‌دهند و اصالت را به اجتماعيات و فنومن‌هاي اجتماعي مي‌دهند، يا به اصطلاح با فنومن‌‌هاي اجتماعي مي‌خواهند جهان را ببينند. انتروپولوژيست يعني اينكه اینها مي‌خواهند جهان را با آثار بشرشناسي و جان‌شناسي تفسير كنند، ممكن است كسي خبر نداشته باشد، در آخرالزمان تاريخ، به قول يك مقاله‌نويس اگزيستانسياليسم را نداند، ولي اگزيستانسياليست باشد و يا سوسيولوژيست و انتروپولوژيست به همين معني، ولي خوب راست مي‌گويند امروز اگزيستانسياليسم در يك نوع اومانيسم خلاصه نمي‌شود، بسا اومانيسم انواعي دارد كه در هر كدام از اينها مثل اگزيستانسياليسم معتبر به اعتبار وجود شيطاني است. گرچه ممكن است الان هم در هر كدام، برگسون و دووره و ديرند و وقت شيطاني او و ژان پل سارتر به سراغمان آمده باشد، متافيزيك در دوره‌ي جديد يعني نفي هر گونه دين و نماز.

گرچه در قديم متافيزيك بوده، ولي در كنارش دين هم بود و نماز هم بود و علي‌ابن‌ابيطالب عليه‌السلام هم بود و اگر هم كسي در عصر حاضر نماز بخواند، راز و نيازش اغلب با نفس اماره است تا خدا بنده. واقعاً گزاف نمي‌گويم، يك مبالغه‌ي به جايي مي‌گويم. راز و نيازي كه كليساي غربي دارد راز و نياز با نفس اماره است. اين معتبر بودن به اعتبار وجود بشر، آن هم وجود بشري كه استاد شيطان شده است. حالا همه چيز معتبر به اعتبار وجدان بشر است. ژان پل سارتر مي‌گويد، هر ادراكي، هر وجداني، وجداني است نسبت به چيزي. نسبت يعني همين. يعني تا نسبت و اضافه آمده علم حصولي مي‌آيد و اضافه اشراقي به اصطلاح قدما مي‌رود. با آمدن اضافه حصولي و با علم حصولي همه چيز تمام مي‌شود از جمله‌ اضافه‌ي حضوري و اشراقي. علم از مقوله، يعني علم حصولي، اما علم حضوري كه از مقوله نيست اگر هم باشد اضافه اشراقي است و خيلي هم باريك است.

اگزيستانسياليسم و انسان، اگزيستانس و علم انساني

انسان در هيديگر و اسم و فعل و حرف هيديگر، با ژان پل سارتر نسبتي ندارد و همچنين اسم و فعل و حرف من نسبت وارونه هم با او ندارد. سال‌هاست كه از ژان پل سارتر گذشته‌ام يك نكته‌اي يادم آمد. در ژان پل سارتر، اصلاً اگزيستانس انسان به معني وجود نيست، بايد من كلمه‌ اگزيستانس را مجدداً روشن كنم. اين اگزيستانس يعني «تقرر صدوري» انسان يعني «تقرر متعالي» انسان، انسان  متعالي است ولي خدا نيست و اينكه مي‌گوييم خداي متعال غلط است. تنها انسان است كه نحوه‌ي عملش صدوري و ظهوري است، غير از اين صدوري كه همان خودش و امكان ذاتي اوست، شتات ماهيات است. او اشاره مي‌كند به هستي و نيستي اشياء كه با ماست به اصطلاح خودش به دنيا و عالم مي‌آيد. وجود و عدم معدومي قائم به قيام ظهوري انسان است. بعد مي‌گويد اگر «دو دو تا مي‌شود چهار تا» به اعتبار من چنين است و اگر بگوييم دو دو تا شش تا باز معتبر به اعتبار ماست. پيشينيان مي‌گفته‌اند اينها ملاك مي‌خواهد، ملاكش چيست؟ پاسخ مي‌دادند ملاك دو دو تا چهار تا «مطابقت با واقع» است و ملاكش «نفس الامر» است يعني «عقل». مانند خواجه نصير و ديگران و بعد مي‌گفتند اين «نفس الامر» خود واقعيتي است. ملاك واقعيت چيست؟ چون حكم مي‌كنم سيگار در دست من است ملاكش چيست. جواب مي‌دهد مطابقت با واقع، اما اين واقع ملاكش چيست؟ «نفس‌الامر» است. پس بازگشت احكام را مي‌بردند به نفس‌الامر و خدا و عقل و حتي بعضي نفس‌الامر را اعم گرفته‌اند و ثابت و بعضي منكر شده‌اند. اما اينكه ملاك اشياء معتبر به اعتبار وجود انسان است، يعني نفس اماره است، اين عبارت از اگزيستانسياليسم سارتر است و يادم نمي‌رود يك جواني مي‌گفت دكتر جليلي كه مقاله در باب ترانساندانس نوشته، يك بار آمد و گفت: «به نام خدا و به نام اگزيستانسياليسم». اينكه امروز دنيا دنياي اگزيستانسياليسم است. من اگزيستانسياليسم، تو اگزيستانسياليسم، شما اگزيستانسياليسم و … براي اينكه ما ندانسته اگزيستانسياليسم هستيم: همه‌ي ما در واقع اگزيستانسياليسم هستيم و اينها مي‌گويند حقيقت يعني مطابقت با واقع اشياء كه رجوعش به نفس اماره است و معتبر به اعتبار وجود شماست. يعني بنده اعتقاد پيدا مي‌كنم كه خدا هست و حقيقت دارد. ماركسيست اعتقاد پيدا مي‌كند كه خدا نيست و حقيقت ندارد. يك دوره‌اي هم در تاريخ اعتقاد پيدا مي‌كنند خدا نيست و حقيقت ندارد. پس همه بازگشتش به يقين ماست.

در اينجا من واقعاً نمي‌خواهم اسم هيديگر را ببرم، او در «شرح آراء نيچه» عميق و راسخ في‌المعني در علم است، نه علم به معني علم ما و علم رايج، در اينجا مسأله خودبنيادي را به يك معني ديگر طرح مي‌كند. اين نظر دكارت كه حقيقت تابع قطعيت و يقين ماست، اصلاً حتي از سوفسطاييان هم نيست. هنوز سوفسطايي خودبنياد نبوده، به نظر من هنوز حقيقت را كه تابع من و شما نمي‌گيرد و اينكه حقيقت تابع يقين ماست حتي در سوفسطاييان نيست و هنوز سوفسطايي خودبنياد نبوده است. به نظر من هنوز پروتاگوراس و غيره كه حقيقت را تابع من و شما مي‌گيرند در موقعي بوده‌اند كه وجود فيزيكي خارج از خودش را نمي‌توانسته‌اند انكار كنند. اين دوره جديد است كه همه چيز بازگشتش به نفس اماره است، با تفكر دكارت همه چيز از بين مي‌رود.

علم‌اليقين، عین­الیقین حق‌اليقين و شهود شاعرانه و عرفاني

حالا مسأله اقسام علم، كه سه قسم است: حق‌اليقين، علم‌اليقين و عين‌اليقين. در دوره‌ي جديد همه اين علوم حتي متافيزيك جديد هم وقتي مي‌رود به بحث در اعيان اشياء، بازگشتش به يقين نفساني است و علم‌اليقين حصولي. حالا بگوييد حق‌اليقين چه مي‌شود؟ نفس اماره مطلق مي‌شود، يعني اگر ژان پل سارتر ميستيك را قبول نكرده، باز صد رحمت به او نسبت به برگسون و عرفاي جديد و ميستيك‌هاي ناسوتزده‌ي جديد و ميستيك‌هاي دهري برگسون زده.

حالا توجه كنيد. قرار شد شما برسيد به مقام يقين حقيقي. اين دل‌آگاهي كه بنده قبلاً گفتم نيست. آگاهي را كه مي‌گوييم در آن مي‌رويم به معني اجمالي، در خودآگاهي مي‌رويم به بحث اعيان اشياء، در دل‌آگاهي مي‌رويم به حقيقت حضوري عالم و آن وقتي است كه مولانا مي‌گويد:

عجز از ادراك ماهيت عمو          حالت عامه بود مطلق مگو

زانكه ماهيات و سر سرشان          پيش چشم كاملان باشد عيان

در يك وقت، مرتبه‌اي است كه مي‌رويد به سرسر ماهيات، كه آن حق‌اليقين است و گاهي اين سرسر به معني عارفانه به معني پريروزي و پس‌فردايي است و يك وقت مي‌رويم به ماهيت و سرسرشان به معني متافيزيك قرون وسطي و يك بار مي‌آييد به ماهيات و سرسرشان به معني متافيزيك جديد. اين سرسر ماهيات جديد مي‌شود نفس اماره فردي و جمعي، وقتي كه مي‌خواهيد پير و ميستيك بشويد. بنده مي‌خواهم براي نمونه‌ي «جمع ميان نفس اماره‌ها» مثالي بزنم:

مقاله‌اي در روزنامه بامداد يا صبح آزادگان خواندم، در يك صفحه مقاله‌اي توسط شخصي به نام آتشي نوشته شده بود، اين مقاله آمده و واقعاً نيما يوشيج را ولي عصرش كرده است. ولايتي كه نيما يوشيج دارد طرح كرده و اين ولايت با ولايت اصول پايه فرقي ندارد و گفته كه تاريخ نسخ شد و نيما يوشيج فلسفه مي‌دانست و شعر ساخت و بدين نحو «ولي عصر» مي‌شود. در ضمن آنكه بيان اين مطالب مي‌كند و ستايش‌ها كرده، آمده به يك متفكر معاصر استشهاد كرده همان آقايي كه نامش را سه چيز گذاشتم و تكرار مي‌كنم و چون حق با من است حالا اين قطعيت نفس اماره است يا نه، كه خود معتقدم نه. به اين جماعت گفتم خفيف‌العقل و ضعيف‌النفس و اضافه مي‌كنم سر سپرده‌ي يهوديت و ماسونيت و صهيونيت. استشهاد به هم مي‌كنند، اينها سر و ته يك كرباسند، بله «بِلَ بيل بِلَ چقندر». كسي كه بيايد و بگويد شاملو گفته من اهل يقين و معني هستم و هنر شاملو را به معني و حساب حقيقت بگذارد، چنين است. اين اگزيستانسياليسم شاملو است، خودش هم اگزيستانسياليسم است، به يك معني تازه‌ي اگزيستانسياليسم.

ببينيد مسائل اين جور است، وقتي كه اصالت با نفس اماره بود، دروغ و كذب همواره هستند، ندانسته دروغ مي‌گويد و شاعر مي‌شود. شعر در مرتبه‌اي است كه مي‌رسد به يك مرتبه‌اي كه انتوئيسيون برگسون در آن تحقق پيدا مي‌كند و مهمل انتوئيسيون برگسون را اشاره كرده‌ام. انتوئيسيون در ضمن كلمه انديشمندان به قول صادق هديات مي‌آيد و بعد مي‌رود به كلمه‌اي كه به كشف و شهود است، حضور است. حضوري كه در دوره‌ي جديد آمد چه حضوري است؟ حضور عبارت است از اينكه نفس اماره اتحاد پيدا مي‌كند:

گر در دل تو گل گذرد گل باشي           گر عاشق بي‌وفا و بي‌قرار باشي

حال اگر در اين فرش شيطان تو هر چه بگذرد گل باشي و يا اينكه برويم بگوييم دل را برداريد و چيز ديگري جايش بگذاريد. اينها در دلشان هر چه بگذرد، اين دلي كه فرش شيطان شده، اين دلي كه ديو مطلق جايش را گرفته است: ديو چو بيرون رود فرشته درآيد، اين مي‌شود شعر، شعر به معني شاعران نوپرداز. درست‌تر بگويم و همواره از مجاز بروم به حقيقت، به حقيقت شاعران نودرا. شعر اينها درايش اهريمني است، در اينها پايان تاريخ است. حالا آن آقا آمده شعر نودرايي كرده و آن آتشي به اين استشهاد كرده است، اينها سروته يك كرباسند. شما نگاه كنيد، اگر بخواهيد معني وقت و تاريخ جديدزدگي و اهريمن نه به معني اوستايي لفظ بل به معني قرآني لفظ كه حجاب حق است و شيطان، بنگريد و توجه پيدا كنيد. آن شعر نيما يوشيج است كه مي‌گويد اي حافظ باورم نيست كه تو خدا را مي‌خواهي و من بر آن عاشقم كه رونده است. اهواء نفس من خواهان گرگ‌پويي و تندپويي است. نفس مطمئنه حافظ رفت، آن زمان پريروزي و پس‌فردايي كه مي گويد فلك را سقف بشكافيم و مي‌گويد عهد و پيمان فلك را نيست چندان استوار، عهد با پيمانه بنديم شرط با ساغر كنيم، رفت. عهد با نفس اماره بندم، عهد با رونده و دونده و چرنده بندم!! ببينيد، بعداً گفته است.

«فلسفه» مد آن روز بود و در آن روز يك برگسوني شنيده بودند، برگسون ساده است، رفته بود يك جايي حركت جوهري را شنيده بود، به من گفت. اما اينها نبوده، حوالت آمده بود سراغش، مسابقه بود. يكي از شاگردانش شعري ساخته بود و يك غزل كه مي‌رود و مي‌رود. بنده قدري درنگ كردم، گفتم كجا مي‌روي؟ چي مي‌رود؟ اين مسابقه مي‌رود و مي‌رود چيست؟

صيرورت و سمساراي هندو

هندوها كمال را گذر از سمسارا و سمساره مي‌دانند كه ما به حركت جوهري تعبير مي‌كنيم، در هند اين گذر مقامات و سير و سلوك است. خودشان هم مي‌گويند، آن اسفار در معقول است و اين اسفار سير معنوي و سير و سلوك‌ كه انسان از اين صيرورت و سمسارا و تجدد دائم نجات پيدا مي‌كند و مي‌رود به زمان باقي و خدا، اين مطلبي است كه هندوها به آن نظر دارند و در تصوف ما نيز مطرح است و آنچه را كه گفته شده اين است: «برويم و از صيرورت نجات پيدا كنيم». صيرورت و مسأله آن با هراكليتوس شروع مي‌شود و فلك وقتي با نفس متحد شد، حركت جوهري با فلك اتحاد پيدا مي‌كند. فلك سمبل دهر است و سمبل صيرورت. دقت كنيد در ادبيات ما كه همواره دهر نكوهي آمده است، اشاره به دهري است كه عين حركت است. آن دهري كه زمان و حركت در آن يكي است و برگسون تصريح دارد كه زمان و حركت يكي است و عين هم‌اند و زمان حركت دهري فلكي است. اي حافظ خدا خواسته كه تو از فلك گذشته‌اي و به فلك مي‌گويي برو گمشو. آنچه در عصر حاضر اصالت دارد فلك خودبنياد است، كه مي‌رود و مي‌رود و من عاشق آنم كه رونده است و اين مسابقه‌اي كه بر سر صدرالدين شيرازي هست، حساب او جداست از آنچه كه بعد از مشروطه مي‌آيد.

هانري كربن، نيما يوشيج، داريوش آشوري و فلك‌زدگي يهودي و ماسوني

بعداً با هانري كربن است كه فلك به سراغ صدرالدين شيرازي مي‌آيد. به شما بگويم كه آدم مؤثقي مي‌گفت، او داراي لژ فراماسونري بود. اينها با همان اشخاصي كه در باب سياست مقاله نوشته‌اند هم‌سنخ‌اند و سر و ته يك كرباسند. يكي مانند نيما يوشيج است كه نمي‌داند يهوديت چه بلايي بر سرش آورده است. بعضي‌ها بودند كه وقتي مي‌خواستند سرسپرده برادري بشوند رسماً خرقه مي‌پوشيدند به رسم خانقاه، البته در خرابات اين رسم نيست. حالا دقت كنيد يك عده را نيز به ظاهر ممنوع‌القلم كرده‌اند كه دروغ محض است، مانند داريوش آشوري، كه اين شخص اصطلاحاتي نظير زبان اشارت و زبان عبارت يا عقل مشترك و عقل هدايت را مي‌گرفت و مسخ مي‌كرد. اين نه از آن سبب است كه بخل در كار باشد، بلكه اينها خدمتگزاران صهيونيت‌ و يهوديت و ماسونيت بودند. مانند امثال هانري كربن و اين انجمن شاهنشاهي فلسفه و تقدير هانري كربن توسط دربار و نشر كتاب‌هاي ناصرخسرو از سوي انجمن‌هاي فرهنگي ايران و فرانسه. شما بايد به تدريج برويد و ببينيد آمريكا و انگليس و ديگران چه بلايي بر سر ما آورده‌اند، اين چه ارضاي شهوات نفس اماره بوده است؟ جهان امروز ديگر جهان نفس اماره است و آخرين مرحله احكام نفس اماره اعم از احكام انشايي و دستوري و تكويني و دانشكده حقوق لائيك به سر آمده است. يكي از خصوصيات يهودي‌ها اين است كه ديگر نمي‌توانند از موسويت دفاع كنند و مي‌روند به عقل لائيك يعني عقل همج رعايي.

البته دسته‌اي هستند كه بر همه اينها شرافت دارند، مثل «مارسل اوبر» كه استادي يهودي است. او اقلاً آمده درس به موسويت و علم كلام مي‌دهد و از اصول دين موسويت دفاع مي‌كند. اين آدم نسبت به گورويچ، نسبت به فلاسفه و نسبت به اين جامعه‌شناسان و روانشناسان صد مرتبه شرافت دارد؛ فلاسفه و جامعه‌شناسان و روانشناساني كه دفاع از عقل لائيك صرف مي‌كنند و اسمي از دين و خدا نمي‌برند و من خواهش مي‌كنم اگر در آثار گورويچ اسم خدا را ديديد به من خبر دهيد.

علوم انساني

الان بعضي‌ها مي‌خواهند به نام علم‌ اسلام، علمي درست كنند، بايد در اين باره فكر كرد. در روزنامه‌اي خواندم كه گفته‌اند علوم انساني علمي، علوم انساني علمي يعني چه؟ تفسير ندارد. علوم انساني اساساً اباطيل نفس اماره است. اگر علم باشد آن هم علوم رياضي و طبيعي است، كه آن هم در دست علوم انساني است و نفس اماره است و در دست سياستمداران افتاده است. يك آدمي زحمت مي‌كشد فيزيكدان مي‌شود و آن وقت علوم انساني او را به خدمت مي‌گيرد. گرچه بعضي از عالمان علوم انساني در جهت حق هستند ولي به حق نرسيدند، گرفتار باطل‌اند، مثل سارتر كه اگزيستانس را طرح مي‌كند و ترانساندانس را و مي‌گويد ذات انسان متعالي است يعني خداست و در عين حال هم آدم است. او يكي از اصولي را كه مي برد «باريتعالي» است، آن هم با خرد پتياره كه خرد آخرالزمان است. تكرار مي‌كنم زمان امروز زمان بحران پتياره خرد و هميستار پتياره خرد است. با اين منطق درايي‌ها و ديالكتيك‌هاي درايشي فاقد ذكر و فكر و اين منطق‌ها را بگيريد بياييد تا پوپر. حالا يكي از اين منطق‌درايان منطق‌نشناس كه همواره به پوپر يهودي چسبيده، برود اين مسائل را با منطق درايي پوپر و دوركيم يهودي و برگسون يهودي و گورويچ يهودي جمع كند، چه اشكالي دارد؟

قرب فرايض و قرب نوافل

اما اينها ديگر نمي‌توانند، چرا؟ چون مسأله تعالي مطرح است. براي اينكه اين حوالت شده كه امام خميني اكنون از قرب نوافل به قرب فرايض برود ـ البته بنده اين را نمي‌خواهم دل‌آگاهانه بلكه خودآگاهانه، با يك تعهدي بگويم و بگويد «مارميت اذ رميت و لكن الله رمي». امام چندين بار اين را به زبان آوردند و اين در مرتبه قرب فرايض است كه قبلاً به آن اشاره كرده‌ام و آنچه در باب قرب فرايض و قرب نوافل بگويم كم است، تا اينكه از شر قرب فرايض و قرب نوافل دوره‌ي جديد خلاص شويم. گفتم هر دوره‌اي را قرب فرايض و نوافلي است. برگسون مي‌رود به قرب فرايض جديد. قرب فرايض چيست؟ وقتي همه چيز آيينه مي‌شود و من خود را در آن مي‌بينم، قرب من قرب نوافل خواهد بود و در آنجا قرب فرايض است كه من آیينه مي‌شوم و همه چيز را در خود مي‌بينم و در دوره‌ي جديد آنچه را آدمي در خود مي‌بيند نفس اماره است، به نام انتوئيسيون و در اينجا نفس اماره خدا مي‌شود. در دوره جديد قرب فرايض قربي است كه در آن خدا مي‌رود و نفس اماره جايش را مي‌گيرد و در كنارش قرب نوافلي است كه عبارت است از علم حصولي كه جاي علم حصولي قديم را مي‌گيرد. در قرب نوافل عده‌اي گفته‌اند ما مختاريم و بحث جبر و اختيار كرده‌اند و حق اين است كه گفته‌اند ما كاسب فعليم؛ و قرب نوافل عبارت از اين است كه انسان كسب و كار مي‌كند و معني‌اش اين است كه ما در عدم هستيم مثل آيينه‌اي كه نور در آن مي‌افتد و مي‌سوزاند، من كه مي‌سوزانم واسطه‌ام و واسطه‌ي عدمي هستم و اين را مي‌گويند کاسب فعل و اگر بگويم اين من هستم كه سوزاندم خطاست. در حقيقت اين آتش است و نور خورشيد كه مي‌سوزاند و آينه واسطه است. اما معتزله آن حرف‌هايي را كه اشاعره مي‌زنند عكسش را مي‌گويند. در مسأله جبر و اختيار يك مرتبه است كه شما مي‌رويد به قرب فرايض «مارميت اذ رميت و لكن الله رمي» كه اصلاً در اين مرتبه‌ي قرب فرايض من كاسب فعل هم نيستم، تا چه رسد كه اخلاق افعال باشم. همه اوست تا به جايي كه خود را هيچ گيريم و يك وقت است كه در روز ما كسب مي‌كنيم، در اين مرتبه‌ي كسب ما كاسبيم. معتزله مي‌گفتند كه خدا مارا مفوض قرار داده و در فعل‌مان و ما فاعل فعليم، خويشكاريم و خويشكاري مي‌رود به كلام مجوس قدريه، به مجوس مي‌رود، «القدريه مجوس امتي» و اين قدريه بازگشتش به امپرياليسم است. همه‌ي ما خويشكاريم و اين خويشكاري مطلق عبارت از اعتزال است، در اين خويشكاري اعتزال خودبنياد حوالت چهارصد سال تاريخ است و خلاقيت. خلاقيت به اين معني كه ما مي‌گوييم صوفيه رد كرده‌اند و مولانا كه چيز ديگري است و اشعري هم به يك معني و تنها اعتزال است كه آن را قبول كرده‌اند و آن هم نه به اين معني كه فقط انسان خلاق است و اگر خدايي هم بگويد ديگر چيزي نيست، مثل خداي برگسون.

ملاحظه كنيد در مملكت ما كه از خلاقيت صحبت مي‌شود از نوع اعتزال است، كه همان امپرياليسم است و آن هم خودبنيادانه. كجا مي‌توانيد خلاقيت را پيدا كنيد، در اصول پايه(2) در امامت اصول پايه و هر يك از ما خلاقيم و هر يك از ما خداييم. حوالت اين است همه‌ي ما اماميم ولي حالا كه اين ائمه كه همه ما قرار است آن شويم، يك نفر است و آن رياست جمهوري است. توجه كنيد به اصول دين، اگر توجه به اصول دين داشته باشيد، بنده مي‌گويم كه برنامه اينجوري است كه تدين در رأس است و بقيه در طول آن و در اصول پايه [بني‌صدر] دين و تدين در عرض ساير امور است، دقت كنيد.

خانه از پاي‌بست ويران است         خواجه در بند نقش ايوان است

دردها را دينداري درمان مي‌كند، دردها را درويشي درمان مي‌كند.

خلاقيت و درويشي و خداگونگي و تخلق به اخلاق الله

درويشي اصيل نه مسابقه در ارزشيابي و ارزيابي و خلاقيت ابعاد است و اينكه انسان سه بعد دارد، خلاقيت، آزادي و خداگونگي و خدا رفت، نه اينكه اينها مقصر باشند غربزدگي است. بنده غربزدگي بعضي اشخاص را اميدوارم عارضي باشد و تا آنجا كه ارتباط با امام خميني دارند اصلاح شوند. اين كتاب‌ها را كه مي‌خوانند خراب مي‌شوند. الله ناس است يعني خدا و الله انسان اگزيستانسياليسم است، يعني «اگزيستانسياليسم اتان اومانيسم» است. بعد اين مطلبي كه درباره‌ي تأدب به آداب الله گفته‌اند براي من بوي مسيحيت مي‌دهد.

چند بار گفته‌اند و تأدب به آداب الله همان تأدب به آداب غيبي است ولي آخر خداگونگي چگونه با خطبه‌ي توحيد علي‌ابن‌ابيطالب جور درمي‌آيد. خدا متعالي است، آخر خدا كه اخلاق ندارد كه شما به اخلاق او تأدب پيدا كنيد. در قرآني كه آداب الله نيامده است، مي‌گويند روايت است و حال اين روايت را مي‌توان تفسير كرد نه به اين صورت كه به قانون اساسي برود. تخلق به اخلاق علي‌ابن‌ابيطالب صحيح است. علي‌ابن‌ابيطالب كه خدا نيست و اصلاً پيغمبر اسلام كه كلمه نيست، موسي كليم‌الله است و عيسي كلمه‌الله. اما در اسلام پيغمبر اسلام كه كلمه‌الله نيست، آيا ما كلام الله‌ايم؟ نه، كلا‌م‌الله كلام‌الله است. آنكه مي‌گويد در آغاز كلمه بود و كلمه خدا بود با عيسي صحيح است!! يك قدم به جلو!! در آغاز كلمه الله بود، در آغاز كلام الله پريروز و پس‌فردا بود. اين صحيح است و كلام پريروز و پس‌فردا كه بشر نبود. بشر بشر است. بشر سياه‌رو است، فقر انسان عدم اوست. «الفقر فخري» گفته‌ي پيامبر اسلام است.

«سياهرويي كه در دو عالم جدا هرگز نشد». انسان سياهروست، چگونه خدا مي‌شود؟! خدا كه گونه ندارد، وضعي ندارد، چگونه انسان خداگونه بشود. حالا خداگونه چيست؟ پشتش اگزيستانسياليسم است ندانسته؛ اين حوالت است. جهان دارد به توحيد مي‌رود و دارد توجه پيدا مي‌شود و از آنجا تعالي مطرح مي‌شود. بنده عنواني انتخاب كرده بودم در باب گفته‌هاي گذشته و تعالي كه عبارت است از تعالي از باطل به حق و تداني از حق به باطل يعني غربزدگي خودبنياد و بنيادانديش. بنابراين غربزدگي را دو قسمت مي‌كنم. يكي غربزدگي يوناني است و يكي غربزدگي جديد است كه خودبنياد است و امروز عده‌اي مي‌آيند قرون وسطي را با دوره‌ي جديد جمع كنند و شناخت شناسي بنويسند. دوره‌ي گذشته‌ كه رفته و در دوره‌ي جديد كه هر آنچه كانت در باب شناسايي گفته خودبنياد است و خدا در آن نيست، بعد مي‌آيد مقايسه مي‌كند. زمينه مهياست و من حيث لا يشعر، شناسايي جديد كه بازگشتش به همان يقين دكارتي است به سراغش مي‌آيد و خدا نكند كه ساده هم باشد، آن وقت در تعارضات او(3) با آقاي خامنه‌اي است كه مي‌گويد من اصلاً اهل حال نيستم و اهل قال‌ام! و همه به من مي‌گويند منطقي هستي! اصولاً اينها كه منطقي شدند حال به سراغ‌شان نمي‌آيد، بلكه عواطف و انفعالات نفس چرا؟ و شناخت‌شناسي ساده‌انگارانه درست مي‌كنند كه در آن اصول عقايد برود و اصول پايه بيايد، اصلاً اگر كسي اهل درد بود همه را به يك چوب نمي‌راند. من اعتقادم به اين است كه واقع‌بيني آخرين مرحله‌ي پايان تاريخ است، ولي در عين حال خوشحالم كه در غرب و حتي در روسيه رنسانس دين است و انشاءالله بازگشت به يونان و غرب نباشد، بنده دعا مي‌كنم، اول خودم را كه پروردگارا هر روز بيشتر اين نامه اعمال زشت ما را برملا كن تا قدري از شر ديگران و نفس اماره ديگران رها شويم.

پي‌نوشت‌:

1ـ نام يكي از نوشته‌هاي بني‌صدر اولين رئيس جمهور ايران كه آثارش پر بود از اين اصطلاحات بي‌پايه.

2ـ اشاره به تئوري اصول پايه بني‌صدر.

3ـ اشاره به شيخ علي تهراني.

نکته : مددپور ديدار فرهي فرويد روانكاوي نفس اماره برگسوني علم اليقين حق اليقين عرفان شاعرانه

شاره:

بنده در باب مسأله انتخابات چيزي نمي‌گويم و آن را به نون و قلم اعلي و نون و قلم اسفل وامي‌گذاريم. در باب نون و قلم اعلي و اسفل، در آخر و اگر كساني ميل داشتند در خارج و حاشيه در باب انتخابات گفت‌وگو مي‌كنم. حال اگر در ضمن مطلب اشاره شد، اين ديگر مسأله به سوق طبيعي بوده است. يك روزنامه‌اي الان در دستم است، لوموند. مطلبي اينجا است كه مي‌خواهم با آن شروع بكنم، چون ديدم ذهنم رفت به اينجا، حالا زياد در آن نمي‌مانم تا به مطالب ديگر هم برسم كه در نظر گرفته بودم.

كليساي مصلاي فرويدي پاريس، روانكاوي

عنوان مقاله كليساي مصلاي فرويدي پاريس است. اسم اين را گذاشته‌اند مصلاي فرويدي پاريس. از آنجا كه اگسليس با صدا در دادن هم‌معني است و يا به عبارتي مي‌توان گفت مسجد فرويدي پاريس، گزارشي داده‌اند به نام مسجد فرويدي پاريس.

دوش از مسجد سوي ميخانه آمد پير ما           چيست ياران طريقت بعد از اين تقدير ما

آن هم مسجد فرويد يك مسجد پرستش نفس اماره است.

روانشناسي

يك آقايي است به نام «لاكان» در فرانسه، او از اعلام جان‌شناسي و علماي نفس به اصطلاح روانشناسان و روانكاوان است، به اصطلاحي شهرت جهاني دارد و كتاب‌هاي متعددي نوشته است در باب لاكان هم كتابي نوشته‌اند كه به زبان‌هاي ديگر ترجمه شده است. اين آقاي لاكان كتابي نوشته است كه به زبان‌هاي ديگر ترجمه شده است، او خودش مؤسس يك حوزه‌اي است و مؤسسه و مدرسه و مكتبي (به اصطلاح نادرست) نادرست نيست، غربزده است، در فرانسه تشكيلاتي دارد و روابطي بين‌المللي. اين آقا سنش هفتاد سال است. او رسماً اين حوزه را تعطيل كرد و منحل و خلاصه اين را گفت كه من عمري كار و تخصص در زمينه و پژوهش روانشناسي داشته‌ام و به اصطلاح در جهان غرب به عنوان روانكاو و روانشناس طراز اول شناخته شده بودم، حال توبه كرده‌ام و بايد بگويم كه دريافتم در روانشناسي اثري از معني و معنويت و تهذيب نفس كه تعبير به «پرفيكاسيون» Purification شده است در آن نيست. كلمه «پرفيكاسيون» را به تهذيب و تزكيه تعبير كرده‌ام ولي تحت‌اللفظي آن مي‌شود تبرير. در عربي «دپر» مي‌شود «ابرار و بر» و خود «پر» بازگشتش به پيس Peace است. پي‌لول و پي لام مي‌شود پاك. فارسي «پر» مي‌شود پاكان و پاك فارسي، كلمه ابرار مي‌شود پاكان.

لاكان مي گويد اين روانشناسي‌ اثري از پاكي ندارد. ذاتش در اين است، كه بنده حالا تفسير مي‌كنم به اينكه انسان را به ناپاكي آلوده كند، بنابراين بنگاه ننگين خودم را منحل كرده‌ام. پيداست كه لاكان در آخر كلام اين حرف را زده و در اروپا و آمريكا و جهان دنباله پيدا كرده است، به استثناي اينجا. بگذريم از اينكه بنده در اينجا حرف مي‌زنم و در حاشيه‌ام و حرف‌هايم اثري ندارد و خبري نيست و فعلاً بايد پاكان را بگزينيم، عرض كردم ممكن است اين مطالب در عرايضم بيايد، بنابراين بنده در حاشيه‌ام. توجه كنيد كه علاوه بر اين لاكان كه سابقاً بنده متوجه و در جريان بودم آثارش معروف است، از جمله چند كتاب در باب آثارش نوشته‌اند و بنده هم چند كتاب از او دارم و در كتاب‌هايش مسأله امروز را كه عبارت است از اينكه تعالي در روانشناسي نيست مطرح است؛ تعالي از تداني، تعالي از باطل به حق، برخلاف سير چهارصد سال تاريخ كه تداني از حق به باطل است و اين تداني از حق به باطل مخصوصاً در علوم انساني كه تماميت پيدا كرده با فقدان ذكر و فكر، با آن قوم بي‌خبر از مرگ، آن قومي كه در كلام‌الله مجيد به «الذله و المسكنه» از آن ياد شده، يعني يهوديان نه موسويان، تا آنجايي كه هنوز از موسويت حقيقي انحراف پيدا نكرده‌اند و بالاخره از دين حنيف ابراهيم عليه‌السلام به آن معني كه در كلام‌الله مجيد آمده است. در بحراني كه در «جان‌شناسي» امروز پديد آمده، جان‌شناسي درست است، نه روانشناسي و اينها كه بي‌خبر از همه چيزند، آن را ترجمه كرده‌اند به روانشناسي، كه مي‌شود پروماتولوژي نه پسيكولوژي، من مي‌گويم جان‌شناسي. اينجا بحث لفظ نيست، اينجا بحث بر سر كلمه است و توجه به آن و سرانجام «كلمه الله» كه از ياد رفته است. در باب بحران جان‌شناسي در عصر حاضر زياد سخن رفته است.

جامعه‌شناسي

همين نظر در باب جامعه‌شناسي نيز وجود دارد، با كتاب‌هايي كه مرتباً دارد نوشته مي‌شود، با رد و تخطئه جامعه‌شناسي و بحراني كه هر روز بيشتر دارد سراغ جامعه‌شناسي غرب مي‌آيد. يكي از جامعه‌شناسان طراز اول غرب كه مرد، سال‌هاي قبل كتابي نوشته كه تمام جامعه‌شناسي و جان‌شناسي آمريكا را به باد تحقير و مسخره و تخطئه گرفته كه سوروكين معروف روسي‌الاصل است ولي يهودي نيست و آن هم از اعلام جامعه‌شناسي است. كتاب‌هايي كه نوشته از جمله در زمينه‌ي تاريخ جامعه‌شناسي است. در اواخر عمرش همكاران و شاگردان جوانش را جمع مي‌كند و مي‌گويد بياييد با تمام روش‌هايي كه مي‌دانيد و در جامعه‌شناسي به كار مي‌رود، يك پژوهشي به عمل آوريم، به پژوهشگري بپردازيم و ببينيم كه در اين جامعه‌شناسي مقام و منزلت مهر و محبت و دوستي چيست؟ شروع مي‌كنند به پژوهش و نتيجه هيچ است و جامعه‌شناسي بالنتيجه جايي است كه دانسته و ندانسته به جاي مهر، كين و كين‌توزي دارد تبليغ مي‌شود و حوزه‌ها و مكتب‌ها با اين همه درايش ضدرحماني، پايان تاريخ شيطاني را بيان مي‌كنند، آن هم به اضلال يهودي‌ها. حال بنگريد وضعيت را در روانشناسي كه به دست يهوديان افتاده و به مملكت ما آمده و ما از حق تداني پيدا كرده‌ايم و به معني تداني ترقي پيدا كرده‌ايم و هر چه زودتر و سريع‌تر به سوي باطل. اصلاً اينها نمي‌دانستند كه روانشناسي چيست. همين طور كسي كه امروز خودآگاهي نسبت به جامعه‌شناسي داشته باشد نداريم. مسلم و مطمئناً سير جهان طوري است كه تداني و تعالي و طرح اين دو مسأله مي‌آيد به سراغش، چنانچه در غرب آمده به سراغشان و هر روز بيشتر و بيشتر متوجه مي‌شوند.

جامعه‌شناسي در ايران و هويت نفس اماره احسان نراقي

درست در همان وقتي كه جامعه‌شناسي بي‌معني شده بود ترجمه‌هاي عجيب و غريب شروع شد، براي بنده كتابي به دستم داده شد، از جانب شخصي كه وادارش كرده بودند اين چهار تا مقاله را به هم وصل كند، براي اينكه غربي بلد بوده، مثلاً 4 كلمه و بعد فهميده بودم كه يكي داده بود دستش. يك شخصي بيرون از خودش و اصلاً نراقي پادوي دربار بود و گفته بودند كه يك چيزي بنويسيد و جمع و جور كنيد و به دست او بدهيد و كاري ندارد كه درست يا غلط است و سپس به دست يكي بدهيد و او تصحيح كند و خلاصه همچون كتابي به دست بنده افتاد به نام «سير تكوين جامعه‌شناسي». اگر يادم آمد اباطيل او را مطرح مي‌كنم، اصلاً او برايم كسي نيست كه طرحش كنم. بنده با يك سري اصطلاحات سروته‌اش را بند آوردم كه اقلاً از ابتذالش كمتر شود. بعد هم كتاب ديگري… آن هم چند مقاله بود و فراموش نمي‌كنم كه به كسي داده بود تا به هم بچسباند به نام «آنچه خود داشت». همه مجبور بودند، آن زمان زور بود، مي‌ترسيدند. يك جوان محصل موظف بود كه حرف‌هايي را از جاهاي مختلف جمع كند و بعد اين مهملات را به بنده دادند تا در آن دستكاري كنم. او اصلاً نمي‌فهميد و ديدم اصلاً اين مطالب به هم ربطي ندارد. خطش هم خراب بود. يكي درباره مشروطه بود و يك سخنراني درباره هانري كربن، كسي كه از الفباي حكمت هيچ نمي‌دانست و مطالب آن را بهم چسبانده بود و اين را برايش ترجمه كرده بودند. حالا نمي‌دانم به چه زباني او هانري كربن را كه صهيونيسم بزرگش كرده بود به ايران آورد و بعد دو مرتبه با دعوت دكتر نصر آمد، بنده مي‌دانستم و آنها را مي‌شناختم. به هر حال مجبور بودم مطالب را هم سر به سر بياورم و بايد از خداوند پوزش بخواهم كه اينها را دستكاري كردم و حالا مي‌گويند تئوريسين شاه، آن شاه ننگين بود. او يك پادوي پست بيشتر نبود و من مي‌دانم كه پادوي ديگري هم بود، آدم خوبي هم بود، ابله بود. گفته‌اند ابلهان جايشان در بهشت است. حالا كدام بهشت؟ دو بهشت است، يكي بهشتي كه پشت سر انسان است و آدم از آن رانده شده است و اين را مي‌گويند در قوس بهشت ممتنع كه محال است به آن برويم و بهشتي ديگر كه به آن مي‌گويند بهشت امكاني. آن بهشتي كه در آينده انسان وارد آن مي‌شود. اين بهشت با آن بهشتي كه انسان پس پسكي دراش مي‌رود متفاوت است، يعني اين ممتنع است. يعني اين حيوان است و اين اصلاً كسي است كه سير انساني نكرده. حالا من بهشت ابلهان را كه مي‌گويم مقصودم بهشت فرا روي انسان نيست. بهشتي است كه انسان پس پسكي مي‌رود و ترقي معكوس است تا نطفه در رحم مادرش و سلب انسانيت از او. اين بهشت را مي‌گويم بهشت ابلهان، نه آن بهشتي كه قرآن به مردم وعده مي‌دهد. مسأله را اين طور تفسير مي‌كنم.

نراقي پيش من مي‌آمد با عالي‌ترين غزل‌هاي حافظ، هويتي ساخته بود يعني «هويت عليين»، كمال نفس اماره. اشاره كردم و در همان كتاب نوشته‌ام كه هويت اصيل انسان ترانس سوبژكتيو و ابژكتيو است، كه به «شخص» تعبير كرده‌ام. حالا اگر بخوانيد، اين هويت را متوجه مي‌شويد. او همه را مثل خودش دعوت كرده بود به اينكه انسان بيافتد در هويت مطلق نفس اماره و لجنزار نفس اماره و حالا اين لجنزار را پخش كرده بود به غزل حافظ به نام «آنچه خود داشت» گفتم آخر اي مرد اين تعبير جامعه‌شناسي را بفهم. امروزه را مي‌گويند روزگار مصرف، روزگار اسراف و تبذير به تعبير من. آخر همه را داري مصرف مي‌كني، مدتي است مرا با مصرف كردنت كشتي. براي اينكه او را مي‌شناختم، گفتم بيا و توهين به غزل حافظ نكن به گوشش نرفت اسم كتاب را گذاشت «آنچه خود داشت». اي آقا

سال‌ها دل طلب جام جم از ما مي‌كرد          آنچه خود داشت زبيگانه تمنا مي‌كرد

همه را ببريد به دربار. هويت مطلق نراقي عبارت است از اشراف لگوري و اين شاه بي‌حيثيت‌تر از بي‌حيثيت، بنگريد حوالت تاريخي نيست‌انگاري را. اين حوالت يهودي‌زده، ماسوني‌زده و صهيوني‌زده گذشته چه بود؟

كيفيت زندگي و عرفاني برگسوني

كتاب چاپ شد، حالا چه كارهايي كرد. او يك مسائلي را از برگسون يهودي شنيده بود و تداني از هر چه پست‌تر و حلول و اتحاد هر چه ننگين‌تر كه از برگسون آمده است. با زمان كيفي كه درست كرده بود و زمان كمي. اي آقا من درباره مقولات نوشتم و گفتم كه وجود خدا و زمان باقي متعالي از مقولاتند. حالا ما بياييم از كم به كيف برويم. وزارت كيف درست كرده بودند و اين آمده بود در مؤسسه برنامه‌ريزي وزارت علوم و بعد آمدند سميناري تشكيل دادند به معني كيفيت زندگي، در اين كيفيت زندگي فرح پهلوي هم شركت داشت، تا ببيند كيفيت زندگي چطور است!! كيفيت زندگي چيست. همان دفعه مسخره كردم، مي‌داني ترياك چه بويي مي‌دهد؟ بوي نسيم بهشتي!! مي‌خواهي مردم را كيفور بكني؟ اين چه ميستيك فيكاسیوني است كه بر اثر جاه‌طلبي منحط نفس اماره مي‌خواهي جوانان را به طرف دربار ببري. بنده اولين بار رفته بودم تلويزيون با هم صحبت كرديم، كه بارها گفته بود، چرا نمي‌گذارند حرف بزند. اولين بار كيفي را مطرح كردم، بعد چه شد فوراً مقالات را پس زدند.

كلام قرآني يدالله مع الجماعه يعني دست قهر خدا همراه مردم است. مردم بي‌حيثيت، فرد منتشرند. بعد دويد به سوي آنهايي كه معبودش بودند با مقدمه‌اي كه خودش درست كرده بود، چون من آبروي كيفيت را برده بودم (راجع به كيفيت زندگي) و من آن زمان به زبان اشارت سخن مي‌گفتم و امروز مي‌گويم به حقيقت آن روزي كه من غربزدگي را مطرح كرده‌ام تا توانسته‌ام مبارزه كرده‌ام با اين حلول و اتحاد، در راه سير از باطل به حق، در مقام خودآگاهي با آن تواضعي‌ كه به خرج مي‌دادم. اينها گناهي ندارند، كيفيت زندگي اينها را زده است، نوارهاي من در روزنامه‌ رستاخيز موجود است. حتي آنها كه مي‌فهميدم سرسپرده بودند، مانند آن مقاله‌اي كه سرفراز در مدح من نوشته بود كه بالاخره حقيقتي در جهان موجود است و وجود دارد. درباره‌ي من كم گفته بود و مرا با فروغي هم سنخ مي‌دانست.

بنده اين مقدمه را در باب جامعه‌شناسي گفتم تا متوجه باشيد. گفتم امروز عصري است كه روزگار پست و دهري است. دهري كه در عرب نكوهيده‌اند و ببينيد كه ابوالعلاء معري چقدر نكوهيده دهر را و ما دهر نكوهي به معني برگسوني لفظ را هر قدر بپردازيم كم است. اين زمان فلكي وقتي به نهايت مي‌رسد اسمش را مي‌گذراند «ميستيك» و من شرمم مي‌آيد كه بر اين عرفان برگسون نام ميستيك بگذارم، كه هيچ ربطي به تصوف ندارد، اين ميستيك درايي است. اصلاً اين ميستيك كه اينها مي‌گويند پرستش نفس اماره است. اتحاد با نفس اماره است.

وقت شريف آدمي كه در برگسون نيست. شما منازل السائرين را بخوانيد و مراحل سير به حق را كه آخرين مراحل خوف، مرحله هيبت است يعني ترس‌آگاهي يعني خوف اجلال كه در اين مرحله انس به حق پيدا مي‌شود، اما در اين برگسون جز فلسفه درايي چيزي نيست. اثري از اين مراتب در كتاب‌هاي او نيست متافيزيك درايي آخرالزمان فاقد ذكر و فكر خودبنياد پتياره خرد. در كتاب‌هاي او هيچ خبري از ادب سبحان الهي و ترس‌آگاهي و از منازلي كه انسان بايد سير كند خبري نيست. بافت و يافت نفس اماره است كه آن زمان من ترجمه كرده بودم به «داده‌هاي بي‌واسطه نفس»، وجدان غربي نفس اماره است. كونسيانس يعني نفس اماره كه فعلاً مي‌گوييم شعور و وجدان اجتماعي و عمومي و همگاني كه فعلاً بازآمده است. يك دفعه مي‌گويد شعور اجتماعي و يك بار مي‌گويد وجدان اجتماعي يك دفعه مي‌گويد وجدان و مسأله وجدان دوركيم و ترجمه نفس اماره اجتماعي و همين نفس اماره فردي است كه وقتي كمال پيدا مي‌كند مي‌شود «كونسيانس سوسيال» دوركيم يا گورويچ، كه خودش افتاده است به طور مطلق در نفس اماره‌ي جامعه‌شناسانه­‌ي غربي و حالا مي‌گويد آقايان شما را به وجدان‌تان به من رأي بدهيد. حالا برگسون همواره مي‌گويد وجدان اجتماعي و وجدان و شعور. اي آقا اين علم يعني نفس. ديده‌ايد كه گاهي نمي‌شود كونسيانس را به شعور ترجمه كنيم و مجبوريم به نفس تعبير كنيم و به اصطلاحي داده‌هاي بي‌واسطه نفس را مي‌توان علم حضوري نفس و معلومات حضوري نفس اماره ناميد. كمال انسان در ميستيك برگسوني اين است كه ما با نفس اماره متحد شويم و معلومات نفس اماره حصولي برود و حضوري بيايد، دو تا خرد موجود است و وجود دارد، يكي عقلي كه حصولي است و ديگر عقلي كه حضوري است. يكي عقلي كه كمي است و ديگري عقلي كه كيفي است، آن را مي‌گويد عقل شهودي يا انتوئيسيون.

حالا متعلق اين عقل كيفي چيست؟ زمان فلكي. زمان دو تاست يكي كمي و ديگري كيفي، يك زمان كمي متعلق عقل كمي معمولي و علمي است و يك زمان كيفي است كه متعلق عقل كيفي و شهود است و مي‌گويد انسان بايد بي‌واسطه با اين زمان فلكي اتحاد پيدا كند و با اين زمان فلكي يكي بشود و اين يعني ميستيك برگسوني و حالا چطور شده كه عرفان ما رفت و اين همه مطالب ساده‌اي كه در كتب ما آمده رفت، سير و سلوك رفت و برگسون آمد، عرفان را فسخ كرد. از يك طرف گورويچ و عقل ممسوخ و پتياره خرد علمي به علم جامعه‌شناسي ننگين گورويچ و از طرف ديگر انتوئيسيون برگسون آمد، گاهي صادق هدايت با انتوئيسيون كلماتي ركيك به كار مي‌برد. در نگرش آخر آقاي برگسون زده، در آخر تاريخ به چه مي‌نگرد، مردم را به چه دعوت مي‌كند. «الذين كذبوا بايات الله سنستدرجهم من حيث لايعلمون» (و آنان كه تكذيب كردند آيت‌هاي ما را به آهستگي ناگهان گيريمشان از آنجا كه ندانند).

سال‌هاي درازي است كه قوم يهود دروغ گفته است و در پايان تاريخ نيز اين قوم بايد دروغ بگويد و بدآموزي دانسته و ندانسته من حيث لا يشعر انجام دهد. ساليان درازي بود در اين مملكت كه قرآن و سنت نبوي و ولوي رفته و اين كتاب‌هاي ترجمه جايشان را گرفته و با اين كتاب‌ها قرآن تفسير مي‌شود و واقعاً اگر انسان قدري از اسلام اثر داشته باشد، بايد به ترس و لرز بيافتد. عادت كرده‌ايم، تنها برگسون نيست، از اين حرف‌ها زياد است. شناخت‌شناسي مد امروز معرفت قديم را فراموش كرده است، از هر چي، از سر ساده‌انگاري و بعد بچه‌ها آمده‌اند ترجمه كرده‌اند «شناسايي». آقا من بايد به ديگران بياموزم. برويد دنبال دين خودتان، برو آقا خلوت بكن، درس بخوان، جلد دوم شناخت چيست، اگر يك چشم تو را از فلسفه كور كرده و شده و ذكر و فكر را فراموش كرده‌اي و حالا شناخت شناسي قرآن كو و روايات كو كه حالا تعبير بكني شناخت‌شناسي. بنگر آخرالزمان را با اين شناخت‌شناسي (الشيء اذ جاوز حده عكس ضده) شي كه از حدش تجاوز كرد به ضدش تبديل مي‌شود. در اين دنياي ظلمت‌زده، كه خداي جمهوري اسلامي دارد به سراغ ما مي‌آيد اينها پس‌زده خواهند شد. بحران جامعه‌شناسي و در باب جامعه‌شناسي در غرب عجيب است و همواره به مسأله تعالي بيشتر توجه مي‌شود، حال اينكه در تفكر به معني سير از باطل به سوي حق در مملكت ما وارونه مي‌شود:

تفكر رفتن از باطل سوي حق           بجز و اندر بديدن كل مطلق

ادوار تاريخي و اسم غربي و تفكر دكارتي و زمان كيفي برگسوني

در هر دوره از ادوار تاريخي حقيقتي و واقعيتي هست، آن حقي كه در صدر تاريخ جديد يعني دوره‌ي رنسانس به سراغ غرب مي‌آيد و خدا خواسته است، آن حق، حق اجلال و اسم اضلال است. اسم آخرين بي‌لطفي الهي و تحقق آن در تفكر دكارتي عين وارونه تفكر اديان است. اين تفكر غير از تفكري است كه از قرآن آمده، به معني حضوري لفظ، يا اين تفكر به معني حصولي لفظ در نظر ابن‌عربي. ولي اين تفكر ابن عربي خودبنياد نيست، در نظر او تفكر حضوري يك مرتبه‌ي بالايي است. تفكر جديد غربي رفتن از حق به باطل است، چهارصد سال تاريخ غرب سراسر باطل است. بحران ابليسي و شيطاني، بطلان و باطل يعني همين. باطل يعني به جايي منتهي شده است كه اين زمان اهريمني مطلق شده است. اين زمان آخرالزمان برگسوني، دهر برگسوني. باز به زمان انيشتين صد رحمت، اين باز بد نيست، زماني است كه با آن اندازه مي‌گيرند. حالا شما بياييد از زمان كمي به زمان كيفي اشرف لگوري برويد و جمعيت درست كنيد به نام كيفيت زندگي، اي آقا آن كميت بهتر است از كيفيت زندگي اشرف لگوري و بعد هم «آنچه خود داشت».

ببينيد چطور مطالب با هم ارتباط پيدا مي‌كند، از حوالت تاريخي چگونه به هم مدد مي‌رسانند. امداد غيبي عين بي‌لطفي خداست. الان تكرار كنم در غرب از آخر تاريخ ترقي‌خواهي و پروقوه خبر است. معني اين همين است كه آقا حالا برويم جلو در تداني از حقيقت پريروز و پس‌فردا به باطل، كه اسمش را حق مي‌گذاريم و از طرفي تداني پيدا كنيم از باطل به حق حصولي گورويچ، كه عين تداني از حق به باطل است و باز تداني پيدا بكنيم به باطل حضوري برگسوني.

پايان تاريخ، مطبوعات و تاريخ‌نگاري ادبيات

آقا پايان تاريخ است و اين باطل ديگر نمي‌تواند در جهان امروز دوام بياورد، بشر از اين باطل به ستوه آمده است و همواره مطبوعات غرب دارند توجه پيدا مي‌كنند. آقا سراسر تاريخ غرب باطل است، بايد به تعالي بازگشت. تعالي به سراغ ما آمده است به رهبري امام خميني، البته بايد مدتي طول بكشد و غربي هم تغيير پيدا بكند و تعالي از باطل به حق به سراغ همه بشر بيايد، بر قدم امام غايب به معني انتظار آماده‌گر و تفكر آماده‌گر و بعد امام حاضر و اين مسير است.

با اين افشاگري‌ها و باز سوگند به نفس اماره‌ام، قسم كه مي‌دانستم اين مسأله را، كه مطبوعات مانند اطلاعات بصير امپراطوري انگلستان است، روزنامه‌ها دو دسته بودند يك دسته آمريكايي و يك دسته ماسوني انگليسي با مقاله‌نويسي‌هايي امثال محيط طباطبايي، به نام تاريخ، آخر هر دوره‌اي از تاريخ وقت ديگري دارد. اينكه امروز سرتاپا وقت اسلام رفته و يك وقت بي‌وقتي و فاقد ذكر و فكر به عنوان مورخ جاي آن را گرفته، كسي كه 20 سال است كه مرزهاي دانش را در دست دارد!! اين مفتي اعظم و عالي دهر به هر پاسخي جواب مي‌دهد و از هر دوره به نام مورخ!! كدام مورخ؟ اي آقا در تاريخ هر روزه حوالت وحدت دارد. وقتي به مملكت ما غربزدگي آمد، تمام تاريخ ما عوض شد. اسم و فعل و حرف تاريخ قديم، وقت قديم و هر چه متعلق به قديم بود رفت. تاريخ ادبيات توسط براون نوشته، ترجمه و مطلق شد. در خلال براون، شما بايد گذشته را نگاه كنيد. دانشكده ادبيات شروع شد. تاريخ و حوالت را بنگريد، تاريخ و وقت‌انگاري و نگاري با مجله كاوه شروع مي‌شود و بعد در آخرين مرحله تاريخ تقي‌زاده آمد. حالا تنداتند با وقت غربي كه عين فلك است، حوادث گذشته را تفسير مي‌كند. حوادث گذشته نامتناهي ذات انسان بر حسب حوالتي كه دارد به گذشته‌اش مراجعه و انتخاب مي‌كند. مطالبي مانند اينكه تاريخ ادبيات ايران با حنظله بادغيسي آغاز و افتتاح مي‌شود. حالا تاريخ با تقي‌زاده از راه فراماسونري و ميرزا محمدخان قزويني نوشته مي‌شود. حالا بباف و بباف. نه اينكه اينها جاهل باشند، غرب‌زده‌تشان، تاريخ غرب آمد، بايد تمام تاريخ ايران اسلامش برود تمام گذشته‌اش برود و اسلام مطلقاً با فراماسونري و يهودي منتشر شود. بعد توجه كنيد كتب منتشر مي‌شود و مي‌روند سراغ ناصر خسرو كه يادگار تقي‌زاده و وكيل درجه يك دادگستري آقا نصرالله تقوي است. در ميان تاريخ ادبيات ناصر خسرو را با زبان فراماسون انتخاب مي‌كنند و بعد اولين بار ناصر خسرو با مينوي و تقي‌زاده و نصرالله تقوي مطرح مي‌شود. چرا؟ براي اينكه ناصر خسرو اسماعيلي است. تاريخ تفسير مي‌شود.

تاريخ نگاري صدر مشروطه

مدارس ما كتب ما، همه دو چيز دارند، ادبيات غربزده و يهودي‌زده و ماسوني‌زده، ادبيات يك طرف و تاريخ يك طرف. شما نمي‌دانيد تقي‌زاده چگونه به طور مرتب پرستش يهودي مي‌كرد، تا اينكه بعد از اين دو (ماسونيت و يهوديت) صهيونيت آمد.

حريف مجلس ما خود هميشه دل مي‌برد

علي‌الخصوص كه پيرايه‌اي بر او بستند

كه باز هم تكامل پيدا كرد و پيرايه‌اي بر او بستند، علي‌الخصوص كه صهيونيت آمد. در اين آخرين مرحله صورت و وقت يكي است، وقت اهريمني آخر تاريخ. بنده فراموش نمي‌كنم، يكي از اين وقت‌زده‌هاي جديد كه سرسپرده‌ اينهاست يك بار به او تلفن كردم، اين شعر را خواندم، گفت اجازه بدهم يادداشت كند:

عهد و پيمان فلك را نيست چندان اعتبار            عهد با پيمانه بندم شرط با ساغر كنم

دوباره ديدم باز برداشته حرف‌هاي مرا با عهد و پيمان فلك محكم و مطلق كرده است و حالا دو دفعه جمله مرا دزديد. او نمي‌دزدد، نفس اماره اوست كه مي‌دزدد. همان ائتوئيسيون برگسون است كه مي‌دزدد. آخر خرد برگسوني است كه مي‌دزدد. حوالت چنين است. عرض كردم برگسون انتوئيسيون را در مقابل عقل كمي مي‌گيرد. اي آقا خود غربي‌ها متوجه شده‌اند. حال آنكه در كتاب‌هاي غربي‌ها برگسون محلي از اعراب ندارد. غالباً اگر آخر كتاب‌ها را نگاه كنيد از او استناد نكرده‌اند اسمش نيز نيامده است. انتوئيسيون او به «اخلاقيت و معنويت» ترجمه شده است و براي مسلم شدن عرض كردم. اين انتوئيسيون همان عقل مطبوع است و اسنو خرد است كه مطلق مي‌شود و خرد كيفي، تعالي يكسره مي‌رود، برگسون انسان است من مي‌دانم در تمام آثارش اسمي و اثري از تعالي نيست و حتي اسمي از ترانساندانتال، براي اينكه بدبخت پسيكولوژيست است او در اولين دفعه اصالت وقت نفسانيات نفس اماره را طرح كرده است و از طرف ديگر رولوسيون و تطور داروين است كه بعد مي‌رود به تفسير مسخره و انتيك و ارگانيسم و حلول فاقد ذكر و فكر اسپنسر و بيولوژي هم كه آمده به اين معني است. اينها را با هم مخلوط مي‌كند به اين معني زيست‌شناسي. اولوسيون به معني مخصوصاً اسپنسري لفظ است كه مي‌آيد و اينها را به اصطلاح حركت جوهري بازمي‌گرداند نه به معني ملاصدرايي لفظ، بلكه معني حلولي به آن مي‌دهد و اين مي‌شود اولوسيون يعني «تطور خلاق» كه برگسون مي‌گويد. در اين دووره و ديرند duree برگسوني فلك اصالت دارد. اين فلك با جسم يكي شده و حركت جوهري پيدا مي‌كند، كه به آن كيفيت مي‌گويد، حتي در ماركسيست‌ها مسأله انقلاب كميت به كيفيت مطرح شده است. اين حركات پايه‌اش بر «ديناميسم» است، بنده در جواني آن را تعبير كردم به «چالاكي» و حال مي‌گويم «گرگ‌پويي».

فلك و آنچه كه برگسون به نام ديرند و دووره طرح مي‌كند، همان دهر فلكي است كه اين همه نكوهش شده است. همان دهري كه به سراغ اسلام مي‌آيد و با اسلام دعوايش مي‌شود. همين طبيعت است و گفته‌اند طبايع، كه به نام دهريه معروفند و متأسفانه ميرداماد هم دهر را به معني قريب به معني زمان باقي استعمال مي‌كند كه بايد دقت كرد. گرچه در حديثي آمده است كه سب به دهر نكنيد كه دهر خداي تعالي است، به يك معني درست است، ولي نه دهر برگسون كه عكس اين دهر است. شما اشعاري كه در باب دهر و فلك آمده يادتان رفته، حافظ در جايي مي‌گويد:

بيا تا گل برافشانيم و مي در ساغر اندازيم                فلك را سقف بشكافيم و طرحي نو دراندازيم

اگر غم لشكر انگيزد كه خون عاشقان ريزد                من و ساقي به هم سازيم و بنيادش براندازيم

يكي از عقل مي‌لافد يكي طامات مي‌بافد                 بيا كاين داوري‌ها را به پيش داور اندازيم

بهشت عدن اگر خواهي بيا با ما به ميخانه                 كه از پاي خمت يكسر به حوض كوثر اندازيم

اين غم، غم امروزي است، غم جان خودپرستانه است، نه آن غمي كه به شما گفتم، شما را به غم روشن مي‌سپارم، كه اگر آمد غم جانان، خودكامگي و خودپرستي و خودپرستي جمعي و فردي برود و غم روشن بيايد. من و ساقي به هم سازيم و بنيادش براندازيم. بنياد، بنياد فلكي است. جاي ديگري مي‌گويد فلك را سقف بشكافيم و طرحي نو دراندازيم. آقا بياييد اگر ساقي‌نامه بخوانيد، بنده هم با پيري دست مي‌افشاندم و پاي مي‌كوبيدم به سبك مولوي. بخوان، بيا تا اين فلك برگسوني را سقف بشكافيم با عشق و محبت، طرحي نو دراندازيم و اين آمدن با تصميمات مجدانه حاصل نمي‌شود، اين معلومات نمي‌خواهد. يك لطفي از خدا مي‌خواهد كه همه چنين كاري انجام دهند، حتي اگر اين شعر را نخوانند و اگر بخواهيم اين فلك آخرالزمان را اين فلك برگسوني را و اين فلك گورويچ‌زده را و اين فلك گوته‌ها را سقف بشكافيم، اين با مبارزه‌اي امروزي و معمولي حاصل نمي‌شود. اين فقط با ياري خدا ممكن است و با تغيير اسمي كه مظهرش هستيم، از اينجا اين بحران‌هاي امروزي همگاني مي‌شود و مبارزه بر عليه وضعيت موجود به سراغ ما آمده و در غرب مثالش را زدم كه عبارت بودم از لاكان و سوروكين در جان‌شناسي و جامعه‌شناسي و اين نشان دهنده سير از باطل به سوي حق است. البته در تئوريي كه سوروكين بعدها طرح مي‌كند «تعالي» درش نيست و قدم در اين عالم بحراني گذاشته،  اما وقتي مي‌خواهد تا به دين برود، فقط فهميده كه در آنها تعالي نيست. جامعه‌شناسان و روانشناسان زيادي هستند كه هر روز بيشتر براي تعالي از باطل به سوي حق، يعني گذشت از اين حوالت تاريخي چهار صد ساله تاريخ غرب، كه خودشان در ذيلش هستند قلم مي‌زنند. چون اين مسأله‌ جدي در غرب است، اميداورم سراغ ما بيايد.

مقاله ديگري كه در لوموند نوشته شده رنسانس رليژيون در روسيه است. يك آقاي عزيزي مي‌گفت در متن روسيه يك نوزايش دين به وجود آمده است، تا جايي كه روسيه مي‌رود آن شعارهاي سابق يعني دين ترياك بشر است را ترك كند و اگر بخواهند تجديد حيات كنند بايد اين اشعار را وارونه كنند: يعني بي‌ديني ترياك بشر است، در عصر حاضر بي‌خدايي ترياك است. به حق اگر انسان توجه كند اين عادت است و ترياك شده. همراه آن بي‌ديني، تندپويي و گرگ‌پويي است. آن درويشي رفته است، آن درويشي كه اصل ذات انسان و فقر ذاتي او است. اين بدان معني نيست كه زير بار ظلم و جور برود. ظهور تولايي علي‌ابن‌ابيطالب درويشي پيغمبر اسلام است. مراد من از درويشي اين است. آنهايي كه با اين درويشي از اخلاقيت‌هاي خودبنياد يهودي كارتيه لاتاني مي‌روند به «حال»، در آن «حالي» كه انسان با آن در مقابل ظلم و جور و ظلمت و ظلم و جور بي‌طرف و بي‌تفاوت نباشد. در مقابل اين ظلم و جور حالي حقيقي به او دست مي‌دهد، اين حال عين مبارزه است و جهاد، جهاد با جهاد است. در جلسه قبل گفتم تاريخ چهارصد سال جديد جهاد با جهاد نفس است با وقت‌يابي جديد و جهاد جديد و آن زمان فلكي مطلق است يعني دووره و ديرند برگسون، دهر دنيوي برگسون كه عين جهاد با جهاد نفس مطمئنه است و دفاع از نفس اماره. جان‌شناسي و جامعه‌شناسي جديد اين طور است و يكي از مسائلي كه بدون ذكر و فكر اينها را با هم جمع كرده است اصول پايه بني‌صدر است.

اصول پايه(1) در كلام

خواهش مي‌كنم اصول پايه را نگاه كنيد. كتاب‌هاي ساده كلامي را نگاه كنيد. از هر يك از كلام‌ها فارسي هم هست، اصول دين پنج تا است. كتاب‌هاي متعددي نوشته شده است. اگر سني هستيد برداريد اصول دين را نگاه كنيد. هزار سال است كه كتاب‌هاي متعددي در باب اصول دين و اصول عقايد نوشته شده و همين طور بياييد تا شرح عقايد نسفي و شرح مواقف و امثال آنها. حال اگر دقت داشتيد كتاب‌هايي هم در دگماتيسم و تئولوژي نوشته‌اند. اگر زبان عربي مي‌دانيد نگاه كنيد، اگر اثري از اصول پايه در آنها يافتيد، بنده سرم را مي‌دهم. چرا بايد اينطوري رفت به تاريخ؟ حال كسي بيايد بشود روشنفكر و اهل ديالكتيك، خوب مقصر نيستند، ندانسته اسير ظلمت فلك‌اند نبايد كين‌توزي كرد. چنانچه فلك را سقف شكافتن مستلزم كنار نهادن كين‌توزي است. اين بشر بايد از عهد فلكي بگذرد و برود به عهد الست و پيمان قديم. حال آنكه اكنون رفته به توسعه علوم اجتماعي و بعد برود به كارتيه لاتان و جامعه‌شناسي فرانسه و اصول دين جديدي براي اسلام بياورد به اسم اصول پايه. توجه كنيد اصول پايه چيست؟ كسي كه اصلاً از معارف غرب و معقول و منقول اسلام و قرون وسطي بي‌خبر است اصول پايه مي‌سازد.

حوالت چنين آمده كسي كه از معقول و منقول به معني ديني لفظ بي‌خبر است به اينجا برسد. زمانه چنين بوده و بدآموزي‌هاي تاريخ‌انگارانه خودبنيادانه و ادبيات و حزب توده و بعد مؤسسه علوم اجتماعي و بعد هم كارتيه لاتان و چهار تا كتاب جامعه‌شناسي. بعد بيايد اصول پايه بياورد و بر اساس اين اصول ائمه درست كند و با اين اصول تفسير وارثين كند. ائمه در نظر او عبارتند از پيشاهنگان و اين پيشاهنگان بايد آزاد باشند. سانسور نبايد در كار باشد و اصلاً چرا بايد روزنامه خائن را بيخود تعطيل كرد؟!

نکته : مددپور ديدار فرهي فرويد روانكاوي نفس اماره برگسوني علم اليقين حق اليقين عرفان شاعرانه

--------------------------------------------------------------------------------------------

شب قدر!    د

و تا صبح بر این شب سلام

بسم الله الرحمن الرحیم

انا انزلناه فی لیله القدر

و ما ادریک ما لیله القدر؟

لیله القدر خیر من الف شهر

تنزل الملائکه و الروح فیها باذن ربهم من کل امر

سلام هی حتی مطلع الفجر

ما آن را فرود آوردیم در شب قدر

و چه میدانی شب قدر چیست؟

شب قدر از هزار ماه برتر است

فرشتگان و آن روح در این شب فرود می آیند باذن پروردگارشان از هر سو

سلام بر این شب تا آن گاه که چشمه خورشید ناگهان می شکافد

 تاريخ قبرستاني است طولاني و تاريك، ساكت و غمناك، قرن‌ها از پس قرن‌ها هم تهي و هم سرد، مرگبار و سياه و

نسل‌ها در پي نسل‌ها، همه تكراري و همه تقليدي، و زندگي‌ها، انديشه‌ها و آرمان‌ها همه سنتي و موروثي، فرهنگ و تمدن و هنر و ايمان همه مرده ريگ!

ناگاه در ظلمت افسرده و راكد شبي از اين شب‌هاي پيوسته، آشوبي، لرزه‌اي، تكان و تپشي كه همه چيز را بر مي‌شود و همه خواب‌ها را برمي‌آشوبد و نيمه سقف‌ها را فرو مي‌ريزد. انقلابي در عمق جان‌ها و جوششي در قلب وجدان‌هاي رام و آرام، درد و رنج و حيات و حركت و وحشت و تلاش و درگيري و جهد و عشق و عصيان و ويرانگري و آرمان و تعهد، ايمان و ايثار!

نشانه‌هايي از يك «تولد بزرگ»، شبي آبستن يك مسيح، اسارتي زاينده‌ي يك نجات! همه جا ناگهان، «حيات و حركت»، آغاز يك زندگي ديگر، پيداست كه فرشتگان خدا همراه آن «روح» در اين شب به زمين، به سرزمين، به اين قبرستان تيره و تباه كه در آن انسان‌ها، همه اسكلت شده‌اند، فرود آمده‌اند.

اين شب قدر است. شب سرنوشت، شب ارزش، شب تقدير بر يك انسان نو، آغاز فردايي كه تاريخي نو را بنياد مي‌كند. اين شب از هزار ماه برتر است، اين شب مشعري است كه صبح عيد قرباني را در پي دارد و سنگباران پرشكوه آن سه پايگاه ابليسي را!

شب سياهي كه در كنار دروازه مني است، سرزمين عشق و ايثار و قرباني و پيروزي! و تاريخ همه اين ماه‌هاي مكرر است، ماه‌هايي همه مكرر يكديگر، سال‌هايي تهي و عقيم، قرن‌هايي كه هيچ چيز نمي‌آ‏فرينند، هيچ پيامي بر لب ندارند، تنها مي گذرند و پير مي‌كنند و همين و در اين صف طولاني و خاموش، هر از چند شبي پديدار مي‌گردد كه تاريخ مي‌سازد، كه انسان نو مي‌آفريند و شبي كه باران فرشتگان خدايي باريدن مي‌گيرد، شبي كه آن روح در كالبد زمان مي‌دمد، شب قدر!

شبي كه ازهزار ماه برتر است، آنچنان‌ كه بيست و چند سال بعثت محمد، از بيست و چند قرن تاريخ ما برتر بود. سال‌هايي كه آن «روح» برملتي و نسلي فرود مي‌آيد از هزار سال تاريخ وي برتر است. و اكنون، براندام اين اسلام اسلكت شده، برگور اين نسل مدفون و برقبرستان خاموش ما، نه آن روح فرود آمده است، سياهي و ظلمت و وحشت شب هست، اما شب قدر؟

شبي كه باران فرو مي‌بارد، هر قطره‌اش فرشته‌اي است كه بر اين كوير خشك و تافته، در كام دانه‌اي، بوته‌ي خشكي و درخت سوخته‌اي و جان عطشناك مزرعه‌اي فرو مي‌افتد و رويش و خرمي و باغ و گل سرخ را نويد مي‌دهد.

چه جهل زشتي است در اين شب قدر بودن و در زير اين باران ماندن و قطره‌اي از آن برپوست تن و پيشاني و لب وچشم خويش حس نكردن، خشك و غبار آلود زيستن و مردن!

هركسي يك تاريخ است. عمر، تاريخ هر انساني است و در اين تاريخ كوتاه فردي، كه ماه‌ها همه تكراري و سرد و بي‌معني مي‌گذرد، گاه شب قدري هست و درآن از همه افق‌هاي وجودي آدمي فرشته مي‌بارد و آن روح، روح القدس، جبرئيل پيام‌آور خدايي برتو نازل مي‌شود و آنگاه بعثتي، رسالتي، و براي ابلاغ، از انزواي زندگي و اعتكاف تفكر و عبادت وخلوت فراغت و بلندي كوه فرديت خويش به سراغ خلق فرود‌ آمدني و آنگاه، در گيري و پيكار و رنج و تلاش و هجرت و جهاد و ايثار خويش به پيام! كه پس از خاتميت، پيامبري نيست، اما هر آگاهي وارث پيامبران است!

آن «روح» اكنون فرود آمده است، در شب قدر بسر مي‌بريم. سال‌ها، سال‌هاي شب قدر است، در اين شبي كه جهان ما را در كام خود فرو برده است و آسمان ما را سياه كرده است، باران غيبي باريدن گرفته است، گوش بدهيد، زمزمه نرم و خوش آهنگ آن را مي‌شنويد، حتي صداي روييدن گياهان را درشب اين كوير مي‌توان شنيد.

سلام بر اين شب، شب قدر شبي كه از هزار ماه، از هزار سال و هزار قرن برتر است، سلام، سلام،سلام،... تا آن لحظه كه خورشيد قلب اين سنگستان را به ناگاه بشكافد، گل سرخ فلق برلب‌هاي فسرده اين افق بشكفد و نهر آفتاب بر زمين تيره ما ... و بر ضمير تباه ما نيز جاري گردد. تا صبح بر اين شب سلام

------------ --------- --------- -----

با استنباط از مقاله شب قدر در کتاب خود سازی انقلابی

به قلم معلم شهید دکتر علی شریعتی

 

وجود يك شخصيت سالم در جامعه پُرتنش و استرس‏زاى امروزى از ديدگاه بسيارى از افراد، افسانه‏اى و غير واقعى جلوه مى‏كند؛ امّا آنچه مسلّم است، وجود «شخصيت سالم» واقعيتى انكار ناپذير است و شادابى، نشاط، لذّت بردن از زندگى و هدفمندى در آن، مستلزم داشتن شخصيت سالم است.

كسب شخصيت سالم - كه آرزوى بسيارى از افراد جامعه است -، چندان دور از دسترس نيست و به نظر مى‏رسد كه مى‏توان از طريق آشنايى، معيارهاى سلامت روانى و تطابق آن با ويژگى‏هاى شخصى، تعامل مثبت با افراد و محيط پيرامونى و اجراى اصول صحيح و راستين معنوى در زندگى به گونه‏اى عملى به آسيب شناسى پرداخت و عوامل آسيب رسان به شخصيت سالم را شناسايى كرد و با اصلاح و زدودن همه جوانب منفى احتمالى، در كسب شخصيتى سالم كوشش نمود.

در واقع بايد اقرار كرد كه سلامت روانى و جسمانى، خواست همه انسان‏هاست و آرزوى داشتن شخصيت سالم، گامى به سوى رشد و تعالى معنوى نيز محسوب مى‏گردد.

نخستين گام

«شخصيت سالم» حاصل خيالپردازى يك رمان‏نويس يا توهّمات يك انسان رؤيايى نيست؛ بلكه رؤيايى است كه به راحتى در قالب واقعيت مى‏گنجد و به بالندگى و سازندگى در زندگى كمك بسيار مى‏كند. نخستين گام و در واقع، طليعه تحقّق يك شخصيت سالم، اراده و خواست فرد است و شخص، كافى است كه تصميم بگيرد و به آن عمل كند. در اين زمينه، روان شناسان و صاحب‏نظران متعددى از جمله: گوردون آلپورت، اريك فِروم، آبراهام مَزلو، وين‏داير، كارل راجرز و بسيارى ديگر، به بحث و ارائه ديدگاه‏هاى نو پرداخته‏اند و برخى از آنها توانسته‏اند با ترسيم الگويى صحيح از يك شخصيت سالم، به بسيارى از ابعاد وجودى اين انسانِ با ثبات و با اراده پى ببرند.

روان‏شناسان، چه مى‏گويند؟

در روان‏شناسى معاصر، براى شخصيت سالم، ويژگى‏هاى مثبت و پايدارى مطرح است كه مرور اين گونه ويژگى‏ها، خود به تقويت اراده، معنويت و بهره‏گيرى از روش صحيح چگونه زيستن، كمك شايانى مى‏كند. يك شخصيت سالم از بزرگ‏ترين خصوصيت خود يعنى »خلّاقيت« استفاده فراوان مى‏برد و توانايى خاصى در خلاقيت دارد و تنها در يك جهت و يك بعد، سير نمى‏كند؛ بلكه در همه جنبه‏هاى زندگى و ابعاد آن، هنر نمايى مى‏كند.

او را نمى‏توان در يك رديف شغلى، سطح مادى، فرهنگى، و محدوده جغرافيايى محدود كرد؛ زيرا او داراى خصوصياتى است كه با آنچه كه عوام به آنها دل بسته‏اند يا در آنها دغدغه دارند، متفاوت است.

او از زندگى راضى است و همه چيز زندگى را دوست دارد، ويژگى‏هاى ظاهرى(فيزيكى)خويش را كاملاً پذيرفته و با آنها به خوبى كنار آمده است، دنيا را بدون ظواهرش پذيرفته و از گردش روزگار، نهايت لذت را مى‏برد، رخوت و خستگى در او جاى ندارد، هم از كار و هم از تفريح، لذّت مى‏برد و به همين خاطر از كار، خسته نمى‏شود. او با ناملايمات زندگى برخوردى مناسب و ملايم دارد و همواره به اين‏گونه ناملايمات به چشم تجربه مى‏نگرد و از آنها چشم اندازى مثبت در آينده ترسيم مى‏كند.

يك شخصيت سالم، همواره آگاهانه و معقول عمل مى‏كند، از قيد و بندهاى گذشته، آزاد است، كارهاى عادى و روزمره را به گوشه‏اى كنار مى‏زند و در كند و كاو تجربه‏هاى تازه است. با نگاهى معقول و منطقى به آينده و با در نظر گرفتن اين واقعيت كه در »حال« زندگى مى‏كند، به پيش مى‏رود. او در اطراف خود، حصارى زيبا ساخته كه از ذهن او حراست مى‏كند و در واقع، نگهبان ورودى ذهن اوست و به هر فكرى اجازه ورود نمى‏دهد مگر اين كه توسط اين حصار، پالايش شود. او بيشتر گوش مى‏كند، سبك و سنگين مى‏كند، اسير هيجانات زودگذر نمى‏شود و با لبخندى ملايم و آرام با بسيارى از قضايا برخورد مى‏كند و به همين دلايل، به سادگى در دام احساسات و هيجانات منفى خود اسير نمى‏شود.

هفت معيار

گوردون آلپورت، يكى از نخستين روان‏شناسانى بود كه توجه خويش را به »شخصيت سالم« معطوف داشت و در اين زمينه، حرف زيادى براى گفتن داشته است. از ديدگاه آلبورت: گسترش مفهوم »خود«، برقرارى ارتباط صميمانه با ديگران، رسيدن به امنيت عاطفى، داشتن ادراك واقع بينانه، شناخت مهارت‏ها و وظايف خود، عينيّت بخشيدن به »خود« و و فلسفه يگانه سازى، هفت معيار شخصيت سالم به شمار مى‏روند.

يك شخصيت سالم با وجود اين كه ارتباطى بسيار صميمانه با ديگران دارد و نسبت به خانواده و اطرافيانش مهرورزانه و عاشقانه برخورد مى‏كند، امّا به استقلال خود در روابطش بسيار بسيار بها مى‏دهد و سعى مى‏كند كه خلوت و تنهايى اختيارى و آگاهانه خود را نيز پيوسته حفظ كند؛ زيرا او براى دنياى درون خود، اهميت بسيارى قائل است و به محافظت هوشيارانه از دنياى زيباى درون خويش مى‏پردازد.

او به گونه‏اى با وابستگى‏ها مخالف است و عقيده دارد كه وابستگى، وى را از خلاقيت و خود شكوفايى باز مى‏دارد. او هرگز به دنبال جلب تحسين و تمجيد ديگران نيست و البته اين بدان معنا نيست كه آثار مثبت تشويق را در نظر نگيرد؛ امّا هرگز به كارى كه نوعى خودنمايى و خريد تحسين ديگران باشد، دست نمى‏زند.

تأثير محيط

با همه اين تفاسير نبايد تأثير اجتماع و فرهنگ رايج در آن را در فرايند تكامل شخصيت سالم ناديده گرفت. جامعه ناسالم در ميان اعضاى خود، دشمنى، بدگمانى، بى‏اعتمادى و ده‏ها خصلت نامطلوب به وجود مى‏آورد كه مانع از رشد بسيارى از افراد جامعه مى‏شود.

مَزلو، روان‏شناس انسان‏گرا، معتقد است كه »شخص سالم« در حال خود شكوفايى يا تحقّق بخشيدن ذات خود است و شخصى است كه شايستگىِ بودن و شدن را داراست. او بارها به بررسى خصوصيات و ويژگى‏هاى شخصيت سالم مى‏پرداخته است.

داشتن درك درست از واقعيت، توانايى گسترش روابط صميمانه، خلاقيت و نيز برخوردارى از رفتار اخلاقى مبتنى بر اصول معنوى، ويژگى‏هاى ديگرى است كه مَزلو از آنها به عنوان مؤلّفه‏ها يا عناصر سازنده شخصيت سالم، ياد مى‏كند.

مزلو، همچنين معتقد است افرادى كه خواستار »خودْ شكوفايى« هستند، پيش از آن، نيازهاى سطوح پايين‏ترشان (يعنى نيازهاى جسمانى، ايمنى، تعلّق، محبّت و احترام) را برآورده ساخته‏اند، دچار بيمارى‏هاى روانى نيستند و زمينه فعليت بخشيدن توانايى‏ها و قابليت‏هايشان را فراهم آورده‏اند و به بلوغ و سلامت روان دست يافته‏اند. او ويژگى ديگر افراد خود شكوفا را داشتن ادراك صحيح از واقعيت‏هاى موجود و شناخت عينى اشخاص پيرامون خود )به همان گونه كه هستند( مى‏داند.

يكى ديگر از خصوصيات مورد بحث شخصيت سالم در جامعه امروزى - كه درست در مقابل ويژگى‏هاى شخصيت ناسالم قرار دارد - بى‏تكلّف بودن و بى‏ريايى است. او خود را بيش از آنچه كه هست، بزرگ نمى‏كند و به قول امروزى: »خود را گم نمى‏كند«. او در انسان‏ها تفاوت‏هاى ظاهرى را نمى‏بيند و از اظهار نظر و انفعال در مورد آنچه كه براى وى مسلّم نشده است، اجتناب مى‏ورزد؛ در حالى كه شخصيت‏هاى ناسالم، جهان را با قالب‏هاى ذهنى خويش ادراك مى‏كنند و هميشه درصددند تا آن را با اجبار فراوان، به همان شكل ترس‏ها، نيازها و ارزش‏هاى خود درآورند.

يكى ديگر از خصوصيات قابل توجه «شخصيت سالم» وجود شور و شوق و عشق فراوان است كه باعث مى‏شود تا او را همواره سرحال و پر انرژى نشان دهد. او به دفع احساسات مخرّب مى‏پردازد و جاى آنها را با احساسات مثبت پر مى‏كند. او واقع بين است و مردم را همان گونه كه هستند مى‏پذيرد و هرگز از جامعه، تصويرى رؤيا گونه نمى‏سازد ناهنگام مواجهه با واقعيت، با احساس حسرت، دلسردى و نفرت مواجه شود. او همواره با تعقّل، عشق مى‏ورزد و در واقع، عاشقى عاقل است.

منابع

1 . آناتومى جامعه، فرامرز رفيع‏پور، تهران: شركت سهامى انتشار، 1378.

2 . «تصويرى از شخصيت سالم»، وين داير، ترجمه: گيتى حسنى، ماه‏نامه موفقيت، ش11.

3 . «رمز شادابى و آرامش: بررسى شناخت و كسب شخصيت سالم در زندگى»، فاطمه حقيقت‏جو، روزنامه ايران، 81/5/23.

4 . «شخصيت سالم»، احمد على هوشيارزاده، ماه‏نامه اروند، سال سوم، ش11.

5 . «شخصيت سالم: واقعيت يا خيال»، وين داير، ترجمه: محمد رضا آل‏ياسين، روزنامه همشهرى، 80/4/28 .

نکته : شخصيت سالم روانشناسي جامعه محيط "

از طغيان عشق شنيده بودم و قدرت معجزه آساي عشق را مي دانستم، اما چيزي كه در آن شب مهم بود، اين بود كه وجود من، روح شده بود و روح من آتشفشان كرده بود. مي خواست همچون نور از زمين خاكي جدا شود و به كهكشان پرواز كند... شب قدر من، شبي كه سلول هاي وجودم در آتش عشق، تغيير ماهيت داده بود و من چيزي جز عشق گويا نبودم. دل من، كعبة عالم شده بود، مي سوخت، نور مي داد و وحي الهي بر آن نازل مي شد و مقدس ترين پرستشگاه خدا شده بود. امواج خروشان عشق از آن سرچشمه مي گرفت و به همة اطراف منتشر مي شد. از برخورد احساسات رقيق و لطيف با كوه هاي غم و صحراهاي تنهايي و آتش عشق، طوفان هاي سهمگين به وجود مي آمد كه همة وجود مرا تا صحراي عدم به ديار نيستي مي كشانيد و مرا از زندان هستي آزاد مي كرد. اي كاش مي توانستم همة خاطرات الهام بخش اين شب قدر را به ياد آورم. افسوس كه شيرازة فكر و طغيان احساس و آتشفشان روح من، آن قدر سريع و سوزان پيش مي رفت كه هيچ چيز قادر به ضبط آن نبود... نوري بود كه در آن شب مقدس بر قلبم تابيد، بر زبانم جاري شد و به صورت اشك، بر رخسارم چكيد. من همة زندگي خود را به يك شب قدر نمي فروشم و به خاطر شب هاي قدر زنده ام. و تعالاي شب قدر، عبادت من، كمال من و هدف حيات من است

پيش درآمد

در بررسي و مطالعه ي تطبيقي مباحث عرفاني و روان شناختي، مطلق انگاري، جزم انديشي وحكم به اين هماني كاري بس نادرست ودور از خردورزي است. زيرا اولاًرويكرد متافيزيكي عرفان به دليل خدا محوري بيش از روان شناختي بر پايه ي انسان محوري است. ثانياً روان شناختي به عنوان يك علم - آن هم به معناي تجربي كه نتايج خود را بر پايه ي مشاهده و آزمايش عرضه مي كند- تلقي مي گردد؛ هر چند كه اخيراً منتقداني بر اين شيوه ي معرفتي خرده گرفته اند. درحا ليكه عرفان يك نوع شناخت و بصيرت به مراتب فراتر از علوم تجربي است كه اين تفاوت ها، امر مقايسه و تطبيق را تا حدودي دشوار مي كند.

با اين وجود همانندي هاي نظري و عملي بين اصول فكري بنيادي و شيوه ها و روش هاي رسيدن به هدف و از همه مهم تراهتمام هر دو به شناخت زواياي دروني انسان و تلاش در جهت رشد، پو يايي و خود شكوفايي او، اين دو قلمرو را به هم نزديك مي گرداند. و ما را بر آن مي دارد كه اذعان كنيم يا روان شناسان از ايده ها و افكار عرفا آگاهي داشته اند و يا طبق اصل توارد نا خود آگاه به شناخت ها و برداشت ها ي مشتركي نايل آمده اند.

از بين روان شناسان شاهد اين مدعا، كارل گوستاو يونگ، اريك فروم و آبراهام مزلو چهره هاي درخشاني دارند. خصوصاً عنايت و اهتمام آبراهام مزلو به خود شكو فايي «انسان سالم» كه تقريباً همسو با نظريه «انسان كامل » در عرفان نظري است، درخور تحسين مي باشد.

اين جستار به طرح مباحثي مي پردازد كه زمينه هاي فكري روان شناسان و عرفا را در قلمرو عرفان نظري –هرچند يك موضوع صرفاً فلسفي است – تبيين مي نمايد.

بنياد فكري عرفان نظري شناخت ذات، اسماء و مظاهر حق است و اينكه هر چيزي دراين عالم تجلي اسماء او و قايم به ذات اوست. از اين رو بعد از طرح مباحثي پيرامون تبيين مقام الوهيت، به معرفي انسان و فضايل و برتري هاي او نسبت به ساير موجودات به طور اعم و در موضوع «انسان كامل» وجوه برجستگي هاي او نسبت به ساير انسان ها به طور اخص مي پردازد. زيرا او به لحاظ پيچيد گي هاي وجودي و آموختن اسماء الله، بيش از ساير پديده ها آشكار كننده ذات او و شايسته خلافت اوست. در وادي عرفان نظري كساني از جمله عزيزالدين نسفي، ابن عربي وشيخ محمود شبستري به تبيين وجوه شخصيتي «انسان كامل» اهتمام ورزيده اند. و باز تاب انديشه هاي پيچيده فلسفي ايشان را به وضوح مي توان در اشعار شاعراني چون عطار و مولوي جستجو نمود. از مهمترين دستمايه هاي فكري اين دو شاعر برجسته در قلمرو عرفان نظري كه قابل تطبيق با مباحث روان شناختي است، وحدت وجود، اصل سنخيت و همانند سازي وخود شكوفايي مي باشد.

وحدت وجود در عرفان و روان شناسي

وحدت وجود يك مبحث عميق و پيچيده فلسفي است كه به حيطه ي عرفان، اخلاق، روانشناسي و ساير علوم نيز به نوعي تعميم پيدا مي كند. در فلسفه”‎‎‏ وحدت وجود و عالم موجود “ طيف عظيمي از اجزاي عالم غيب و شهادت را در بر مي گيرد. در قلمرو روان شناسي وحدت فرد با خود يا وحدت ضمير هشيار و  نا هشيار، در وادي اخلاق وحدت و سازگاري فرد با همنوعان خود در فلسفه وحدت فرد با پديده هاي عالم هستي و در حيطه عرفان در سطحي عالي تر و متناهي تر وحدت انسان كمال يافته با عالم ملكوت و توسعاً وحدت  او با حق، (كه خميرمايه اصلي تمام وحدت هاي مذكور است) همه، ابعاد گوناگون وحدت به شمار مي روند.

اريك فروم در باب ارتباط دين و روان كاوي، اتفاق نظر اين دو را در ايجاد وحدت باور دارد. وي دين هاي الهي و بشري را به دو گروه خودكامه و نوع خواهانه تقسيم مي نمايد: دين هاي خودكامه بر مبناي ضعف و عجز انسان و حاكميت يك قدرت مافوق بر سرنوشت انسان و جزم انديشي است؛ ولي دين هاي نوع خواهانه  بر مبناي توانايي و قدرت انسان بر ايجاد همبستگي و وحدت بين خود و كل هستي از طر يق تفكر و عشق ورزيدن مي باشد. بودائيسم، تائوئيسم، انديشه و مكتب سقراط و اسپينوزا و برخي روندهاي مذهبي اديان يهود و مسيح به ويژه عرفان و صوفيگري را نمونه هايي از دين نوع خواهانه مي داند. (1)

به عقيده وي روان كاوي به عنوان وسيله مداواي روح يك كاركرد كاملاً ديني دارد؛ چرا كه ماهيت اصلي همه افكار نوع خواهانه پيامبران و فلاسفه با وجود اختلافات عظيم، شناخت حقيقت و عشق ورزيدن است. (2)

و اساساً يكي از اهداف كلي عرفان و روان شناسي، رسيدن به وحدت دروني و موفقيت در ايجاد وحدت با عالم خارج از وجود خود است. يونگ  بر اين باور است كه " ريشه واقعي روان نژندي در تضاد و گسستگي  شخصيت مي باشد و اين تضاد از دو چيز بر مي خيزد: يكي نگرش و برخورد آگاهانه و ديگري نگرش و برخوردي ناآگاهانه كه گاه ضد يكديگر عمل مي كنند. روا ن نژندي شكافي دروني است؛ حالتي است كه در آن انسان با خود در جنگ است انسان، دو نيمه شدن  شخصيت و عدم يكپارچگي و يگانگي است. (3)"

وي در توضيح پيشينه اين روان نژندي مي گويد:"با رجعت به آموزه گناه آغازين، قبل از هبوط، تمام پاره هاي انسان در وحدت كامل بودند؛ عقل تابع خداوند بود، نيروهاي پست تر تابع عقل و جسم تابع روح، اين هماهنگي و حالات آرماني را كه معمولاً به نام " عدل آغازين" (original justice) مي شناسند، انسان به سبب گناه آغازين از دست داد، و لذا وحدت و يكپارچگي اش اينك، آنچنانكه قبل از هبوط بود، كامل و بي عيب نيست. (4) "

يونگ  سرپيچي از عقل و اراده الهي را ريشه تمام بي نظمي هاي روحي مي داند كه طبعاً خداباوري در انديشه او حكم به بازگشت به عدل آغازين يعني تبعيت انسان از عقل و اراده الهي ميكند  تا مجدداً وحدت دروني برقرار گردد.

تعبير و تفسيري كه يونگ و آبراهام مزلو از وحدت و پيوستگي دروني مي كنند، بي ارتباط با وحدت دروني  شخصيت رشد يافته انسان كامل در عرفان نيست.

به عقيده يونگ رشد  شخصيت در گرو دو عامل مي باشد:

1-تفرد (هويت خود را يافتن) از ديدگاه فلسفي طريقتي است كه در آن انسان كامل تحول يافته و به وجود مي آيد. هر انساني در تماميت تفكيك نشده يعني مسائل و مطالب از يكديگر تميز و تشخيص داده نشده، زندگي را آغاز مي كند و به تدريج در مسير رشد و شكوفايي قدرت تفكيك، تميز، توازن و اتحاد كامل را مي يابد.

2- مرحله توحيد و پيوستگي جنبه هاي متضاد  شخصيت با يكديگر است كه به گفته يونگ توسط كنش متعالي انجام مي گيرد. تفرد تحقق بخشيدن و شكوفايي تمام جنبه هاي  شخصيت است و كنش متعالي زمينه وحدت و يگانگي آنها را فراهم مي سازد. (5)

نقطه مقابل اين حالت در روان شناسي، از هم پاشيدگي رواني است. "بسياري از اختلالات پسيكونوروتيك به وسيله خصوصيتي كه به آن "از هم پاشيدگي " گفته مي شود، مشخص مي شوند. و حالتي است كه در آن فعاليت هاي خاصي با  شخصيت كامل فرد يگانگي و وحدت ندارند(6). "

آبراهام مزلو همسو با يونگ انسان را يك كل لايتجزي مي بيند. خصوصاً كسي كه به مرحله شكوفايي رسيده از نظر او جامع صفات متضاد است  بهتر از ديگران مي تواند تضادها و دوگانگي را دريابد. او منطق ارسطويي را كه توانايي درك تضادها را از بين مي برد به افراد رشد نيافته تر تخصيص مي دهد، و مي گويد: " افراد كمتر رشد يافته در جهان ارسطويي زندگي مي كنند كه در آن طبقات و مفاهيم مرزهاي دقيقي دارند و ناسازگار و ناموافقند مانند مونث-مذكر، خودخواه – متواضع، بزرگسال –كودك… در منطق ارسطويي الف همان الف است و هر چيز ديگري غير از الف محسوب مي شود و هرگز جفتها با هم تلاقي نمي كنند. اما افراد خود شكوفا مي بينند كه الف و غير الف در هم نفوذ مي كنند و يكي هستند و اينكه هر فردي در آن واحد همه خوب است و هم بد و هم مذكر و هم مونث، هم بزرگ است و هم كودك، … (7)" وي در زمينه جامع اضداد بودن انسان رشد يافته مي گويد:" حتي كامل ترين انسان هاي ما نيز از حالت اساسي انسان از به طور همزمان مخلوق بودن و خداگونه بودن، قوي و ضعيف بودن، محدود و نامحدود بودن، … معاف نيستند… او يكي از اهداف درست درمان را حركت از دو شعبه كردن و مجزا كردن به سمت وحدت بخشيدن به تضادهاي به ظاهر آشتي ناپذيري مي داند(8). "

فردريك پرز نيز چون آبراهام مزلو انسان را به منزله يك ارگانيزم  و يك كل مي نگرد كه براي رهايي از تنشهاي خود و نيل به تعادل و سلامت رواني تمايل به ظهور كليت خود دارد و بر اساس روان شناسي گشتاستي هدف درمان ايجاد وحدت در خود مي باشد(9).

اين انديشه در عرفان نيز به نوعي متعالي تر مطرح مي شود. با اين تفاوت كه عرفا اين وحدت نگري را نه تنها در كل وجود آدمي، بلكه در افق وسيع تري و در كل آفرينش مشاهده مي كنند كه تمام هستي براي نيل به تعادل و وحدت حركت مي كنند. ولي اين موضوع در مبحث انسان كامل از يكسو به ولايت تكويني او و وحدت فعل او با فعل خداوند واز سوي ديگر به جامعيت وحاوي اضداد بودن خود او مربوط مي  شود.

نظر به اينكه انسان كامل نسخه حق است – چنانكه رسول(ص) به آن اشاره فرمود:" خلق الله آدم علي صوره الرحمن(10) " و مانند او حي و عليم و قادر، … مي باشد. اولاً وحدت او با حق در مقام اسماء و صفات است نه ذات، ثانياً اين وحدت نسبي است نه مطلق. ولي به هر صورت به عنوان يك فردي كه در راس قله كمال و فضيلت قرار گرفته است، وجودي سرشار از سكونت خاطر، نشاط، بهجت وتعادل روحي و رواني مي باشد.

عطار نسبت خدا و هستي را نسبت سايه و نور مي داند كه فر و حضور و نور آن ذات بر هر ذره از عالم مي تابد:

زهي فر و حضور و نور آن ذات                            

كه بر هر ذره مي تابد ز ذرات

وجود جمله ظل حضرت تست                     

همه آثار صنع و قدرت تست

(اسرارنامه، ص 3)

گاه انسان را به ذره اي تشبيه مي كند كه در مقابل آفتاب حق، محلي از تجلي و ظهور ندارد. و اصل همان آفتاب حق است كه با ظهور خود، ذره را محو و فاني مي كند. او نه تنها انسان، بلكه همه جهان را در مقابل او ذره اي مختصري مي بيند:

چو خورشيد جمالت جلوه گرشد                           

چو ذره هر دو عالم مختصر شد

( ديوان، ص 198)

همانگونه كه مولوي مي گويد:

همچو آن يك نور خورشيد سما                        

صد بود نسبت به صحن خانه ها

ليك يك باشد همه انوارشان                            

چون كه برگيري تو ديوار از ميان

(مثنوي/ 4 /17-416)

به نظر عطار كسي كه با چشم توحيدي به عالم نگاه نمي كند، دو بين و احول است:

يكي خوان و يكي خواه و يكي جوي                     

يكي بين و يكي دان و يكي گوي

يكيست اين جمله، چه آخر چه اول                    

ولي بيننده را چشم است احول

(اسرارنامه- ص 2)

مولوي نيز مي گويد:

آنكه دو گفت و سه گفت و بيش از اين                        

متفق باشند در واحد يقين

احولي چون دفع شد، يكسان شوند                

دو سه گو يان هم، يكي گو يان شوند

(مثنوي/ 2/ 12- 311)

معناي بلند فلسفي وعارفانه " وحدت وجود" در عرفان در اصل همان ظهور كثرات در قالب اسماء و صفات از سرچشمه توحيد است كه مولوي اين معنا را در زيباترين تمثيل خود بيان كرده است:

منبسط بوديم و يك جوهر همه                           

بي سر و بي پا بديم آن سر همه

يك گهر بوديم همچون آفتاب                          

بي گره بوديم و، صافي همچو آب

چون به صورت آمد آن نور سره                           

شد عدد چون سايه هاي كنگره

كنگره ويران كنيد از منجنيق                               

تا رود فرق از ميان اين فريق

(مثنوي/ 1/ 89- 686)

ولي در رابطه با انسان كامل و در دايره ولايت تكويني او به معناي وحدت فعل او با فعل خداوند بر مبناي جامعيت و حاوي اضداد بودن اوست.

همانگونه كه قبلاً ذكر شد، آبراهام مزلو نيز ويژگي بارز انسان رشد يافته را جامعيت اضداد يا به طور همزمان داراي صفات متفاوت بودن ( مثل مخلوق و خداگونه بودن، ضعيف و قوي بودن، …) بيان مي نمايد. به يك تعبير عالي تر جامعيت صفات در عرفان، جمع بين كفر و ايمان ( يا اسماء جلال و جمال) است كه اين مضمون در غزليات عطار به وفور مشهود است.

البته كفر و ايمان به تعبير شارح گلشن راز همان اسماء جلال و جمال الهي است و جمع بين اين دو را اينگونه بيان مي كند:

" عارف در مقام جمع الجمع يعني در بقاء بعد الفناء كامل، مظهر جميع اسماء و صفات متقابل است. (11) "

نور ايمان از بياض روي اوست                       

ظلمت كفر از سر يك موي اوست

(ديوان عطار، ص 78)

روي تو و موي تو كايت دينست و كفر      

رهبر عطار گشت رهزن عطار شد.

(همان، ص 197 )

و با توجه به اينكه در شعر عطار رخ مظهر ايمان و زلف مظهر كفر مي باشد؛ و همواره مجموعه زلف و رخ باعث زيبايي يار مي باشد؛ بنابراين در انديشه عرفاني خود انسان كامل را مظهر صفات جمال و جلال الهي يا صفات لطف و قهر (جامع اضداد) مي داند.

همچنين مولوي كه ني را رمزي براي انسان كامل مي داند، متصف به صفات متضاد او مي كند كه مي گويد:

همچو ني زهري و ترياقي كه ديد؟                

همچو ني دمساز و مشتاقي كه ديد؟

(مثنوي/ 1/ 12)

"همانطور كه حضرت حق با صفت قهر و لطف موصوف شده، انسان كامل نيز به صفت قهر و لطف متصف است. انسان كامل زهر است نسبت به اهل فسق و ارباب فجور، و پادزهر است نسبت به اهل صلاح و اصحاب معرفت(12). "

در قلمرو ولايت تكويني انسان كامل، از آنجا كه او پرتوي از نور حق و تجلي اسماء اوست، تصرف اودراين عالم وآنچه ازوي سرمي زند همه بااراده الهي انجام مي پذيرد. همانگونه كه قرآن خطاب به پيامبر اكرم (ص) مي فرمايد:

" و ما رميت اذ رميت و لكن الله رمي …" ( انفال/17)

وقتي تير مي انداختي به حقيقت تو نبودي كه تير مي انداختي، بلكه خداوند تير انداخت…

اين جنبه از وحدت وجود، همواره شبهه حلول را در اذهان بعضي ايجاد كرده است كه شاعران عارف و انديشمندي چون شيخ محمود شبستري، عطار و مولوي به رفع اين شبهه مبادرت ورزيده اند.

عطار حلول و اتحاد را به هيچ وجه نمي پذيرد ولي استغراق يا فناي در حق را كه مستلزم نفي خود است، باور دارد:

حلول و اتحاد اينجا حرام است                                  

و ليكن كار استغراق عامست

(اسرارنامه/ص/94)

اينجا حلول كفر بود اتحاد هم                           

ليكن وحدتست ليك  به تكرار آمده

يك صانعست و صنع هزاران  هزار بيش                  

جمله ز نقد علم نمودار آمده

اين را مثال هست به عينه يك آفتاب                    

كز عكس او دو كون پر انوار آمده

(ديوان عطار/ ص 818)

شبستري اعتقاد به حلول و اتحاد را به آن معنا كه حق در يك  انسان نفوذ كندو با آن يكي شود، نوعي دوگانگي و عين ضلالت و گمراهي مي داند:

حلول و اتحاد اينجا حرام است                         

كه در وحدت دوئي عين ضلال است

مولوي اناالحق گفتن منصور را به معناي هوالحق يعني اثبات حق و نفي خود مي داند و حلول و اتحاد را رد مي كند:

اين انا هو بود در سر، اي فضول

ز اتحاد نور، نه از راه حلول

( مثنوي/5/2038)

از اين رو انسان كامل اولاً  با وجود صفات متضاد، در ايجاد سازگاري بين اين صفات و رسيدن به يك وحدت دروني موفق شده است؛ ثانياً در ايجاد وحدت  با هستي و به نوعي وحدت  با حق – نه به معناي حلول و اتحاد؛ بلكه به معناي خداگونه شدن و با صفات لايتناهي او به هستي نگريستن-دست يافته است.

نکته : روانشناسي عرفان نظري وحدت وجود همانند سازي خودشكوفايي

خدايا : من گمشده ي درياي متلاطم روزگارم و تو

بزرگواري 

عرفات براي اسرائيل دشمني منحصربه فرد بود. وي توانست موضوع آوارگان فلسطيني را به يك مسئله مهم بين المللي تبديل كند. تل آويو ناچار بود در خلال چند دهه با عرفات دست و پنجه نرم كند. از آنجا كه وي مهمترين دشمن اسرائيل به شمار مي رفت، شناسايي دقيق وي از اهميت بسياري براي اسرائيلي ها برخوردار بود. به همين سبب بود كه چندين كتاب، به دست افراد مختلف درباره شخصيت عرفات نوشته شده است.

مطلبي كه از پي مي آيد، خلاصه گزارش مفصل در باره تحليل الگوهاي رفتاري و سياستهاي عرفات با روش روانشناختي و راهبردي است. اين گزارش در مؤسسه سياست بين الملل در امور ضد تروريسم در اسرائيل و به دست شائول كيمهي، شموئل ايون و جرولد پست تهيه شده است. گزارش يادشده مدتي پيش منتشر شد، يعني زماني كه عرفات در قيد حيات بود. از اين رو، مفروض اين متن آن است كه عرفات زنده است. به رغم برخي پيش داوري هاي غرض ورزانه، اين گزارش، حاوي ملاحظات تأمل برانگيزي درباره اين شخصيت تأثيرگذار در انقلاب فلسطين است.

عرفات نياز شديدي به آن دارد كه احساس كند هر لحظه بر اوضاع تسلط دارد و اين كه اوست كه رخدادها را هدايت مي كند. اين نيازها به اشكال مختلف بروز مي كند:

- وي متعصبانه حق خود را براي زدن حرف آخر در تمام تحولات سياسي حفظ مي كند (حتي زماني كه نمايندگان وي در اموري با اسرائيلي ها موافقت مي كنند).

- سعي مي كند تمام جزئيات ريز حكومت فلسطيني را در كنترل داشته باشد، حتي جزئي ترين مسائل حاشيه اي مانند بازرسي علائم عبور و مرور خودروها در غزه.

- مي كوشد در مصاحبه ها ابتكار عمل را در دست داشته باشد و وقتي پرسشهاي ناخوشايند از او مي شود، با پرسش ديگري جواب مي دهد يا موضوع را عوض مي كند تا سمت و سوي مصاحبه را در دست داشته باشد.

- وي تنها كسي است كه جدول كار روزانه خود را معين مي كند و همه بايد خود را با برنامه كاري فوق العاده اش تطبيق دهند.

- يكي از معروفترين نمونه هاي نياز برآورده نشدني عرفات براي زدن حرف آخر، نخستين حضورش در مجمع عمومي سازمان ملل در روز ۱۳ نوامبر ۱۹۷۴ است كه از او خواستند هفت تيرش را نبندد. وي كه ناچار بود اين محدوديت را بپذيرد، با غلاف خالي در برابر مجمع سخنراني كرد.

در كنار نياز شديد وي به تسلط، عرفات واكنشهاي آني و تمايل به فوران خشم دارد. اين ويژگي از جمله در فورانهاي غيرقابل پيش بيني خشم در برخورد با همتايان خود در گفتگو بروز مي كند. گاه اين خشم ناشي از اين احساس است كه ديگران اقتدارش را خدشه دار مي كنند يا به وي احترام نمي گذارند. گاه اين حالت در مواقع دشواري بروز مي كند كه عرفات احساس مي كند در تنگنا قرار گرفته است. اما مواقعي وجود داشته است كه خشم بدون دليل بروز كرده و ممكن است عصبانيت وي در اين مواقع از شدت افسردگي باشد. به نظر مي رسد با پير شدن عرفات، اين قبيل واكنشهاي وي بيشتر شده است. در اين مواقع، فرياد مي كشد، داد مي زند، درخواست مي كند و به درون خودش مي رود و ديگران را كاملاً ناديده مي گيرد. در اين حالات، وي تمايل دارد مواضع غيرواقع بينانه بگيرد، اغراق كند، تهديد كند و خود را قرباني يا تهديد شده معرفي كند.

گزارش شده است كه دريك مورد حالات خشمناك وي، عرفات يكي از زيردستان خود را چند روز زنداني كرد. اما به طور كلي عرفات پس از مدت كوتاهي آرام مي گيرد و حتي درباره خشم خود عذرخواهي مي كند. كساني كه با او ديدار كرده اند، احوال متغيرش را توصيف كرده اند _ با فراز و فرود، عصبي و بدبين بود. چشمانش بي قرار به حركت درمي آيد يا علائم افسردگي عميق را از خود نشان مي دهد. در حالات ديگر، عرفات دچار سرخوشي است، يعني وقتي سرشار از نشاط است و شادماني عجيبي دارد و از رويدادها لذت مي برد. در اين مواقع خوشبين است و عموماً خوش قلب. عرفات مردي عمل گرا است كه دائماً به تحريك نياز دارد. آلن هارت در كتاب خود به نام «عرفات: تروريست يا باني صلح» مي نويسد تمام كساني كه با او ديدار كردند، فعاليتهاي عرفات را اينگونه توصيف مي كنند: چشمانش دائماً به اين طرف و آن طرف مي چرخد، بدنش مي جنبد، دستهايش حركات بي معنايي دارد و زانوهايش مي پرد. به نظر مي رسد نتواند مدت طولاني استراحت يا تفريح كند، مگر در مواقع كوتاه. وي در مصاحبه اي گفت هروقت كار زيادي ندارد انجام بدهد، بي قرار، كسل يا افسرده مي شود. مي گويند از دوران جواني بسيار فعال بود. خواهر بزرگترش در مصاحبه اي گفت: «از لحظه اي كه از رحم خارج شد، وي رهبر بچه هاي محله بود. آنان را گروه، گروه وبا آنان تمرينهاي نظامي مي كرد. چوبي به دست داشت و هركس را كه از او فرمان نمي برد، مي زد» . شايد بتوان به زبان تخصصي عرفات را بچه اي بيش فعال توصيف كرد. اين بيش فعالي را مي توان هنوز در وجود عرفات ديد كه به رغم سن بالا، ساعتها كار مي كند، برنامه كاري روزانه سختي دارد، نمي تواند استراحت كند، سفرهاي طولاني به دور دنيا دارد و بي وقفه حرف مي زند.

استقلال به هر بهايي

عرفات اقتدار ديگران را نمي پذيرد. درباره استقلال خود بيمناك و بسيار حساس است. اين ضعف ظاهراً از سنين خردسالي در وي ايجاد و در تمام طول عمر در وي ماندگار شد. رفتار خاص وي در حفظ استقلال خويش به خصوص در عرصه سياسي قابل مشاهده است. بسياري، اين حالت را وسواس در مورد استقلال از كشورهاي عرب مي خوانند. هيچ موضعي را در مقابل مواضع خود تحمل نمي كند و بايد احساس كند كسي بالاتر يا حتي در سطح او نيست. يك نمونه روشن، رابطه عرفات با ساير رهبران حكومت فلسطيني است. مثلاً او عشراوي را تحقير كرد. اين امر زماني رخ داد كه معلوم شد عشراوي درباره روش كار وي ملاحظاتي دارد. اين صفت نه فقط در رفتارهاي روزانه بلكه در امور مستمر وي ديده مي شود. اين حس حفظ استقلال گاه حالتي بچه گانه به خود مي گيرد. همسر وي مي گويد جورابهايش را خودش درست مي كند و حتي دكمه لباسهايش را خودش مي دوزد. يك بار كه همسرش خواست اين كار را برايش انجام دهد، عرفات پاسخ داد: به هيچ وجه. عادت كرده است در تمام عمر اين كارها را خودش انجام دهد.

نماد انقلاب فلسطين

عرفات خود را نماد انقلاب فلسطين مي داند. افراد پيرامون وي نيز چنين نظري دارند. درك عرفات از خود به عنوان يك نماد انقلاب به چند شكل بروز مي كند، به خصوص ظاهرش. هر جزيي از آن نمادين است. صورت نتراشيده، چفيه بر سر، لباس نظامي و هفت تير. وقتي در مصاحبه هاي مختلف از او درباره ظاهرش مي پرسند، از پاسخگويي شخصي مي پرهيزد و همواره پاسخي از جنس سياسي _ ايدئولوژيك مي دهد. مثلاً مي گويد نمي خواهد وقتي را كه مي تواند به ملت فلسطين اختصاص دهد، صرف ريش تراشيدن كند يا به سبك زندگي چريكي، مدعي است شرايط زندگي اش اجازه تجملاتي همچون ريش تراشي را به وي نمي دهد. در پاسخ به پرسشي در اين باره كه وي چرا لباس نظامي مي پوشد، گفت: «فراموش نكنيد من فرمانده كل نيروهاي فلسطيني هستم. نمي توان پوستم را عوض كنم. من آفتاب پرست نيستم. من به ريگان گفتم اگر كشوري به من بدهيد، حاضرم كت و شلوار بپوشم و پاپيون بزنم». وي توجه زيادي به لباس نظامي يعني نماد روحيه جمعي فلسطيني، به هفت تيرش (نماد مبارزه نظامي) و به چفيه روي سرش مي كند (كه نقشه فلسطين را تداعي مي كند). وي مراقب است به هنگام حضور در گردهمايي هاي بين المللي، لباسش را عوض نكند و به اين شكل به جهانيان و مردم خود نشان مي دهد وي در مبارزه مستمر براي انقلاب فلسطين است.

اراده و ثبات قدم، توانايي براي بقا

يكي از ويژگي هاي برجسته عرفات اراده و ثبات قدم اوست. عرفات تسليم نمي شود، حتي وقتي كه در موقعيتي نوميدانه قرار بگيرد. در سراسر زندگي پرتلاطم خود، وفادارانه به اهداف بلندمدت خود پايبند مانده است. وي ققنوس وار از ميان شكستهاي سياسي و نظامي خردكننده برخاسته است. در سپتامبر ۱۹۷۰ كه ملك حسين او را از اردن اخراج كرد، ضربه شديدي خورد. پس از آن با نيروهايش به لبنان نقل مكان كرد و شبه دولت خود را در بخشهايي از لبنان تشكيل داد. در سال ۱۹۸۲ پس از اخراج از لبنان، مقر جديد خود را در تونس قرار داد. سپس در سال ۱۹۸۳ با شورش داخلي روبرو شد كه از جانب سوريها حمايت مي شد (شورش ابوموسي). در سال ۱۹۹۱ در جريان جنگ خليج فارس از صدام حسين حمايت كرد، كاري كه باعث شد شيخ نشين هاي عرب و عربستان سعودي حمايت اقتصادي از او را قطع كنند. وي ازتمام اين شكستها _ البته اينها فقط مهمترين آنها بود _ كه مي توانست دوره سياسي خيلي از دولتمردان را پايان دهد، جان سالم به در برد و به صحنه برگشت و آماده تجديدمبارزه شد.

عرفات به وضوح نه فقط از اراده سترگي برخوردار است، بلكه توانايي حيرت آوري براي تجديدحيات، حفظ ايمان و اميد بدون نااميدي، صبوري بي پايان، ايجاد اميد و ايمان در ميان مردم فلسطين و نيز رهبري ارشد، و مانور براي مقابله با نيازهاي متغير دارد. اين صفات، اين توانايي را به وي داده است كه به رغم وجود مخالفان و منتقدان، جايگاه خود را در رأس سلسله مراتب فلسطينيان حفظ كند. به علاوه مايل است براي تحقق اهداف خود، فداكاري كند. مثلاً در اولين سفرش به اردن پس از قتل عام صبرا و شتيلا در جمع هزاران نفر در مقر ساف در اردن گفت:« ما ۵ هزار نفر را در صبرا و شتيلا از دست داده ايم و حاضريم ۵۰ هزار نفر ديگر را براي آزادي ميهن خود فدا كنيم.» عرفات بر ايثار تأكيد و از آن به عنوان راهي براي تحقق هدف فلسطينيان تجليل مي كند. گاه ادعا مي كند فداكاريهايي كه تا به حال كرده اند، آنان را ملزم مي كند با اراده، مبارزه را ادامه دهند تا رنج و محنتهاي گذشته بيهوده نباشد. وي تمام فلسطينيان از جمله بچه ها را مبارزان بالقوه مي داند. كلام وي اين برداشت را به انسان مي دهد كه هدف، تمام وسايل ممكن را توجيه مي كند يا هيچ چاره ديگري وجود ندارد. به اين صفات بايد دو الگوي رفتاري برجسته ديگر را افزود؛ نخست، عرفات مي كوشد شكستهاي نظامي و سياسي را نزد مردم فلسطين به پيروزي بدل كند و گاه در اين راه موفق مي شود. يك نمونه از اوايل دوران فعاليت وي« اقدام كرامه »است كه آن را به عنوان نخستين پيروزي تاريخي اعراب عليه اسرائيل توصيف كرد. به عبارت ديگر، عرفات در تبديل شكستها به افسانه پيروزيهاي بي سابقه موفق است. مردم فلسطين مشتاقانه اين افسانه ها را مي پذيرند. دوم، عرفات جسارت شخصي دارد. حتي به هنگام شكست، نيروهايش را تنها نمي گذارد بلكه در كنارشان مي ماند و از فرار سرباز مي زند. اين امر در محاصره بيروت رخ داد و نيز به هنگام ورود به طرابلس كه سوريها او را از طريق دريا محاصره كردند.

عرفات توانايي بقاي بالايي از خود نشان مي دهد، هم از نظر جسمي و هم از نظر سياسي. از سوءقصدهاي بسياري (به گفته خودش چهل مورد) و نيز حادثه، نبرد و تلاش مخالفان براي بركناري اش جان سالم به در برده است. وي توانايي خوبي براي شناسايي تهديدها، تطبيق خود با تغييرات محيط و واكنش نشان دادن سريع به تحولات دارد. اين ويژگي ها به او كمك مي كند از خطرات تهديدكننده جانش بگريزد. درباره فرار وي از موقعيتهاي خطرناك افسانه ها در ميان مردم فلسطين نقل مي شود. حلقه مشترك در اين داستانها حس ششم عرفات است كه باعث مي شود وي در آخرين لحظه، خانه اي را كه قرار است منفجر شود، ترك كند، مسيرش را در لحظه آخر تغيير دهد و جاي خود را عوض كند. بقاي عرفات در بحبوحه اين خطرات باعث شده است تا فلسطينيان وي را تجلي افسانه«گربه اي با ۹ جان » توصيف كنند كه دشمن نمي تواند بر او غلبه كند.

سبك رهبري

تصميم گيري - عرفات در رأس هرم تصميم گيري قرار دارد. وي تنها منبع اقتدار است و در هر موردي (كوچك و بزرگ ) تصميم مي گيرد. روشن است اين سبك سلسله مراتبي است كه در آن اطلاعات به صورت عمودي (از بالا به پايين) جريان دارد نه افقي. عرفات، حكم نهايي در سازمان است. اين الگو حتي پس از پيمان اسلو و انتقال به سرزمينهاي فلسطيني در وي باقي مانده است. عرفات با ديگران مشورت مي كند اما تصميم گيري در موضوعهاي واقعاً مهم را براي خود محفوظ مي دارد. به علاوه به نظر مي رسد بسياري از مشاوران وي توصيه هايي مي كنند كه با ديدگاه هاي خود عرفات سازگار است. نهادهاي رسمي ساف، مانند كميته اجرايي و شوراي مركزي برخي از تصميم هاي مهمي را كه عرفات اتخاذ مي كند، تأييد مي كنند. به نظر مي رسد در بيشتر موارد عرفات فقط وقتي تصميم هاي خود را براي مذاكره در اين محافل مطرح مي كند كه از پشتيباني سايرين مطمئن باشد. كارشناساني كه موضوع فرايند سياسي را در ساف پيگيري مي كنند، معتقدند عرفات مي تواند با تأثيرگذاري بر سايرين، نظر اكثر نمايندگان را جلب كند. در ساير موارد، عرفات تصميمها را بدون برگزاري نشست ساير نهادها اتخاذ مي كند. در اين مورد، برخي چهره هاي ساف از وي انتقاد كرده اند. مثلاً در يك مقطع حنان عشراوي و فيصل حسيني تهديد به استعفا از مناصب خود كردند. آنان اميدوار بودند با اين كار، عرفات را متقاعد كنند در جامعه دمكراتيك تصميمها بدون مشورت اتخاذ نمي شود. رهبران غزه نيز از رفتار عرفات در مقام رهبر انتقاد كرده اند و مدعي هستند وي به تنهايي تصميم مي گيرد، كسي را در اين فرايند شريك نمي كند و همچنان رفتار رهبر يك سازمان مخفي را نشان مي دهد نه رئيس يك حكومت. آنان از خواست عرفات از اعضاي دولت خود براي حضور در ساعت دو بعد از نيمه شب نام مي برند، درخواستي كه كسي جرأت مخالفت با آن را ندارد.

تمركز قدرت عرفات در سه سمت رسمي وي مشهود است. رئيس حكومت فلسطين، رئيس ساف و رئيس تشكيلات ملي فلسطين. اين امر نشان دهنده تمركز فوق العاده است. يك دولت اقتدارگرا، مانند دولت بسياري كشورهاي عرب بدون دست برداشتن از توهم دمكراسي.

تأسيس نظام دوگانه و سه گانه دولت _ يك ويژگي  ديگر سبك حكومت عرفات تأسيس نظامهاي چندگانه موازي است. مثلاً علاوه بر سلسله مراتب موجود فرماندهي نظامي، عرفات يك همتاي غيرنظامي براي آن درست كرد كه در عمل به وزارت كشور حكومت فلسطيني پاسخگو بود، يعني سمتي كه دراختيار عرفات بود.

به همين شكل، عرفات اجزاي ساختاري تشكيلات فلسطيني، شوراي انتخابي و وزارتخانه ها را دور مي زند. اين روش، اختيار انحصاري را در دست وي قرار مي دهد، هرچند كه توهم حكومت دمكراتيك را دارد.

دينداري _ در سراسر عمر، عرفات ايمان مذهبي از خود نشان داده است. وي از دين براي رويارويي با پرسش درباره تقدير استفاده مي كند (تقدير من را خدا معين مي كند نه انسان) در سراسر زندگي خودرا فردي متدين اعلام كرده است. در دوره جواني در قاهره به فعاليتهاي اخوان المسلمين پيوست و در همين باره بود كه در سال ۱۹۵۴ بازداشت شد. به نظر مي رسد اين ارتباط به خاطر افراط گرايي مذهبي نبود بلكه ناشي از نگرش منفي وي درباره نهادهاي عرب بود كه فلسطينيان را رها كرده بودند. عرفات نوعاً از دين براي مقاصد سياسي استفاده مي كند. وي به تكرار، اهميت مكانهاي مقدس را در بيت المقدس يادآور مي شود و رؤياي خود را تكرار مي كند:«به زودي به قدس بازمي گرديم و در مساجد آن نماز جهاد به جا خواهيم آورد » تا جهان اسلام را به نفع خود بسيج كند. با اين حال مي توانيم تصور كنيم اصرار وي بر حاكميت فلسطينيان بر مكانهاي مقدس اسلامي در بيت المقدس علاوه بر انگيزه هاي سياسي، از انگيزه هاي مذهبي شخصي وي نيز سرچشمه مي گيرد.

خلاصه ويژگي هاي شخصي عرفات

بدبيني بسيار از جمله به ياران نزديك، بي اعتمادي به وفاداري افراد نزديك به خود، نبخشيدن كساني كه فكر مي كند به وي بدي كرده اند، نبود ثبات عاطفي كه به صورت سرخوشي شديد و اندوهگيني شديد بروز مي كند، فقدان حس كنترل خشم و تمايل به فوران غضب، حس خودبزرگ بيني و اهميت و اين انتظار كه سايران بايد او را بي همتا و برتر از ديگران بدانند، حساسيت اغراق آميز به انتقاد، مطالبه تحسين از اطرافيان و حس توسعه يافته « من شايسته هستم » در روابط تصنعي با ساير افراد.

به غير از اين، وي داراي خصلت ديگري است كه آن را شخصيت تك بعدي مي گويند. اين حالت تك بعدي ناشي از دلمشغولي صرف به مسئله فلسطين است كه به صورت ابزار تنگ نظري در مورد موضوعهايي مانند فرايندهاي تاريخي، اقتصاد سياسي، فرايندهاي جهاني، فرآيندهاي جامعه شناختي، برنامه ريزي بلندمدت و غيره بروز مي كند. به عبارت ديگر، عرفات فاقد پايگاه اطلاعاتي گسترده مبتني بر تحصيل، مطالعه و آشنايي با فرهنگها، ملل و افراد مختلف است. در عين حال، كمبود دانش را حس نمي كند و خود را شايسته تر و مناسبتر از سايران مي داند.

تحليل راهبردي عرفات

در اين بخش، ويژگي هاي راهبردي عرفات ارائه خواهد شد. اجزاي راهبرد وي نتيجه مستقيم شخصيت او، شرايط محيطي و بازيگران موجود است. از آنجا كه عرفات خود را مصروف امور ملي فلسطين كرده است، راهبرد وي معطوف به دو هدف اصلي است: حفظ جايگاه شخصي در مقام رهبر فلسطينيان و دستيابي به راه حل مشكل فلسطين.

بازيگران يا عوامل درگير با عرفات عبارتند از: در اسرائيل، دولت اسرائيل، عناصري از جناح مخالف، افكار عمومي اسرائيل؛ در عرصه بين المللي، آمريكا، كشورهاي عرب، اروپا، روسيه، سازمان ملل، ساير كشورها و افكار عمومي جهانيان؛ در عرصه اعراب، زمامداران كشورهاي عرب (به خصوص مصر و اردن) و افكار عمومي اعراب، در عرصه داخلي ياران نزديك وي در مناصب قدرت، سازمانهاي مخالف و همه مردم فلسطين چه در قلمرو تحت كنترل وي و چه در ميان فلسطينيان مهاجر (در لبنان، سوريه، اردن، كشورهاي خليج فارس و...)

۱- آيا عرفات استراتژيست است يا رهبري كه براساس غريزه عمل مي كند؟

پرسش ابتدايي در مورد راهبرد عرفات اين است كه آيا وي در مقام يك استراتژيست عمل مي كند يا در مقام رهبري كه براساس غريزه و عاطفه به رخدادها واكنش نشان مي دهد. نتيجه اين مطالعه آن است كه عرفات از تمام ويژگي هاي تفكر راهبردي و برنامه ريزي درازمدت استفاده مي كند، يعني تعريف يك نگاه به آينده و تعيين اهداف روشن، شناسايي بازيگران، بهره برداري از تمام ابزارهاي ممكن به منظور تحقق اين اهداف، انتخاب اقدامات (شامل شناسايي مزاياي نسبي خود) و غيره.

عرفات توانسته است از رهگذر راهبردي كه اتخاذ كرده است و وجود برخي شرايط محيطي خاص (مانند تمايل اسرائيل براي گفت و گو با او) در دهه گذشته دستاوردهاي چشمگيري داشته باشد.

وي كه زماني رهبر سازماني بود كه مطرود جهانيان بود، اكنون به رهبري محبوب در سراسر جهان بدل شده است. وي كه زماني يك تروريست بين المللي بود (مثلاً وقتي ورزشكاران اسرائيلي در سپتامبر ۱۹۷۲ در المپيك مونيخ كشته شدندو كشتار در كشتي اكيله لائورو در اكتبر ۱۹۸۵ و...) به دريافت كننده جايزه صلح نوبل بدل شد. پس از گذر از نقطه مذاكره با اسرائيل بر سر«خودمختاري فقط براي جمعيت» (بدون مالكيت بر زمين) به اوج كمپ ديويد دو رسيد، يعني اسرائيل و آمريكا به وي پيشنهاد تأسيس دولت فلسطيني را در ۹۵ درصد اراضي اشغالي به پايتختي بيت المقدس شرقي دادند. در عين حال، ممكن است اقدام عرفات در رد كردن پيشنهاد اسرائيل و نيز كمك به وي به آغاز انتفاضه الاقصي، بزرگترين فرصت از دست رفته باشد، چون معلوم نيست در سالهاي آينده كشور فلسطين براساس شرايط بهتري از كمپ ديويد دو تأسيس شود.

از سوي ديگر كساني هستند كه معتقدند عرفات استراتژيست نيست يا گاه مسيري را برمي گزيند كه مستلزم تفكر عميق نيست. آنان مي گويند در عرصه سياسي، ويژگي مديريت عرفات، بداهه پردازي شديد و نگاه كوتاه مدت به آينده است.

گزاره هاي اساسي راهبرد عرفات

الف _ وجود اهداف راهبردي روشن كه فلسطينيان درصدد تحقق آن هستند _ تأسيس كشور فلسطين در چارچوب مرزهاي ژوئن ۱۹۶۷ به پايتختي بيت المقدس و يافتن راه حلي براي آوارگان _ ثابت بوده است _ عرفات همواره و روشن اين اهداف را براي خود و محيط خود تعيين كرده است. _وضوح اهداف عرفات چراغ راه اوست. به عنوان يك قاعده كلي، عرفات از هر چيزي كه به پيشبرد آرمان تأسيس كشور مستقل فلسطيني كمك كند (آن هم به شكلي كه عرفات متصور است) حمايت مي كند و با هر چيزي كه آن را تهديد كند، مخالفت مي كند.

- به رغم وضوح هدف تأسيس كشور فلسطيني، عرفات به سختي مي تواند درباره شروط پايان نبرد با اسرائيل كه هدف تمام زندگي وي بوده است، تصميم بگيرد.

ب _ اختلاف وسيع بين قدرت نظامي و سياسي اسرائيل و قدرت نظامي و سياسي فلسطينيان همواره يك عامل ثابت بوده و نوع انتخابهاي راهبردي عرفات را مشخص كرده است.

پ _ زمان به نفع فلسطينيان است. به رغم قدرت سياسي و نظامي امروز اسرائيل، عرفات نقاط ضعف اسرائيل را كه به نفع فلسطينيان عمل مي كند، شناسايي كرده است. نخستين عامل، جمعيت است. ميزان افزايش عادي جمعيت فلسطينيان دو برابر اسرائيليهاست. ضعف دوم، حساسيت شديد جامعه اسرائيل به تلفات جاني است. سومين ضعف، ماهيت متفرق و جدا شده جامعه اسرائيل است. عرفات معتقد است در طول زمان شكافهاي عظيمي در جدار زره اسرائيل ايجاد خواهد شد و در نتيجه آنچه فلسطينيان به آن نياز دارند، فقط صبوري است.

ويژگي هاي راهبرد عرفات

الف _ در عرصه مذاكرات سياسي با اسرائيل

۱ -عرفات درباره موضوعات اساسي مذاكره، وضعيت دائم مرزها، حق بازگشت آوارگان، حاكميت بر بيت المقدس و... _ خطوط قرمزي براي خود معين و همواره در طول سالها آن را رعايت كرده است.

۲- عرفات تمايل دارد كشمكش را به زمين بازي خود منتقل كند. تجزيه و تحليل فرايند تاريخي كه به موافقت نامه اسلو انجاميد، نشان مي دهد اين اسرائيل نبود كه عرفات را به اسلو كشاند بلكه عرفات اسرائيل را به آنجا كشاند.

۳- عرفات كارزار را براساس الزامات راهبردي خود از عرصه سياسي به عرصه نظامي كشاند.

۴- به هنگام مذاكره، عرفات روي خط باريكي راه مي رود و گاه از آن مي گذرد.

۵- عرفات ملاحظاتي را كه در خلال مذاكرات به اسرائيل وعده داد، بازيافت مي كند.

۶- مي كوشد در مذاكرات از موقعيت ضعيفش به عنوان عاملي نيروبخش استفاده كند.

۷- عرفات هميشه مجرايي را براي مطالبات بيشتر اسرائيل باز مي گذارد.

۸- عرفات از انجام دادن اقداماتي كه ممكن است دستاوردهايش را در سر ميز مذاكره به خطر بياندازد، كوتاهي نمي كند.

۹- عرفات با جدايي اقتصادي از اسرائيل در چارچوب موافقت نامه موردنظر، مخالف است.

ب- درباره كاربرد زور عليه اسرائيل

۱- عرفات مي كوشد هر دو طرف را حفظ كند.

۲- عرفات انتفاضه را سلاحي براي زير فشار قرار دادن اسرائيل مي داند تا موقعيت خود را در مذاكرات بهبود بخشد. وي انتفاضه را ابزاري براي خروج يك جانبه اسرائيل بدون موافقتنامه مي داند.

پ _ درباره افكار عمومي جهانيان و اسرائيلي ها

۱- عرفات مي كوشد افكار عمومي را در جهان براي كمك به خود بسيج كند.

۲- عرفات مي كوشد از طريق فعاليتهاي تأثيرگذار بر افكار عمومي اسرائيلي ها، بر فرايند تصميم سازي در اسرائيل تأثير بگذارد.

۳- عرفات جدالها و اختلافهاي موجود در جامعه اسرائيل را نشانه روشن ضعف آن مي داند و مي كوشد از آن براي منفعت خود استفاده كند.

ث _ درباره كشورهاي خارجي

۱- عرفات با آگاهي از قدرت آمريكا و نفوذ آن بر اسرائيل و كشورهاي عرب، با آمريكا همكاري مي كند اما مي كوشد دخالت آن را محدود كند.

۲- عرفات مي كوشد مناقشه اسرائيل _ فلسطين را به مسئله اي بين المللي بدل كند.

۳- در چارچوب تلاش براي جذب نيرو، عرفات مي كوشد كشورهاي عرب را در منازعه با اسرائيل درگير كند.

ج _ راهبرد عرفات در عرصه فلسطين

۱- عرفات نيرويي را كه خيابانهاي فلسطين بر وي اعمال مي كند، در نظر مي گيرد.

۲- عرفات از سياست تفرقه بيانداز و حكومت كن در ميان افراد خود استفاده مي كند.

۳- عرفات كاري مي كند كه افراد نزديك به وي منتفع شوند.

۴- عرفات از رويارويي مستقيم با مخالفان مي پرهيزد.

توجه به انسان و شناسايي مسئله اي وي است كه از قديم الايام مورد توجه مذاهب و مكاتب و فرهنگ هاي گوناگون بوده است و كمتر سيستم فكري و فلسفي را مي توان سراغ گرفت كه به گونه اي به شناسايي انسان نپرداخته باشد . از مكاتب و مذاهب هند گرفته تا فلسفه يونان و روم ، از تفكرات انديشمندان قرون وسطاي مسيحي گرفته تا انديشه هاي اصيل اسلامي ، از رنسانس گرفته توا عصر حاضر ، همواره شناسايي انسان و توجه به ابعاد وجودي وي مورد نظر بوده است .

اين مقوله در دو بخش قابل بررسي و تعمق است ، نخست چيستي انسان ، شامل بررسي صفات و انگيزه هاي وجودي او و دوم « چه بايد شدن انسان » شامل ويژگي هاي انسان ايده آل ، كامل و آرماني .

به نظر مي رسد بحث از ديدگاه اول يعني شناسايي ابعاد وجودي انسان در قلمرو دانش روان شناسي است و وظيفه روان شناسان است كه به كاوش در اعماق وجود انسان پرداخته تا شايستگي هاي او را آشكار سازند . و ديدگاه دوم يعني بحث از با بستگي ها و نه با يستگي‌ها وظيفه اخلاق است . اما در متون مختلف شاهد هستيم كه در دوران گذشته متفكران اين دو بعد را با يكديگر مطرح مي ساختند و در مكاتب وآيين هاي قديم به كمتر آيين و يا مكتبي بر مي‌خوريم كه بطور منظم ميان اين دو بعد فرقي قايل شده باشد .

بنابراين انسان شناسي را نمي توان صرفاً بر عهده روان شناسان دانست چه ، در شناسايي ابعاد وجودي انسان آيين ها و مكاتب گذشته نيز مي توانند كمك مؤثري نموده در شناخت اصول ثابت امكانات و استعدادهاي وجودي انديشمندان را ياري دهد . ( نصري ، 1371 ) .

در اين مقاله صرفناً به ديدگاه روان شناسان به انسان كامل مطرح مي گردد امّا لازم است قبل از شروع بحث توضيح مختصري دربارة ريشه گرايش به انسان كامل در هر دو ديدگاه ارائه نماييم :

ريشه گرايش به انسان كامل در پاسخ به اين سوال بايد گفت اولاً ميل به كمال امري ذاتي است كه فردرابه جستجوي انسان برين مي كشاند.  ثانياً دوري از نقص و حقارت و پرهيز از ضعف و زبوني از نيازهاي اساسي آدمي است ، بنابراين ميل به كمال و پرهيز از ضعف آدمي را بر آن داشته تا درجستجوي الگويي براي رفتار ،كردار و حتي انديشه خويش بر آيد . انسان روزگار ما بر اثر خود باختگي و ماشين زدگي بيش از گذشته در معرض از دست دادن اصالت خود مي باشد ،

لذا گرايش به كمال بيش از پيش در او ديده مي شود ( نصري ، 1371).

ديدگاه روان شناسي

در ميان روان شناسان شايد آلپورت ( 1967-1897 ) نخستين فردي است كه با نگاه خوشبينانه به انسان ( بر خلاف فرويد كه رفتار آدمي را متاثر از سائق ها و كشمش هاي ناآگاه مي دانست ) مي نگرد . او متاثراز خانواده اي مذهبي كه در محيط امن و سرشار از محبت او را تشويق به يافتن پاسخهاي مذهبي براي مسايل و پرسشهاي زندگي كرده بودند ، تصوير مثبت خوشايند و اميد بخش را از انسان ارائه مي دهد . به عقيده آلپورت انسان بالغ و رشد يافته اسير جراحتهاي دوران كودكي نيست اوازقيدوبنداجبارهاي گذشته آزاداست وراهنماي او در زندگي زمان حال،هدفها وانتظارهايي است كه از آينده دارد ( خوشدل ، 1369) .

تاكيد آلپورت بر خود بودن و پرورش خويشتن ( development ot the proprium )

تشخيص هويت خود ( self. Identity  ) ، احترام به خود ( self _ estecm )گسترش خود

 ( self _ extension  ) به معناي آغاز توانايي شخص براي گسترش وسيع خود و

 فراگرفتن مفاهيم مجرد ، ارزشها و اعتقادات و تلاش اختصاصي ( propriate striving  )

 براي داشتن هدفهاي تعيين كننده نشان دهنده آن است كه انسان كامل در ديدگاه آلپورت

 شخصي است كه خود و محيطش را مي شناسد ، توانايي برقراري ارتباط صميمانه با

 خودو ديگران را دارد در مقابل موانع آن را تحمل نموده تسليم ناكامي نمي شود ،

 واقعيت را همان گونه كه هست مي پذيرد ، به كار و غرق شدن در آن براي رسيدن به

 سطحي از شايستگي صميمانه ، مشتاقانه و متعهدانه مي نگرد و انگيزه اش هدفها و

برنامه هاي دراز مدت است ( خوشدل ، 1369).

راجرز ديگر روان شناس انسان گرا معتقد است انسان با كنش كامل ، فردي است كه

 بتواند احساسات و گرايشهاي خود را آزادانه تجربه نمايد ، طبيعتش را بشناسد و هيچ

 يك از جنبه هاي شخصيتش بسته و پوشيده نباشد . او براي كسب هر تجربه اي آماده است

با هر تجربه تازه اي پيوسته تحول و تكامل مي يابد و از تحريف و تدافع در هر تجربه به

تازه پرهيز مي كند . انساني انطباق پذير كه ناگريز به دستكاري و دخالت در تجربه هايش

نمي باشد.

اين انسان با داشتن احساس آزادي و قدرت در زندگي راههاي انتخاب بي شمار

 مي بيند و احساس مي‌كند مي تواند هر آنچه بخواهد انجام دهد . وابسته ستايش

 ديگران نيستند و با محدوديت هاي اجتماعي و فرهنگي همرنگي فعل پذير نشان

نمي دهند . ( خوشدل ، 1369 ) .

ديگر روان شناساني كه در اين خصوص آرا قابل توجهي ارائه نموده اند عبارتند از :

اريش فروم ( 1980ـ 1900 ) او معتقد است هنگامي شخص مي‌تواند از شخصيت

سالم و بارور برخوردار باشد كه چهار جنبه عشق بارور ، تفكر بارور ، خوشبختي ،

 وجدان اخلاقي را در خود بيافزيند .

او معتقد است عشق بارور عشقي است وراي عاشق شدن شامل محترم شمردن و پذيرفتن

فرديت افراد براي آن‌چه هستند و داشتن احساس مسئوليت در پاسخگويي به نياز آنان

 ( خوشدل ، 1369 ).

ابراهام فرلو ( 1970 ـ 1908 ): اومعتقد است انساني مي تواند به كمال و تحقق خود

نايل شود كه از ارضاي نياز اساسي خود يعني نياز هاي جسماني ، ، نيازهاي ايمني ،

نيازهاي محبت و احساس تعلق و نياز به احترم به سلامت عبور كرده باشد .

( سيف ، 1375 . ج2 ) .

او متعقد است انسان خواستار تحقق خود روي به نيازهاي عالي دارد و در

پي شناخت و فهميدن دنياي پيرامون خود مي باشد . آنان در همه جنبه هاي زندگي به

شيوه اي بي تعصب ، مستقيم و بدون تظاهر رفتار مي كنند . نياز شديدي به خلوت

گزيني و تنهايي دارند با آنكه از تماس با ديگران پرهيز نمي كنند . نياز شديدي به خلوت

 گزيني و تنهايي  دارند با آنكه از تماس با ديگران پرهيرز نمي كنند ، ظاهراً به ديگران

 نيازي ندارند و براي كسب رضايت به ديگران متكي نيستند ( خوشدل ، 1369 ) .

اين افراد گاه وجد و سرور و حيرتي عميق و چيره گر نظير تجربه هاي ژرف ديني را

 تجربه مي كنند نسبت به همه انسانها عميقاً احساس همدلي و محبت دارند و نسبت به

يكايك اعضاي خانواده بشري احساس برادري مي كنند . در برابر زير دستان با احترام ،

فروتني و شكيبايي برخورد مي كنند و از حس ظنز مهربانانه برخوردارند . آنان در

امور زندگي اصيل ، مبتكر و آفريننده اند ( خوشدل ، 1369 ) .

كارل گوستاو يونگ ( 1961 ـ 1875 ) ، او معتقد است انسان فديت يافته شخصي است

كه از جنبه هاي نفس خود ( من ، نا هشيار شخصي و ناهشيار فرديك ) آگاهي داشته باشد

و آن را بپذيرد ( سيف ، 1375 ) .

اين آگاهي و پذيرش به معناي زير سلطه آنها رفتن نيست بلكه به معناي فرصت بيان

دادن و همسان ساختن آنها با فرآيندهاي هشيار است . ( من = ذهن هشيار ، ادراكات ،

خاطره ها ، انديشه ها احساسات ـ ناهشيار = خاطرات و انديشه اي كه به سبب بي اهميت

بودن يا تهديد كننده بودن از آگاهي هشيار رانده شده اند ، نا هشيار جمعي = تجربه هاي

 خاصي كه در تاريخ تكامل بشر از راه مكانيسم هاي توارثي از نسلي به نسل ديگر انتقال

 مي يابند ). يونگ معتقد است فرديت يافتگان . يا ميانسال و يا در سنين بالاترند كه

 بر بحرانهاي شديد حاصل از دگرگوني ماهيت شخصيت چيره گشته اند . به نا هشيار خود

مجال بيان داده اند و در نتيجه از آن وجه طبيعت خود كه قبلاً سركوب شده آگاهند .

قدرت ها  ضعف ها و جنبه مقدس و شيطاني طبيعت خويش را پذيرا هستند

( خوشدل ، 1369 ) .

ويكتور فرانكل : (     ـ 1905 ) او معتقد به انساني از خود فرا روند ه

 ( the self _ transcendent person ) با تاكيد بر اراده معطوف به معنا مي باشد .

فرانكل با آن دسته از روان شناساني كه شخصيت انسان را حاصل غرايز زيستي يا

كشمكشهاي دوره كودكي ا هر نيروي بيروني ديگر مي راند ، به شدت مخالفت مي ورزد .

او بر سه اصل آزادي عمل ، اراده معطوف به معنا و معناي زندگي تاكيد مي ورزد

( معارفي ، 1375 ) در اين نظريه جستجوي معني لازمه اش مسئوليت شخصي است ،

اين مسئوليت خود انسان است كه راهش را پيدا كند و در آن پايداري ورزد . چنين

انساني در انتخاب عملش آزاد است ، شخصاً مسئوليت هدايت زندگي اش را بر عهده

 مي گيرد ، معلول نير وهاي بيرون از خود نيست ، در زندگي خود معنايي مناسب

خود يافته است ، بر زندگي اش تسلط آگاهانه دارد ، و مي تواند ارزشهاي آفريننده را

نمايان ساخته از خود فراتر رود  ( خوشدل ، 1369 ) .

فرتيس پرلز ( 1970ـ 1893 )( او معتقد است انسان كامل انساني اين مكاني و اين

 زماني ( the here and now person ) است . اين فرد كسي است كه به آنچه هست

آگاهي پذيرش كامل دارد . نقاط ضعف وقدرتش را مي شناسد و مي پذيرد او آشكارا

مي تواند احساس گناه ، جوشش ها و آرزوهايش را بيان كند ، مسئوليت زندگي خود را

 بپذيرد و با خود و جهان ارتباط كامل برقرار سازد، به واقعيت ها از راه تخيلات و يا

 تجويز ديگران نمي‌نگرند بلكه همانگنه كه هست آن را پذيرفته و از خود واكنش

 نشان مي‌دهند.آنان به‌ تعقيب خوشبختي نمي پردازند ، زيرا امري است نايافتني است

( خوشدل ، 1369 ) .

پي نوشت :

        1.          به پژده ، احمد ( 1369 ) . راهنماي نظريه هاي روان شناسان بزرگ . تهران . رشد

        2.          خوشدل ،گيتي ( 1369 ) . روان شناسي كمال . نوشته دوآن شولتس . تهران : نشرنو .

        3.          سيف . علي اكبر ( 1375 ) . تاريخ روان شناسي نوين . تهران . رشد . ج 1و2

        4.          نصري . عبداله ( 1371 ) . سيماي انسان كامل . تهران . انتشارات دانشگاه علامه طباطبائي

        5.          معارفي . اكبر ( 1375 ) . انسان در جستجوي معني . تهران .دانشگاه تهران

روان شناسان عارضى نگر (محيط نگر)
عده اى از روان شناسان كه تعداد آنان كم نيست رفتار دينى آدمى را زاييده محيط و پيرامون دانسته اند و به زحمت تلاش كرده اند تا ثابت كنند كه رفتار مذهبى، هيچ ريشه اصيل درونى براى انسان ندارد بلكه تمام مظاهر دين از جمله خداباورى، خدا دوستى، دعا و تضرع رنگى هستند كه در اين عالم به انسان زده شده است و هيچ نيروى بالقوه يا بالفعل ويژه اى منشأ اين رفتار نمى باشد. از اين دسته مى توان از جيمز بيست پرت، جيمز ليوبا و فرويد نام برد. بعضى از اين دانشمندان، علاوه بر عارضى دانستن امور دينى، آن را صرفاً امرى توهمى براى انسان مى دانند كه حاصل دوران كودكى بشر است و در دوران شكوفايى دانش انسان، دين از حيات وى رخت برخواهد بست. ليوبا و فرويد بى ترديد داراى چنين نظرى بودند، به ويژه فرويد در گفتار و نوشتار خود همواره ضددين بود. ...........

پيش گفتار
انسان همواره در مسير تحول، برخوردار از دو نوع رفتار بوده است: برخى از رفتارهاى او متناسب با نيازهاى محسوس و مادى اوست. برخى ديگر متناسب با نيازهاى غيرمادى. قسمتى از رفتارهاى غيرمادى، عموماً رفتار و كنش دينى تعبير مى شوند. هرچند به مقتضاى طبيعت دو بُعدى آدمى هر دو دسته رفتار در نهاد او وجود دارد و به خاموشى نمى گرايد و اساساً چنين امرى خارج از اراده اوست و تنها ممكن است بروز و ظهور يكى بر ديگرى غلبه داشته باشد، اما وجه تمايز انسان از ساير حيوانات رفتار دينى اوست. چنان كه هنرى لوكاس (Lucas, s. Henry) مى گويد; دين پيچيده ترين عنصر فرهنگ ابتدايى انسان است. روشن است كه همه مردم آغازين به گونه اى اعتقاد دينى داشته اند و انسان اوليه مانند بازماندگانش به نيروى رازآلودى كه نگاه دارنده زمين، آسمان و سراسر زندگى اوست، عميقاً احساس وابستگى مى كرد."( ) دين وجه تمايز اصلى بشر است; يعنى حيوانات ممكن است نسبت به بعضى افراد بشر در پاره اى توانايى هاى خاص پيشرفته تر باشند، نظير قدرت بالاى دريافت هاى حسى و سازندگى عملى، اما هرگز مشاهده نشده است كه حيوانى كارى را براى زندگى پس از مرگ خود انجام دهد. البته، بعضى افراد چه بسا فاقد علايق فوق و علايق متعالى اخلاقى و فكرى باشند، اما بشريت به طور كلى در سراسر عالم دينى است و هيچ قبيله اى وجود نداشته كه به گونه اى دين نداشته باشد. حتى بوته كاران نواحى مركزى استراليا و هندى هاى پاتاگونيا، كه داراى پست ترين اشكال موجود زندگى بشرى هستند ، نيز به نوعى به عالم ارواح اعتقاد داشته و به گونه اى داراى پرستش هستند ...........

نويسنده: مايكل آرگيل

  اشاره : توجه به مذهب يكي از پديده هاي بارز در دهه هاي اخير ميباشد . مطالعاتي كه درباره نقش و كاركرد دين در هر يك از حوزه هاي علوم صورت مي گيرد ناشي از همين اقبال و روي آوردن مردم به معنويت است . در مقاله زير كه به قلم يكي از پژوهشگران دانشگاه آكسفورد نوشته شده است ، نويسنده مي كوشد با نگاهي به كاركردهاي مثبت مذهب در يك محيط اروپايي ،به امكان تلفيق وهم گرايي روانشناسي ومذهب جنبه عيني تري بدهد .

طي ساليان اخيرروز افزون به مذهب ، باعث پديد آمدن سؤالات زيادي در حوزه هاي مختلف علوم گشته است . علم روانشناسي نيز جدا از اين تاثيرات نببوده و سعي كرده است در ارتباط باگرايشات نوين به مذهب ، پاسخهاي مناسبي را ارائه بدهد گرچه هنوز اين پاسخها با توجه به محقين روانشناس درباره رابطه مذهب باانسان است ، به موارد و جنبه هاي گوناگون معطوف مي گردد.

اينكه تصور افراد از خدا چگونه است ؟ كودكان و بزرگسالان از خداوند چه تصويري دارند و اين تصور در زندگي آنان چه نقش و اهميتي را دارا است ؟ ارتباط بين مسايل و موضوعات مختلف انسان با مذهب به چه صورت است ؟ ايمان مذهبي در تكوين شخصيت انساني چگونه عمل مي كند ؟ افراد مذهبي چه تفاوتهايي با افراد غير مذهبي در كردار و رفتار فردي و اجتماعي دارند ؟ و هزاران سؤال جديد كه روانشناسان باآن روبرو هستند و خواهان پاسخگويي به اين سؤالات مي باشند .

ارتباط غير كلامي

اكنون ثابت شده است مه هيجان ، ابتدا با علايم غير كلامي به ويژه در حالات چره و نوع صدا ظاهر مي شود . عقايد و احساسات مذهبي كه به طور غير كلامي از طريق موسيقي ، تاريكي ،

روشنايي ، خشم وحركات بدن بيان مي شوند و در تمام مذاهب يكسان است و برخي از آنها عموميت دارند . بسياري از موسيقيهاي مذهبي تركيب خاصي از هيجانها مي باشند . آثار مذهبي باخ نمونهاي از اين هيجان لذتبخش است .

موسيقيي به عنوان “ زبان هيجانها ” تعريف مي شود . خواندن سرود مذهبي نوعيي فعاليت گسترده مذهبي و گروهي است . سرود مذهبي تركيبي از آهنگ غير كلامي و واژه هايي است كه عقايد مذهبي را در قالب شعر بيان مي كند .

تفاوتهاي جنسي

يكي از بهترين يافته هاي روانشناسي در دنياي مسيحي حاكي است زنان بيش از مردان مذهبي مي باشند و تحقيقات بسياري پيرامون تفاوت هاي جنسي صورت گرفته است . گرچه در اين مورد توضيحات بسيار كمي ارائه شده . زنان به طور كلي هيجانها و احساسات و علايم غير كلامي را بيشتر نشان مي دهند . روابطشان با يكديگر در جمع خانواده و دوستان صميمي تر مي باشند . علاوه بر ايين زنان بيشتر از مردان براي سلامتي و خوشبختي همسرانشان تلاش مي كنند . اما اين نتايج نبايد نظر ما را منحرف كنند . شايد بتوان دلايل ذيل را در اين باره مطرح كرد : زنان از طريق وظايف و نقشهاي پرورشي ، اجتماعي مي شوند و از جهت زيست شناختي آمادگي بيشتري را براي مراقبت از خانواده و فرزندان دارند . اين مسئله نقش مهمي در گرايش آنان به خدا و مذهب ، به عنوان نيرويي كه مي تواند در حفظ و تضمين سلامت روحي واخلاقي و انسجام خانواده مؤثر باشد دارد .

مهارتهاي اجتماعي

در حاليكه اكثر مذاهب به پيروان خود آموزش مي دهند كه همسايه خود را دوست داشته باشند ، اما اين مسئله بدليل ابعاد گسترده اي كه دارد ، نيازمند قواعد اجتماعي ديگري نيز مي بباشد . براي مثال يك بيمارستان رواني در آلمان تعدادي راهبه را به عنوان پرستار به بخش اسكيزوفررني معرفي كرد . راهبه ها آنچنان مورد علاقه بيماران بودند كه حالشان روبه و خامت گذاشت و مدت بستري شدن آنها افزايش يافت . در زمينه مؤثرترين مهارتهايي اجتماعي جهت انجام وظايف متفاوت در

مكانهاي مختلف تحقيقاتي به عمل آمده و در اين باره اطلاعاتي به تفصيل ارائه شده است . همانطور كه مهارتهاي پزشكي برايي پزشك مجرب ضروري است ؛ پرستار ، معلم و والدين خوب نيز به مهارتهاي اجتماعي نياز دارند . هر كسي كه در صدد دوست داشتن همسايه خود برمي آيد ، بايد از مهارتهاي اجتماعي برخوردار باشد. نگرش مثبت مذهبي چه تفاوتهايي ايجاد مي كند ؟ چنين نگرشي موجب مي شود كه فرد بيشتر نگران وضعيت ديگران باشد و با استفاده از مهارتهاي سودمند به آنان كمك كند . بسياري از تحقيقات اخير نشان مي دهند كه اين حمايت اجتماعي فوايد بسياري در بر دارد ، از جمله سلامت روان ، سعادت و طول عمر . چنين حمايتي شامل كمك به ديگران ، گوش دادن به مشكلات ديگران ، پند و اندرز دادن و گرد آوري افراد در يك گروه اجتماعي است .

تاثيرات مذهب بر رفتار

تحقيقات بسياري در زميينه تاثير مذهب بر رفتار غير مذهبي به عمل آمده است تا تفاوتها و قضاوتهاي اخلاقي مذهبيون و غير مذهبيون از هم مشخص گردد. در غالب موارد عملكرد مذهبيون خوب است . آنان بيشتر به ياري ديگران مي شتابند و در راه خير و نيكو كاري قدم بيشتري بر مي دارند و از نظر صداقت و مهرباني از اعتبار و شهرت برخوردار مي باشند . به عبارت ديگر لازمه تعصب مذهبي ، تعهد به مذهب مي باشد . جنايتكاران ، بيكاران …  مورد بخشش مذهبيون نيستند و ننسبت به آننان خشونت بيشتري روا مي شود . به عبارت ديگر ، گروههاي مذهبي گناهكاران را دوست ندارند و خطاهاي كاري را نظير گناه مذهبي مي دانند . آنان حفظ اعتماد به نفس را به اعضاي گروه خود دستور مي دهند .

مذهب بر سلامتي و خوشبختي مذهيون تاثير مي گذارد . آنها اغلب كمتر متاركه مي كنند و مدعي هستند كه ازدواجشان بيشتر قرين سعادت و خوشبختي است . چنانچه نتايج صحيح باشند نشان مي دهد كه محدود كردن زوجها براي حفظ بناي خانواده به نتايج سودمندي مي انجامد . در اين اقشار آمار خودكشي در مقايسه با ديگران كمتر است . نشانه هاي سلامتي و سازش در سالمندان مذهبي به ويژه افراد بيوه و مجرد به چشم مي خورد . به عقيده برخي از صاحبنظران در اين مورد حمايت اجتماعي نقش مهمي ايفاء مي كند .    

ماهيت باور مذهبي

در سالهاي نخست باورهاي مذهبي نظير باورهاي جهان مادي بود. تاثير فيلسوفان هندگرا تحصيلكرده هاي شرق موجب شد تا تمايز قابل ملاحظه اي ميان فرضيه هاي جهان مادي و فرضيه هاي مذهبي بوجود آيد . فرضيه هاي جهان مادي بطور مستقيم و غير مستقيم قابل اثبات مي باشند ، اما فرضيه هاي مذهبي به اين روش قابل اثبات نيستند و به اجماع و تاييد علما بستگي دارند . از نظر روانشناسي دقيقا فرضيه ها و باورهاي مذهبي به چه شباهت دارند ؟ نظريه اي حاكي است كه آنها طرحهاييي براي رفتار هستند و شامل شناخت و تصوير ذهني مشخص مي باشند . برخي معتقدند باورهاي مذهبي سرشار از كنايه و قياس هستند . پاره اي از متخصصان رشته الهيات قائل به نوعي مذهب تفسيري مي باشند . باورهاي مذهبي در برگيرنده ارزشها و نظارت بنيادي پيرامون هستي مي باشند و مي توانند رفتار انسان را كنترل كنند .

ماهيت ارتباطات مذهبي

دريافتيم كه ارتباطات غير كلامي در بيان مذهب نقش مهمي ايفاء مي كنند ، علاوه بر اين به توانهاي خاص علايم غير كلامي ، در تركيب با واژه ها پي برديم . كاربد موضعات تاثير گذار مي باشد كه در قالب تمثيل كنايه و قياس بيان مي شوند.

همانطور كه در بالا بحث شد مذهب تنها كنايه نيست ، شايد علائم غير كلامي ومعنادار كه همراه اين پيامها و كنايه ها مي باشند و نيز نصايح و احكام مذهبي براي زندگي سعادت بار كه با واژه هاي معمولي بيان مي شوند ، معناي بيشتري را منتقل مي كنند . يكي از دلايل بوجود آمدن زبان خاص مذهبي آن است كه واژگاه زبان مادري معمولا در جهان مادي كاربرد داد و انتظار مي رود تا واژگان برايي امور غير مادي استفاده شوند .

در گذشته اغلب تصور مي شد كه روانشناسي به مذهب آموزش مي دهد يا گاهي نيز عكس آن امكان دارد . روانشناسي و مذهب در توضيح و جهت بخشيدن به زندگي همسو مي باشند . بسياري از افراد پاسخهاي مذهبي را بيش از پاسخهاي روانشناسي مي پذيرند . اصول ، عقايد و سنتهاي مذهبي حائز اهميت هستندو حقايقي را در خصوص ماهيت انسان مطرح مي كنند . شايد معلمان و دبيران مذهبي ، متخصان رشته الهيات و روحانيون از دانش و تخصصي برخوردار باشند

كه روانشناسان فاقد آنها هستند . انطباق آن دو از وظايف روانشناسي مذهب مي باشد.

روانشناسي و مذهب در معني بخشيدن به زندگي هم سو مي باشند با اين حال پاسخهاي مذهبي براي افراد بيش از پاسخهاي روانشناسي قابل پذيرش است .   

• در هر گروه و رده ای به دنبال افراد مثبت برای همدم شدن و پیوستن باشید.
• در هر سخنرانی و خطابه ای به دنبال یک ایده جالب جدیدتر باشید.
• در هر فصلی از کتاب یک مفهوم جدیدتر که برایتان مهم است پیدا کنید.
• به هر دوستی, یک ایده جدیدی را که به تازگی آموخته اید توضیح دهید.
• از هر معلمی, سؤال بپرسید.
•  یک لیست از اهداف, تفکرات مثبت و کارها همراه خود داشته باشید.
• به یاد داشته باشید, آنچه که فکر میکنید, هستید, آنچه که میخواهید, احساس میکنید.

بازخوانى نظريه تخيل نزد ابن عربى به روايت هانرى كوربن واقع نمايى عالم خيال در سنت دينى بخش دوم ژيلبر دوران اشاره: در پاره نخست اين مقاله كه روز پيش عرضه شد مؤلف شرحى از آشنايى خود با نظرات ابن عربى در باب مفهوم خيال به دست داد و كشف ميراث ماندگار سنت عرفانى اسلام را حاصل مؤانست با هانرى كوربن دانست. در پاره حاضر ژيلبر دوران به تمايزات سنت غربى و شرقى پيرامون مقوله تخيل هنرى مى پردازد. گروه انديشه در تعبير «شرقى» از  تفكر غربى، به ويژه در حكمت يهودى، عرفان مسيحى - به ويژه قبل از فلسفه مدرسى اسكولاستيك يا بلافاصله پس از اصلاح دينى Reforme)) - و سرانجام در فلسفه ابن سينايى و افلاطونى اسلام كاملاً برعكس، قوه خيال و خيال خلاقImagination creatrice) ) به عنوان جانشين اساسى عقل فعال Intellectus agens)) همچنان باقى ماند. از نظر ابوعلى سينا، سهروردى و ابن عربى و مفسرش در قرن چهاردهم يعنى حيدر آملى، و به دنبال ايشان بسيارى از متفكران برجسته اى كه تا قرن بيستم ظهور كردند، خيال خلاقImagination Creatrice)) كه كوربن به خاطر ويژگى پويايى و زايندگى و استيلاى آن، آن را Imaginatrice يعنى تخيل خلاق مى نامد - گره و نقطه اتصالى باقى مى ماند كه به وسيله آن دو وجه وجودى انسان به شكل دوگانه به هم پيوند مى خورد: دنياى اينجا و عالم آنجا، تن شهودى و جسمانى و نشأه نامشهود روحانى شهود زمينى و بيت القدس آسمانى، جبريت على و تقارن همزمان علتها. اين يكى از كمترين غرابت هاى (پارادوكس) اين جهاد عالمانه است كه نه تنها بايد براى بازسازى جايگاه اصلى تخيل Imagination)) جهاد نمود، بلكه براى غنى كردن چشمه خيال در ميان امواج فرهنگى، مانند اسلام كه به غلط آن را به عنوان الگوى شمايل ستيزىIconoclaste) ) در غرب معرفى مى كنند، بايد شناور شد! اما با تأمل در چنين پارادوكسى است كه اصالت كشف كوربن مطرح مى شود. درست مانند باشلار كه او نيز گفته بود كه تصويرهاى قابل رؤيت در نقاشى و يا در عكاسى از تصويرهاى ادبى، كمتر «تخيلى» هستند، چه در واقع تخيل ادبى آزاد با ماهيت القايى خود بيشتر تخيل را تحريك و معنا را تقويت مى نمايد. اسلام شناسى كوربن نيز از خلال متون عالمانه به ما نشان مى دهد كه ميان دو تمدن اسلامى و تمدن ما (مسيحيت) مخالف ترين تمدن با تصوير و شمايل سازى، برعكس آن چيزى كه تصور مى كنيم، تمدن اسلامى نيست. بدون اينكه در انتظار (تصاوير) «رسانه هاى گروهى مان» بمانيم از زمان ارسطو تا سارتر، «تصاوير و نقش هاى» ما در جاى ادراك مى نشينند و نمونه هاى ضعيفى از آن هستند. بنابراين نقش ها، چهره هاى تحميلى و متكلفانه اى بيش نيستند. تنها كار مهم و معروف تصاوير، خيالبافى بيمارگونه و نقش تبليغاتى است. درست به همان گونه كه باشلار به وضوح ميان تخيل و تصوير رؤيا _ كه موضوع روانكاوى و نتيجه عمل غيرارادى است _ و تصوير و تخيل شاعرانه _ كه خلاق و ارادى است _ تفاوت قائل شده كوربن نيز به وضوح ميان تخيل عملىImaginaire)) كه حاصل زندگى روزانه است (مانند آنچه كه فرويد درباره رؤيا مى گويد و فقط آن را حافظ خواب مى داند) و يا تخيلى آلوده كه از طريق «رسانه هاى گروهى» ارائه مى گردد _ و خيال Imaginal)) كه طبق سنت ابن عربى و يا ابن سينا همان خيال خلاق Imagination Creatrice)) است، تفاوت قائل شده است. باز هم به واژه اى كه در غرب معنايش را از دست داده است، برمى گرديم. چرا كه كلمهImaginatrice)) طبق اصلى كه مى توان آن را از يك فلسفه قديمى، وام گرفت، تخيلى است كه مى آفريند و با آفرينش خود، آفريده مى شود. كوربن با دگرگون كردن مشاهدات يونگ روانكاو _ كه بارها در Ascona يا Bollingen با او ملاقات كرده بود _ درباره نقش شكل گيرى «فرديت» يا ساختن خودSoi)) از طريق تصوير و خيال Image))، نشان مى دهد كه از نظر همه اهل معناى بزرگ اسلام «خيال زايندهImaginatrice) ) مى تواند موجود روحانى را بيافريند، موجودى كه - به عنوان دانا Daena))بنا به روايت پارسى ماقبل اسلام _ ويژگى هاى فردى وجود را در اين دنياى خاكى به هنگام هجرتexitus) ) نهايى بازپس مى گيرد و به آنها قدرت و ثبوت مى بخشد. همان طور كه از نظر يونگ «استحاله روح» از «تمثيل هاى روح» جدايى ناپذير است. در «شرق» نيز در ميان اهل كشف و شهود كه كوربن آنان را به ما معرفى مى نمايد، تكامل فردى روح جز با كمك حركت و جريان خيال صورت نمى پذيرد. چرا كه در «خيال» گفت وگو و Cogitoاى وجود دارد كه بسيار نيرومندتر از Cogitoاى است كه با قطعيت يك استدلال انجام مى شود. با استناد به تفسير امام محمد باقر و امام جعفر صادق (عليهماالسلام) از سوره ۲۸ آيه ۸۸ قرآن (كل شىء هالك الا وجهه)، هانرى كوربن همراه با قاضى سعيد قمى _ در مقاله اى بسيار تابناك به ما نشان مى دهد كه اولياى خدا و اصالتاً امامان، «وجه فناناپذير خداوند» هستند. چرا كه «آن كس كه خود را شناخت خداى خود را نيز شناخته است». با پيگيرى تفكر كوربن در بازى باشكوهى با كلمات كه بيشتر به «منطق الطير» گويان اصحاب سرّ شباهت دارد، مى توان گفت كه Cogito يا گفت وگوى با خيال به اين صورت خلاصه مى شود: «او كه به من مى نگرد»، چرا كه در فعل نگاه صاحب نظرى كه فقط مى تواند ديدار خود را تأييد كند، مجموعه اى از شناخت كسى كه مى نگرد و شناخت موجودى را كه به او مى نگرد و شناخت خود رؤيت و مشاهده يك جا تحقق مى پذيرد. كوربن به عنوان پديدارشناس پرشور به خوبى مى داند كه فقط نگاه فردى است كه جهت وجود را تعيين مى كند و موجود را رقم و «پديده» يا فنومن را در دامن Wesenschau نجات مى بخشد. اما در كتاب «كشف روح» اثر روانشناس زوريخى (يونگ) و در قصه هاى شهودى عرفان شرقى بسيار به دور از يك «خيالبافى» رها شده و يا توهم «جنون آميز»، مى توان فرايند و ساختارهاى منطقى و منظمى رامشاهده كرد. در اين حال روانشناسى و علم النفس به خاطر دستيابى به عمق و سرّ وجود به درجه pneumatologie يا علم الروح و شناخت موجودات روحانى ارتقا مى يابد. «آركتيب»ها يا «مثل»هاى مشهور _ كه روانشناسى و روان درمانى سطحى را بسيار به زحمت مى اندازند! _ و يا آراى يونگ، روانشناس اعماق روح و يا جيمز هيلمن _ يكى از همراهان جوان حلقه Eranos در بررسى ناخودآگاه جمعى (يعنى ناخودآگاهى كه با اختلالات روانى كوچك و عقده هاى فردى تفاوت دارد)، در تحليل هانرى كوربن از حكمت و «عرفان شرقى» - بويژه در پيامبرشناسى و فرشته شناسى _ انعكاسى تمام دارند. يونگ احساس كرده بود كه «خدايان»، قهرمانان و چهره هاى معابد متعدد غربى و يا بودايى در حقيقت «واقعيت هاى روان» انسان هستند. كوربن نيز از طريق معرفت عالمانه اى كه از حكمت و فلسفه اسلام دارد، نشان مى دهد كه فرشتگان و پيامبران، «فرشتگان و پيامبران روح تو» نيز هستند. ابن عربى در كتاب «فصوص الحكم» به تفسير اين موضوع پرداخته است.(۸) پس قوه خيال، قبل از هر چيز قوه ساختن «خود» است، اماچيزى بيشتر از آن است: «زاينده» هم هست. اين صفت تأنيثى كه به آن مى دهيم بيان معرفتى از «سوفيا»ى جهانى است كه در آن تقديس (حضرت) فاطمه و (حضرت) مريم جايگاه خودرا دارد. خيال ياImaginal يا mundus imaginalis يا ملكوت فقط وسيله اى براى ساختن فرديت يا ذهنيت، نيست. خيال نه تنها يك «وسيله» روان شناختى، بلكه «هدف» هستى شناختى جهانى است كه بسيار واقعى تر از ابزار ادراكى و استدلالى براى انسان عمل مى كند. قلمرو تصوير خيال هم «ارض ملكوت» و هم «كالبد رستاخيز» است. عرفان گرايان و حتى شعرا _ به ويژه سوررئاليست ها، Berton و Char _هميشه در نگاه خود مجذوب خلق يك اثر عينى با علايم آن شده اند. مردم شناسان و از جمله دوست ما ژان سرويهJean Servier) ) خالق اثر «انسان و دنياى نامريى»، اغلب عقايد استوارى را در جهت تأثير كاربردى تصاوير تكرار كرده اند. به عبارت ديگر، براى شاعران واقعى و قوم شناسان حقيقى «سحر» تصوير و در درجه دوم سحر گفتار تنها مسأله سبك و سياق و يا ارائه يك تصوير واهى نيست. هانرى كوربن از خلال آثار نويسندگانى كه بررسى مى كند، همواره نوعى «واقع گرايى خيال» را تأييد مى نمايد، عالم خيال يا mundus imaginalis، ملكوت، عالم مثال يا برزخ دنيايى است واسطه،دنياى بينابين - به معنى واقعى كلمه - كه در آنجا عالى ترين و عظيم ترين و واقعى ترين عمل انسانى به ظهور مى پيوندد: يعنى روحانى كردن ابدان وجسمانى كردن ارواح يعنى عملى كه به رؤياهاواقعيت مى بخشد و به جهان هدفى آرمانى اعطا مى كند. كوربن علاقه داردكه از واژه مهجور (spiritualis caro جسم روحانى ) براى توضيح اين جهان واسطه استفاده كند. در اين جا ، بار ديگر ديدگاه هاى قديمى كيمياگرى مديترانه اى مسيحى و مسلمان و تصور محورهاى مخالف روان coincidentia oppositorum)) يونگ تأييد مى شوند. به خاطر فعل تخيل خلاق كه مانند واسطه عمل مى كند،محورهاى متشكل از دو قطب مخالف در قالب يك واحد واقعى ظاهر مى شوند،وحدتى كه تنها جمع و تركيب مكانيكى و انتزاعى دو عامل مخالف نيست آنچنان كه برخى از پيروان هگل بدان معتقدند كه واقعيت را مستلزم جمع و تركيب دو متضاد مى دانند بلكه وحدتى فردى كه درعوامل سازنده خودخلاصه نمى شود.مقايسه اى كه دائماً ميان گنجينه هاى تفكر اسلامى و يافته هاى غرب غيرمسلمان مى كنم، به خوبى به ما نشان مى دهد كه تا چه اندازه به سرعت در نظر استاد اسلام شناس و آگاه به انديشه آلمانى ، لزوم تأمل و غور در باره رابطه مثبت و مفيد ميان غرب مسيحى و شرق مسلمان و نيز يهوديان در هجرت احساس مى شود.كوربن بسيار زود به ارتباط نزديك و «فضاى خانوادگى » تفكر عميق و عرفانى سه مذهب بزرگ ابراهيمى پى برد. اگر يونگ به دنبال شواهد اين رابطه در طريقه بودايى ، يا طريق تائوئى بود،كوربن نشان مى داد كه سه جريان فكرى در غرب اروپا، آفريقا و آسيا از سرچشمه مشتركى جارى شده اند: در واقع همه آنها بيانى از روح مردم «صاحب كتاب» هستند. بنابراين والاترين مرجع مثالى و آرمانى مشترك همه وحى آسمانى است كه الگوى هر آفرينش ، برنامه هر آفرينندگى و پيش از هرچيز شاهد وجود مطلقاً متعال در اين جهان مى باشد. [اتفاقى نيست كه روايت و سنت تصويرى همواره حضرت مريم را در حال خواندن پيش گويى Isaei در كتاب مقدسEt virgo concipit) ) نشان مى دهد.] كتب مقدس يعنى تورات و انجيل و قرآن، عالى ترين نمونه و اولين هسته حكمت «جهان برزخى» و ميانى هستند. در حكمت قرآنى است كه ما به اشتراك ميان كلمهverbe) ) و عقل كيهانى Logos)) آگاه مى شويم. در كتب وحى الهى است كه مجموعه آرمانى و اولين و آ خرين - آلفا و امگا - سخن براى آفرينش و پرورش آدم به عنوان انسان نمونه نخستين، «انسان كامل يا آدم« Kadman ارائه شده است. بنابراين «كتاب» وحى قطعاً «قانون» حقيقت و حقيقت زندگى است. از دل اين «واقع گرايى » عالم خيال يك فضاى جغرافيايى خيالى و يا اقليم خيال و يا به قول هانرى كوربن در كتاب «انسان نورانى در تصوف ايران » (۹) يك «فيزيولوژى » خيالى به وجود مى آيد كه در آن عارف مسلمان تصوير دو شهر خيالى را در سرزمين «هورقليا»Hurqalya) ) ترسيم مى كند و يا اهل شهودى به سوى جزيره سبز آن در درياى سفيد، كشتى مى راند و يا صعودش را به قله قاف و مشاهداتش را از «اقليم هشتم» شرح مى دهد. اين قصه هاى خيالى به آسانى «صعودهاى Carmel»، «دريانوردى هاى St.Brandan»، و يا پروازهاى فرشته وار پرندگانى را همچون سيمرغ، براى «تسخير قصرهاى معنوى » ، به ياد مى آورد؛ قصه هايى كه در لابه لاى ادبيات عرفانى و يا زندگينامه قديسين غرب نيز منعكس مى باشد. اما واقع گرايى خيال اسلامى نكته اى مهمتر را نهفته دارد كه از اعتقاد تنزيهى اسلام الهام گرفته است و آن عقيده مشهور شمائل ستيزى Iconoclasme) ) اسلامى است كه به گونه اى غريب (پارادوكس) به عنوان نتيجه مستقيم استيلاى قوه تخيل خلاق ظاهر مى شود و نقش خود را ايفا مى كند. درواقع مى توان گفت كه در غرب مسيحى شده با نظريه تجسم يا تجسد خدا كه درست هم فهميده نشده است به شيوه اى نادرست ادعا مى كنند كه خداوند در تاريخ و بر روى زمين فرود آمده است، در حالى كه در اعتقاد مسيحى فقط گفته اند كه خدا پيگيرى را براى خود گرفته است. با اين ادعا بدون اينكه اعتراف كنند، تاريخ را به صورت پناهگاه فوق العاده اى براى خيالى شرم آور ولى اجتناب ناپذير درآوردند: درست است كه خدا براى غرب مغرور درتاريخ و بر روى زمين فرود آمد، ولى همين فرود آمدن، در ساحت دين، سقوط واقعى خداشناسى بود. به خاطر ترس و ترديد از خلاقيت قوه خيال و ترس از پيام پيامبرانه، دنياى غرب بت تازه اى را به نام اثبات گرايى positivisme) ) بى چون و چرا براى تاريخ خود تراشيد و بت بزرگ «بربريت با چهره انسانى » را آفريد كه «فيلسوفان به اصطلاح جديد» ما آن را تازه با گيجى و سردرگمى كشف كرده اند. (۱۰) ولى قبلاً شبح آن توسط تفتيش عقايد اعظم Grand Inquisiteur) ) بر ما سايه افكنده بود. پيكره تاريخ تقديس شده و محيط و حاكم بر سرنوشت انسان براى دنياى غرب به پناهگاهى وحشتناك و محلى براى عذر و بهانه هر بلايى تبديل شد. همه جريان هاى فكرى و بويژه حتى الهيات غرب به تدريج غيرمذهبىsecularise) ) شدند تا به طرح غم انگيز مذهب «مرگ خدا» منجر شود. ادامه دارد توضيحات: ۸ _ در اين مورد احتمالاً مؤلف به آراى علاءالدوله سمنانى و نه به ابن عربى نظر داشته كه در كتاب ذيل اثر كوربن منعكس شده است: Physiologie de Ihomme de Lumiere dans ie soufisme iranien" " Henri Corbin, physiologie de I'hormme de lumiere dans le soufisme iranien-۹ ۱۰ - در اينجا ژيلبر دوران به كتابى تحت عنوان : «بربريت با چهره انسانى » اشاره مى كند كه سالها پيش توسط يكى از اعضاى جنبش «فيلسوفان جديد» منتشر شده است.

گفت‏وگوهاى دين و روانشناسى

مترجم:سید محمد موسوی

از ديدگاه تاريخى، روان‏شناسى دين، رشته‏اى است كه فراز و نشيب‏ها و احيا و بازگشت دين را در طول زمان، بيان مى‏كند. (بيت، هالاهمى، 1974).

حاميان اين ديدگاه معتقدند كه بسيارى از شخصيت‏هاى برجسته نخستين روان‏شناسى، دين را مخاطب قرار داده‏اند. سرشناس‏ترين اين افراد «ويليام جيمز» بود كه كتاب اصول روان‏شناسى‏اش، بيانگر بالاترين حد پيشرفت در روان‏شناسى آن عصر به شمار مى‏آيد. جيمز، رئيس انجمن روان‏شناسى امريكا بود، و به پديده‏هاى دينى علاقه بسيار داشت و تلاش‏هاى خويش را در تجربه دينى فرد متمركز ساخت. سخنرانى‏هاى «گيفورد» كه در كتاب «گوناگونى تجربه دينى‏» به چاپ رسيد و امروزه حدود يك قرن از انتشار آن مى‏گذرد، از آثار ماندگار شمرده مى‏شود.

روان‏شناسان متنفذ ديگرى مانند «جى استانلى‏هال‏» نيز به مطالعه دين پرداختند و در صدد بهبود فرضيه‏هاى روان‏شناسى و تحقيق در رسوم دينى برآمدند.

در دوره‏هاى اخير، روان‏شناسان امريكايى به سوى «رفتارگرايى‏» كه از ناديده گرفتن مسائل معنوى سرچشمه مى‏گرفت، روى آوردند. روش‏هاى تقليل‏گرايانه رفتارگرايى در مورد عقيده و ايمان يا فرضيه‏هاى متناسب با آن مجال بحث‏باقى نگذاشت. بتدريج روان‏شناسى، مقوله دين را ترك نمود و به موضوعات ديگرى كه علمى‏تر تلقى مى‏شدند، پرداخت. اين امر به چندين دهه غفلت و كوتاهى در موضوع دين انجاميد.

علاقه روان‏شناسان به دين در سال 1950 ديگر بار آغاز شد. تلاش‏هاى گوردن آلپورت براى توصيف نقش دين در تجربه شخص، اثر فراموش‏نشدنى او در اين زمينه را سامان بخشيد و فرضيه تمايز انگيزه‏هاى دينى درونى و برونى را به عنوان بانفوذترين رويكرد در مطالعات روان‏شناسى دين در امريكا پديد آورد. در سال‏هاى پس از آن، براساس يك ديدگاه سنتى در روان‏شناسى دين، پيشرفت‏هاى بسيارى پيشنهاد داده شد كه تجربه احياى منافع در اين رشته، رهاورد آن شمرده مى‏شود. انتشار نشريه تخصصى، بخشى از اين پيشرفت‏ها بود. اختصاص بخشى از انجمن روان‏شناسى امريكا به مطالعات دينى و دسترسى روزافزون به كلاس‏هاى دانشگاه‏هايى كه در خصوص روان‏شناسى دين مطالعه مى‏كردند، بخشى ديگر از اين پيشرفت‏ها است. اين الگوى رشد كه به طور بسيار خلاصه بيان گرديد، اخيرا با اين نظر كه دين هرگز از سوى جريان غالب و روند كلى روان‏شناسى، مورد استقبال قرار نگرفت، روبه‏رو شده است. اين ديدگاه، معتقد است كه روان‏شناسى دين در حاشيه اين رشته و در خلال پيشرفت‏هاى آن آشكار گرديد. ولف با استفاده از اسناد منتشر شده و ساير اطلاعات تاريخى، دريافت كه نخستين نشريه در اين رشته در سال 1952، هم‏زمان با پايان «نشريه روان‏شناسى امريكايى‏» تعطيل شد. البته در نيمه نخست قرن بيستم، كتاب‏هاى اختصاصى روان‏شناسى دين نيز انتشار مى‏يافت; ولى كناره‏گيرى اجتناب‏ناپذير روان‏شناسان معروف و برجسته، به افت اين رشته علمى در اوايل دهه 90 انجاميد.

راه‏اندازى نشرياتى كه به گونه‏اى رضايت‏بخش به مطالعات تجربى دين گرايش داشتند، عامل مهم توسعه اين رشته و وضعيت كنونى آن به شمار مى‏آيد.

نشريه‏هاى «مطالعات علمى - دينى‏»، «مرورى بر تحقيقات دينى‏» و «مجله بين‏المللى روان‏شناسى دين‏»، مانند ساير سمينارهاى تخصصى، روان‏شناسان را يارى داد تا تحقيقات خويش را درباره زواياى رفتار و عقايد دينى، منتشر كنند. پيشرفت‏هاى مهم و اساسى روان‏شناسى دين، هنوز مرهون تلاش‏هاى پيوسته روان‏شناسانى است كه تحقيقاتشان را در اين نشريات ارائه دادند.

سازمان‏هايى در روان‏شناسى دينى

مطالعات و تحقيقات سازمان‏هاى حرفه‏اى روان‏شناسان علاقه‏مند به موضوع دين نيز رهاوردى مشابه دارد. بخش سى‏وششم انجمن روان‏شناسى امريكاييان، نخستين سازمان در اين رشته به شمار مى‏آيد. اين مركز در آغاز به عنوان انجمن روان‏شناسى امريكاييان كاتوليك، تاسيس شد و در سال 1971 با نام «روان‏شناسان علاقه‏مند به مقوله‏هاى دينى‏» مجددا سازمان‏دهى گرديد. «روان‏شناسان علاقه‏مند به مقوله‏هاى دينى‏» در سال 1975 به عضويت انجمن روان‏شناسان امريكاييان درآمدند و در سال 1993 خود را «روان‏شناس دين‏» ناميدند. اين گروه اكنون دو هزار عضو دارد كه اكثر آنها روان‏شناسان بالينى و مشاوره‏اى هستند.

به رغم نخستين سازمان‏هاى مطالعات دينى، اقليتى نيز در انجمن روان‏شناسان امريكايى وجود داشت كه شمار آنها در مقايسه با جمعيت صدوپنجاه و نه هزار نفرى انجمن روان‏شناسى امريكاييان، بسيار اندك بود و در گسترش انجمن نقشى محدود داشت. با وجود همه اين مسائل، اين سازمان موضوعاتى مهم براى جلسات بحث و گفت‏وگوهاى دين و روان‏شناسى در نظر گرفت. انگيزه تاسيس جامعه روان‏شناسى امريكاييان در سال 1988 نيز همين مسئله بود. جامعه روان‏شناسى امريكايى تلاش خود را بر دانش روان‏شناختى متمركز كرده و در برابر تاكيد انجمن روان‏شناسى امريكايى بر مراقبت‏هاى بهداشت روانى وزنه تعادل به وجود آورد.

در اين برهه از زمان، جامعه روان‏شناسى امريكايى براى روان‏شناسانى كه عقايد و رفتار دينى يا ساير محدوده‏هاى روان‏شناسى را مطالعه مى‏كردند، بخشى ويژه نداشت، البته روان‏شناسان علاقه‏مند به دين مى‏توانستند در انجمن‏ها و محافل ديگر فعاليت كنند. برجسته‏ترين آنها، انجمن روان‏شناسى تغيير شخصيت، (Transpersenal) است، كه بر مسائل تغيير حالات خودآگاهى و معنويت، بيش از دين سازمان ‏يافته تاكيد مى‏ورزد.

نشريه اين گروه، «روان‏شناسى تغيير شخصيت‏» است كه براى فرضيات و تحقيقات مربوط به تجربه‏هاى دينى ويژه پژوهش‏هاى مبتنى بر روش‏هاى غيرسنتى، راه خروج فراهم مى‏آورد. علاوه بر اين، سازمان‏هاى متعددى وجود دارند كه روان‏شناسى و سنت‏هاى دينى خاص، مانند مسيحيت و يهوديت را بهبود مى‏بخشند و اين سازمان‏ها كه روان‏شناسان مربوط به كليسا خوانده مى‏شوند، به كاربرد روان‏شناسى در مقوله‏هاى بهداشت روانى در محيطهاى دينى، شديدا گرايش دارند. انجمن امريكايى روان‏شناسان كليسايى يكى از اين گروه‏ها است. گروه ديگر انجمن مسيحيان براى علوم روان‏شناختى است كه در خدمت جامعه پروتستان‏هاى انجيلى قرار دارد. اين گروه‏ها هزاران عضو دارد; ولى به دو دليل در رتبه دوم جاى مى‏گيرند.

1. كوته‏بينى و تنگ‏نظرى ويژه روان‏شناسى امريكاييان كه روان‏شناسى را از ساير حرفه‏هاى بهداشت روانى، ارزشمندتر مى‏دانند.

2. ارزش‏هاى نهفته در سازمان، از علايق اوليه انگاشته شدن معنويت و ابراز رشد معنوى بودن روان‏شناسى كه افزايش پندارها در ميان روان‏شناسان آزاد و بى‏تعصب مى‏انجاميد.

با اين همه، روان‏شناسان، كاركنان اجتماعى و روحانيون اين سازمان‏ها، نخستين منبع مراقبت‏هاى بهداشت روانى را براى بسيارى از مردم فراهم مى‏آورند و تاثير عملى اين سازمان‏ها قابل ارزيابى و برآورد نيست.

در نهايت‏سازمان‏هاى ميان‏رشته‏اى، مانند جامعه مطالعات علمى دين و انجمن مطالعات دينى نيز وجود دارند. روان‏شناسانى كه در مورد دين به تحقيق مى‏پردازند، اغلب از نشريات اين سازمان‏ها بهره مى‏برند و اكثر آثار اين نشريات را داراى كيفيت‏بالا مى‏دانند. در كنفرانس مشترك اين سازمان‏ها، تحقيقات جامعه‏شناسى از بررسى و چيرگى فزون‏ترى برخوردار است.

ديدگاه‏هاى روان‏شناختى دين

رالف هود، از شخصيت‏هاى مهم در روان‏شناسى دين امريكا، شش مكتب فكرى روان‏شناسى در خصوص دين پيشنهاد داد:

1. «مكتب روانكاوى‏» برگرفته از آثار فرويد بود و مى‏كوشيد انگيزه‏هاى ناخودآگاه عقايد دينى را آشكار سازد. تفاسير روانكاوى لزوما دين‏ستيز نيست.

2. «مكتب تحليل‏گرايى‏» از توصيف‏هاى يونگ در مورد زندگانى معنوى الهام گرفته است. البته اكثر روان‏شناسان توضيح‏هاى يونگ را ناهم‏سو با تحقيقات علمى و داراى نقشى محدود در روان‏شناسى ارزيابى مى‏كنند.

3. «مكتب objedrelation » توسط روان‏شناسان شكل گرفت، اما تلاش‏هاى خود را بر نفوذ و تاثير مادر بر فرزند متمركز ساخت. اين مكاتب بر مطالعات بالينى و ساير روش‏هاى توصيفى و تشريحى كه بر نمونه‏هاى ساده استوار است، متكى بودند.

4. مكتب تغيير شخصيت مى‏كوشد در مسير روبه‏رو شدن مستقيم با معنويات قرار گيرد. اين مكتب، پديده‏هاى معنوى را حقيقى مى‏داند و از شيوه‏هاى گوناگون براى مطالعه تجربيات ماوراى علم بشر استفاده مى‏كند.

5. مكاتب پديدارشناسى بر فرضيات نهفته تجربه دينى و رايج كردن اين تجربه‏ها ميان مردم تاكيد مى‏ورزد. اين گروه از دانشمندان واكنش‏هاى انتقادى در مسايل تجربى و سنجشى را تاييد مى‏كند.

6. مكاتب سنجشى (اندازه‏گيرى) اكنون روش غالب در روان‏شناسى دين در امريكا به شمار مى‏آيد. پيروان اين انديشه جهت استفاده از شيوه‏هاى روان‏شناختى در گستره مطالعه زندگى دينى اميال و آرزوها را تقسيم مى‏كند.

با وجود سنت‏سنجش، مدل گرايش‏هاى برونى - درونى دينى آلپورت، بيش از سى سال اين رشته را شكل داد. در راستاى جست‏وجوى رابطه گرايش‏هاى درونى و برونى نگرش‏ها و رفتارهاى اجتماعى، مطالعات بسيار انجام گرفته است. دورنماى درونى و برونى، اساس مطالعات مهم باتسون و ديگران بود. مطالعات و تحقيقات به منظور كشف نقش دين در فائق آمدن بر مسائل نيز در روان‏شناسى رايج است. «پارگامنت‏» از برجسته‏ترين افراد اين رشته بود كه چگونگى استفاده مردم را از دين براى مقابله با فشارهاى روحى، مورد مطالعه قرار داد.

روان‏شناسان، امكان مرحله‏اى بودن پيشرفت‏هاى دينى را كشف كردند. در اين خصوص، تئورى اتصال (ضميمه) بسيارى از اذهان را به خود معطوف ساخت. در روان‏شناسى شناختى يا شناخت‏نگر كه توسط اسپيلكا طرح شد، به موضوع كاربرد دين مى‏پردازد.

تئورى‏هاى روان‏شناسى اجتماعى - از قبيل تئورى جذب و جذابيت - به منظور آزمايش شرايط تجربيات دينى يا درك تحولات دينى به كار مى‏رفته است.

ترس از مرگ و نقش آن در تجربه دينى در اين محدوده، به عنوان حلقه ارتباط دين و روان‏شناسى مطالعه شده است. مكاتب سنجش در هر كدام از اين محدوده‏ها از شيوه‏هاى روش‏شناسى علمى سنتى كه در ارتباط با پديده‏هاى دينى ارتباط دارد، استفاده مى‏كنند. آنها در اين كار بر اين نكته كه دين با دانسته‏هاى ما در مورد رفتار و انديشه‏هاى انسانى مرتبط است، تاكيد مى‏ورزند. شواهد موجود نشان مى‏دهد كه علاقه به مسائل دينى و يا دست كم موضوعات مذهبى در ميان روان‏شناسان امريكايى، رشد داشته است. براى مثال موضوع برنامه تلويزيونى انجمن روان‏شناسى امريكا، در ماه آگوست‏سال 1996، دين بوده است. اين انجمن كتاب‏هاى مختلفى نيز چاپ كرده است كه نقش دين را در تمرين روان‏شناسى بالينى و مشاوره‏اى، بر مى‏رسد.

در ميان اين كتاب‏ها، كتاب «ريچاردز وبرگين‏» به موضوع درمان مؤثر هنگام مخاطب قرار دادن محترمانه عقايد دينى، مى‏پردازد و امكان برخوردارى از «روان‏شناسى خداشمول‏» را فراهم مى‏آورد. ديدگاه دائرة‏المعارفى دين در روان‏شناسى بالينى در ايالات متحده امريكا در كتاب شافرانسكه يافت مى‏شود. او در اين كتاب ديدگاه‏هايى متفاوت ارائه داده است كه همه آنها مطلوبند و در مقوله دين‏درمانى و عقايددرمانى مى‏گنجند. اين جنبش در آغاز بحث‏هاى تاريخى گوناگون ميان آلن‏برگين و آلبرت‏آليس پديد آورد كه در نشريه روان‏شناسى بالينى و مشاوره به چاپ رسيد. اين مناظره‏ها اختلافات فاحش فرضيات طبيعت‏گرايانه آليس و فرضيه‏هاى مبتنى بر وجود خدا و وحدانيت‏برگين را آشكار مى‏سازد و فضاى آن روزگار را كه از نگرانى‏هاى روزافزون پست‏مدرن در مورد ارزش‏ها و فرضيات روبه گسترش علم آكنده بود، باز مى‏نماياند.

اين فضا سبب شد كه روان‏شناسان با ديد بازتر به مطالعه دين و كاربرد مقوله‏هاى بهداشت روانى روى آورند. البته علاقه دانشجويان به روان‏شناسى دين كافى بود تا اين دروس در بسيارى از دانشگاه‏ها و دانشكده‏ها باقى بماند و روش‏هاى گوناگون ديدگاه‏هاى روان‏شناسى در مورد دين، همچنان مورد مطالعه قرار گيرد.

گرايش‏هاى اخير و جهت‏هاى آينده

روان‏شناسى دين در امريكا با مشكلات و فرصت‏هاى بسيار روبه‏رو است و اين امكان وجود دارد كه در آينده از اهميت افزون‏ترى برخوردار گردد. بى‏ترديد دروس و رشته‏هاى عملى روان‏شناسى دين در امريكا، همچون ديگر كوشش‏هاى انسانى، از خطا پيراسته نيست. در اين گستره، انتظار از روان‏شناسان به دلايلى كه ادامه تنش ميان روان‏شناسى رايج‏بوده و دين يكى از آنان به شمار مى‏آيد، محدود خواهد بود. اين دو حوزه، فرضيات مختلف را درباره آنچه شواهد درست پديد مى‏آورد، استوار گرديده‏اند. هنوز هم روان‏شناسانى وجود دارند كه مى‏كوشند فرضيات تغيير يافته را مورد توجه قرار دهند. موفقيت كتاب ريچاردز وبرگين كه در زمان انتشارش از پرفروش‏ترين كتاب‏هاى انجمن روان‏شناسى امريكا شمرده شد، چنان اظهار مى‏دارد كه روان‏شناسان منفرد در كارهاى پيشرفته خويش با دين درگيرى دارند. اين موضوع نشان مى‏دهد كه در آينده، مقوله‏هاى مربوط به دين، توجه روان‏شناسان بيشترى را به خود جلب خواهد كرد و در ميان روان‏شناسان محقق، تنش علمى، فزونى مى‏يابد; همانند روان‏شناسى عصبى، روان‏شناسى تكاملى و ساير زيررشته‏هايى كه به ترقى و پيشرفت ادامه مى‏دهند. ممكن است روان‏شناسان علاقه‏مند به دين با توسعه تحقيقات و تئورى‏هاى موفقيت‏آميز به شكاف‏هاى موجود بپردازند. براى مثال تئورى ضميمه مى‏تواند با روان‏شناسى تكاملى سازگار باشد; هر چند اين پژوهش‏ها، رشته‏اى را پيشنهاد مى‏دهد كه به روان‏شناسى بيش از دين توجه دارد. روان‏شناسى دين بر فرايند درك و فهم ما از دين، تاكيد مى‏ورزد. روان‏شناسى دينى بر تفاسير مذهبى روان‏شناسى پاى مى‏فشارد. مشكل هميشگى روان‏شناسى دين، تامين بودجه و سرمايه‏گذارى در امر تحقيق است. اين رشته هرگز پشتيبانى مالى بسيارى در امريكا دريافت نكرده است. دانش ما در اين گستره با شكاف‏هايى مهم روبه‏روست. با كمبود سرمايه‏گذارى، پيشرفت تحقيقات در مقايسه با ساير رشته‏ها كندتر خواهد بود و اجراى يك تحقيق كامل و بى‏نقص، ناممكن مى‏نمايد. براى مثال اين رشته به مطالعات طولى سخت نياز دارد، اما مشكلات و هزينه‏هاى اين شيوه تحقيق، اجراى آن را بدون پشتيبانى مالى غيرممكن مى‏سازد. اين مسئله كه پيشرفت در اين رشته را به تاخير مى‏اندازد، بدان واقعيت‏بازمى‏گردد كه اكثر روان‏شناسان علاقه‏مند به مقوله دين، يا بالينى‏اند يا مشاوره‏اى.

نيازهاى نگهدارى و ادامه كارهاى بالينى، ارائه تحقيقات برپايه روان‏شناسى دين را براى آنان دشوار مى‏سازد. با اين وجود در مقايسه با گذشته، دلايل خوشبينانه‏ترى نيز وجود دارد; بطور كلى اين گونه رقابت‏ها ممكن است نحوه سرمايه‏گذارى و بودجه تحقيقات دينى را بهبود بخشد. افزون بر اين، تلاش‏هاى اخير انجمن روان‏شناسان امريكا در تاسيس «روان‏شناسى مثبت‏» نيز سبب خوش‏بينى است. اين نوع روان‏شناسى بر عواملى كه ممكن است در بهداشت روانى مؤثر باشد، توجه و تمركز دارد. دست كم يك روان‏شناس برجسته، تاثيرهاى دين در بهبود بهداشت روانى را بيان كرده است و به نظر مى‏رسد اين تلاش‏ها ادامه يابد. بدون در نظر گرفتن اين حمايت‏ها در مورد تحقيقات، اين نكته كه پژوهش‏ها بايد از نظر روش‏شناسى سالم و بى‏نقض باشد، هميت‏بسيار دارد. اگر روان‏شناسى دين بخواهد از تاثير گسترده‏تر در جامعه روان‏شناسى امريكا برخوردار باشد، بايد از نظر روش‏شناسى بسيار دقيق و موشكافانه باشد.

نتيجه‏گيرى

مطالعه روان‏شناسى دين، بخش با اهميت و هدف‏مند روان‏شناسى در امريكا به شمار مى‏آيد. روان‏شناسى دين با درك ما درباره مردم ارتباط دارد; زيرا با توجه به اين كه بيش از 90 درصد امريكاييان خداباورند، بعد مهمى از زندگى در امريكا را مورد خطاب و توجه قرار مى‏دهد. روان‏شناسى دين براى مطالعه نگرش‏ها، حس نوع‏دوستى و گذشت و بسيارى ديگر از پديده‏ها كه روان‏شناسان به آن علاقه‏مندند، منبعى غنى از اطلاعات به شمار مى‏آيد. روان‏شناسى دين، همچنين ابتكار و خلاقيت روان‏شناسان را در اجراى تحقيقات ساختارى كه نمى‏توان آنها را از طريق آزمايش به سادگى مطالعه كرد، به چالش مى‏اندازد. به طور خلاصه، پيوند بين روان‏شناسى و دين، به روان‏شناسى كمك مى‏كند تا ارتباط تاريخى خويش را با فلسفه حفظ كند. از آن جا كه روان‏شناسى در پى استخدام فنون و علوم طبيعى است، روان‏شناسى دين به ما يادآورى مى‏كند كه ريشه ما در فلسفه قرار دارد و فرضياتى كه در خصوص موضوعاتمان پديد مى‏آوريم، براى علوم مفاهيمى مهم به ارمغان مى‏آورد.

روانشناسي به مثابه دين

نويسنده: پل ويتز

نويسنده در اين مقاله از زاويه‌اي ديگر به تئوري‌هاي خودشكوفايي مي‌نگرد. تئوري‌هاي خودشكوفايي در دهه‌هاي 1960 و 1970 ميلادي بسيار رايج شدند. «تئوري‌هاي تحقق خويشتن» از آن جهت كه موجب تغييرات اجتماعي شده‌اند، بسيار مهم هستند؛ از جمله‌ي اين تغييرات اجتماعي، پذيرش فرهنگي هم‌جنس‌بازي و افزايش گسستگي‌هاي خانواده است.

تئوري‌هاي روانشناسي تحقق خويش، شاخه‌اي از علم نيست و وجهه‌ي علمي ندارد، بلكه اين تئوري به ارزش‌هاي ديني تبديل شده و در مجموع، نظام پرستش عمومي سكولار و انسان‌گرايانه‌اي تشكيل داده‌اند.............

از این شعار امسال جزرو مد خوشم اومد خیلی معنی میده.

                                                          ماه رمضون دریاب دوست عزیز !!!!!!!!!!!!!!

          عشق مثل هوا در همه جا جاریست

                           تو نفسهایت را قدری جانانه بکش