ويليام آلستون

حسين فقيه⁽²⁾

مقدمه⁽³⁾

ويليام پى. آلستون (متولد 1921) براى تجربه دينى ساختارى مشابه با ساختار تجربه حسى قايل است و آن را آگاهى مستقيم به خدا، مى‏داند. هدف اصلى او دفاع از اين ديدگاه است كه آگاهى مستقيم به خدا، مى‏تواند اعتقاد به برخى اوصاف و افعال درك‏شدنى خداوند را توجيه نمايد. آلستون در تبيين نظريه خود درباره تجربه دينى بر دو چيز تكيه مى‏كند: نخست، تجربه حسى است. از نظر وى، تجربه دينى نوعى تجربه حسى است كه نسبت به باورهاى ناظر به خداوند عمدتا همان نقش معرفتى تجربه حسى نسبت به باورى‏هاى ناظر به جهان فيزيكى را ايفا مى‏كند؛ دوم، گزارش‏هاى فراوانى است كه از صاحبان تجربه دينى نقل شده است. او با ارائه گزارش‏هايى از تجربه‏هاى افراد گوناگون، اعم از عارفان انديشمند و اشخاص عادى، به تبيين ديدگاه خويش مى‏پردازد، هر چند او همه نمونه‏ها را از سنت مسيحى نقل مى‏كند ولى بر آن است كه اين پديده اختصاص به مسيحيت ندارد. آلستون با توجه به اين دو نكته مهم، معمولاً در تبيين نظريه‏اش و در مواجهه با نقدهاى وارد شده بر آن، گاه با نگاه به تجربه‏هاى حسى و گاه نيز با نگاه به گزارش‏هاى نقل شده از صاحبان تجربه‏هاى دينى، به تبيين و................

 

 

 

 

 

 

محمد فتحعلى‏خانى⁽¹⁾

چكيده

مطالعات هيوم در فلسفه دين، در پى سنجش دلايل اقامه شده بر درستى عقايد دينى و بررسى علل پديده‏اى به نام دين، در تاريخ و اجتماع است. وى براى انجام اين دو كار، در اغلب مواقع، روش تحقيق واحدى را به كار گرفته، آن را «استدلال آزمايشى» و يا «استنتاج علّى» ناميده است. علت استفاده هيوم از اين روش، تجربه‏باورى اوست. وى معتقد است داورى درباره همه امور واقع، از جمله مؤلفه‏هاى باور دينى، همانند باور به وجود خدا يا به‏وقوع معجزات، بايد به روش استنتاج علّى صورت گيرد. مسائلى را كه هيوم در فلسفه دين مورد بررسى قرار داده، از يكسو تحت‏تأثير اين ديدگاه روش‏شناختى است و از سوى ديگر به اقتضاى موقعيت خاص تاريخى زمان اوست؛ زيرا در روزگار هيوم، دين‏طبيعى يا عقلانى و به ويژه مباحث خاصى همچون: برهان نظم و برهان معجزه، موردتوجه انديشمندان بوده است. بر اين اساس هيوم اين‏گونه مباحث را در اولويت تحقيقات خود در قلمرو فلسفه ..................

 

 

 

ولى‏اللّه عباسى⁽¹⁾

چكيده

«تجربه دينى» يكى از مباحث مهم فلسفه دين معاصر است كه رويكردهاى متعددى نسبت به آن وجود دارد. تحويل و فروكاستن وحى به تجربه دينى يكى از اين رويكردهاست. بر اساس اين ديدگاه، وحى نه از سنخ گزاره، بلكه مواجهه و تجربه‏اى دينى است كه براى شخص پيامبر رخ مى‏دهد. نوشتار حاضر كه به نقد و بررسى اين ديدگاه اختصاص يافته است، پس از اشاره‏اى اجمالى به تجربه دينى، تعريف و ماهيت آن، به توصيف و تحليل وحى تجربى در سنت الهيات ليبرال مسيحى و همچنين در ميان روشنفكران مسلمان پرداخته، سپس اين ديدگاه را مورد نقد و بررسى قرار مى‏دهد و در پايان، پس از ذكر تفاوتهاى وحى و تجربه دينى، به تأثير اين ديدگاه بر ايمان دينى .................

 

 

 

(رويكرد معرفت‏شناختى آلستون)

بابك عباسى⁽¹⁾

چكيده

مقاله حاضر ديدگاه يكى از فيلسوفان دين، ويليام آلستون، را در دفاع از منزلت معرفتى تجربه دينى بررسى مى‏كند. توجيه و توجيه معرفتى در معرفت‏شناسى آلستون از جمله مباحث مقدمى در اين مقاله است. نويسنده براى بررسى رويّه‏اى كه به تكوين باورهاى دينى منجر مى‏گردد، رشته استدلال‏هايى را پى مى‏گيرد كه در آن آلستون به مقايسه رويه ادراك حسى و رويه ادراك دينى از منظر توجيه معرفتى مى‏پردازد. وى پس از طرح دو تلقى از توجيه معرفتى (تلقى سنجش‏گرانه و تلقى دستورى) نشان مى‏دهد كه رويه ادراك حسّى تنها براساس تلقى حداقلى از توجيه دستورى مى‏تواند موجه باشد؛ سپس رويه ادراك دينى (مسيحى) را به محكِ اين تلقى از توجيه معرفتى زده و نتيجه مى‏گيرد كه اين رويه معرفتى نيز، مانند ديگرى، واجد چنين توجيهى است و تجربه دينى مى‏تواند تحت شرايطى، پاره‏اى از باورهاى دينى را موجه كند؛ با اين قيد كه .............

 

 

حجة‏الاسلام والمسلمين دكتر على شيروانى⁽²⁾

چكيده

يكى از اقسام مهم تجربه دينى، تجربه تفسيرى است. اين مقاله با روش توصيفى ـ تحليلى، اين قسم از تجارب دينى را با نگرش اسلامى بررسى، و محورهاى اساسى بينش قرآنى درباره اين قسم از تجارب را تحليل و تبيين مى‏كند. ابتدا تجربه تفسيرى را تبيين مفهومى كرده، سپس ارتباط آن را با تبيين دينى بازگفته و آنگاه با تقسيم تبيين، به عقلانى و غيرعقلانى، عقلانيّت تفسيرهاى دينى را نشان داده است.

در اين مقاله تأثير و تأثر دو جانبه تجربه تفسيرى و احوال و عواطف آدمى، ارتباط تجربه تفسيرى با برخى از آموزه‏هاى اصلى اسلام، از جمله توحيد افعالى و اسماى الهى و نيز، عوامل دخيل و منشأ خطا و عينيّت تجربه تفسيرى مورد بررسى قرار گرفته است.

واژه‏هاى كليدى: تجربه دينى، تجربه تفسيرى، تبيين دينى، توحيد .............

 

 

 

 

اصطلاح «تجربه دينى» در غرب، در دو جريان اساسى و متفاوت تكامل يافته است؛ يكى در آثار شلاير ماخر (1768ـ1834) و ديگرى در آثار ويليام جيمز (1842ـ1910) اما در فلسفه دين معاصر و مطالعات دين، امروزه خلط و ابهامى بين آن دو جريان متفاوت، در بحث تجربه دينى ديده مى‏شود. بهره‏گيرى از مفهوم تجربه دينى در حوزه مطالعات اسلامى چند سؤال مهم و تأمل‏برانگيز را به همراه دارد:

الف) تطبيق اين مفهوم در حوزه اسلامى، كه كاملاً متفاوت از خاستگاه اصلى آن مفهوم در غرب است، چه اندازه مجاز است؟

ب) اگر فرض كنيم كه به كارگيرى مفهوم تجربه دينى در برخى حوادث مربوط به حيات مسلمانان مجاز باشد، آيا تفاوت‏هاى بنيادى در انواع تجربه‏هاى دينى مسلمانان و مسيحيان وجود دارد؟

ج) حتى اگر فرض كنيم كه انواع اصلى تجربه دينى بين مسلمانان ................

 

 

 

 

عبور از مرز ميان درمان و مذهب⁽¹⁾

دكتر محمد خدايارى‏فرد
استاديار دانشكده روان‏شناسى و علوم تربيتى دانشگاه تهران

مقدمه

بسيار گفته مى‏شود كه مشاوره و روان درمانى با معنويت ارتباط ندارد؛ زيرا در تصويرى كه بسيارى از درمانگران سعى دارند از روان‏درمانى به جهان ارائه دهند، معنويت جايگاهى ندارد. حتى گروهى به پيروى از فرويد ترجيح مى‏دهند مذهب يا تجربيات معنوى را به كلى از حوزه‏ى توجه خويش خارج سازند. در اكثر برنامه‏هاى آموزشى مشاوره و روان‏درمانى، هيچ اشاره‏اى به مسائل مربوط به معنويت، به عنوان بخشى از زندگى انسان و عاملى مهم در سلامت روان افراد، ديده نمى‏شود، با آنكه مدارك پژوهشى بسيار مبنى بر اثربخشى عنصر مذهب و تجربيات معنوى در درمان وجود دارد و نيز بسيارى از درمانگران كارآموز براى گذراندن واحدهاى درسى در زمينه‏ى معنويت و كاربرد آن در ................

 

 

 

 

دكتر خسرو باقرى
دانشيار دانشكده روان‏شناسى و علوم تربيتى دانشگاه تهران

مقدمه

آنچه در اين نوشتار آمده، بررسى و نقدى است بر كتاب «بررسى مقدماتى اصول روان‏شناسى اسلامى» تأليف دكتر سيد ابوالقاسم حسينى كه در سال 1364 منتشر شده است. با توجه به سال انتشار، بايد گفت كه نگارش اين كتاب، كار ارزشمندى بوده و بايد آن را در شمار نخستين تلاش‏هاى جامعه علمى ما براى مواجهه دانش‏ورانه با مقوله روان‏شناسى اسلامى دانست. اين امر مستلزم آن بوده كه مؤلف محترم، هم جسارت علمى از خود نشان دهد و در فضاى دانشگاهى، از روان‏شناسى اسلامى سخن به ميان آورد و هم رويكردى محققانه نسبت به مفاهيم اسلامى مانند فطرت و عقل اتخاذ كند، به نحوى كه بتواند به كمك آنها، ساختارى براى روان آدمى ...............

 

 

 

«قسمت دوم»

دكتر حسين لطف‏آبادى
استاد دانشكده روان‏شناسى دانشگاه فردوسى مشهد

چكيده

چگونگى رشد اخلاقى، ارزشى و دينى در نوجوانان و جوانان از موضوعات مهم روان‏شناسى رشد است كه روان‏شناسان بزرگ درباره آن به تحقيق و نظريه‏پردازى پرداخته‏اند. اين تحقيق تلاشى ديگر در اين راستا است كه مى‏كوشد تا چگونگى رشد و پرورش اخلاقى و دينى نوجوانان و جوانان را هم بر پايه دانش روان‏شناسى رشد و هم با تكيه بر يافته‏هاى دانش روان‏شناسى تربيتى، تبيين نمايد. سعى بر اين است كه با نگرشى نو چگونگى رشد اخلاقى و ارزشى ..............

 

 

 

 

دكتر فرامرز سهرابى⁽¹⁾

بررسى ارتباط بين مقوله روان‏شناسى و مقوله دين، سابقه طولانى دارد كه در فعاليتها و انديشه‏هاى دانشمندان و روانشناسان بزرگى مثل يونگ⁽²⁾، اريك فروم⁽³⁾، فرانكل⁽⁴⁾ و ويليام جيمز⁽⁵⁾ نمود پيدا كرده است. كتاب «روان‏شناسى و دين»⁽⁶⁾ يكى از جديدترين آثار در حوزه روان‏شناسى دين است كه پروفسور مايكل ارگيل⁽⁷⁾ آن را نگاشته است. وى در دوره‏اى به تأليف اين كتاب پرداخته كه بشر در اواخر قرن بيستم و در آستانه ورود به هزاره سوم ميلادى قرار گرفته است. اين كتاب به همت انتشارات معروف «روتلج⁽⁸⁾» در انگلستان، آمريكا و كانادا منتشر شده است. اين كتاب با مقدمه‏اى از ناشر درباره نويسنده و محتواى كتاب آغاز مى‏شود. مطلع اين مقدمه با سخنان ..............

 

 

 

 

 

استانتون ال. جانز
عباس بخشى‏پور رودسرى⁽²⁾

امروزه روان‏شناسى يكى از بالنده‏ترين رشته‏هاى علمى است و روان‏شناسان در عرصه‏هاى مختلف حيات اجتماعى از جمله آموزش و درمان تأثيرگذار هستند. با اين همه به نظر مى‏رسد دين در زندگى اكثر روان‏شناسان نقش ناچيزى ايفا مى‏كند. در درسنامه‏هاى روان‏شناسى، دين و اعتقادات دينى عموما ناديده گرفته مى‏شود. همچنين، ايمان و اعتقادات دينىِ درمانجويان از سوى روان‏درمانگران به كرات مورد غفلت قرار مى‏گيرد. بسيارى از روان‏شناسان در قبال دين سكوت مى‏كنند. نزد بسيارى از روان‏شناسان، اتخاذ اين موضع به هيچ‏وجه از سر خصومت نيست، بلكه احترام‏آميزترين موضعى است كه شخص مى‏تواند در قبال چيزى كه هيچ درك و فهمى از آن ندارد، اتخاذ كند. رابطه روان‏شناسى، به عنوان يك رشته علمى يا حرفه، با دين و اعتقادات دينى نوعا به سه شيوه ...........

 

 

 

 

 

«قسمت اوّل»

دكتر حسين لطف‏آبادى⁽¹⁾

چكيده

چگونگى رشد اخلاقى، ارزشى و دينى در نوجوانان و جوانان از موضوعات مهم روان‏شناسى رشد است كه روان‏شناسان بزرگ درباره آن به تحقيق و نظريه‏پردازى پرداخته‏اند. اين تحقيق تلاشى ديگر در اين راستا است كه مى‏كوشد تا چگونگى رشد و پرورش اخلاقى و دينى نوجوانان و جوانان را هم بر پايه دانش روان‏شناسى رشد و هم با تكيه بر يافته‏هاى دانش روان‏شناسى تربيتى، تبيين نمايد. سعى بر اين است كه با نگرشى نو چگونگى رشد اخلاقى و ارزشى .............

 

 

 

 

حميد لطفى⁽¹⁾

چكيده

آيا طرح رويكرد يا مكتبى جديد در روان‏شناسى با عنوان «روان‏شناسى اسلامى»، با توجه به مبانى علمى، روش‏شناختى و فلسفى ممكن است؟ براى پاسخ به اين سؤال بايد ابتدا با توجه به تحول تعاريف روان‏شناسى، وجود تبيين‏هاى متفاوت از رفتار، جهت‏گيرى‏هاى روشىِ گوناگون، و با تأكيد بر پيچيدگى واقعيت، امكان شناسايى و طرح موضوع جديد و اتخاذ سمت‏گيرىِ روشى و نظرىِ تازه را بررسى كرد. مؤلف با تأمل در مؤلفه‏هاى فوق و طرح رويكردهاى علم شناختى، به نقد ديدگاهى پرداخته است كه مدعى است علم با پديده‏هاى عريان سروكار دارد. آنگاه ................

 

 

 

 

ايوب مالك (استاديار گروه روانپزشكى دانشگاه علوم پزشكى تبريز)

و فرخ كوكبه (كارشناس ارشد روانشناسى بالينى)

دو ديدگاه عمده در روانشناسى اسلامى

در بحث روانشناسى اسلامى دو ديدگاه عمده مى‏تواند مطرح باشد. ممكن است منظور از روانشناسى اسلامى ديدگاههاى اسلام به طور كلى در مورد روان انسان، شامل جنبه‏هاى مذهبى، فلسفى و عرفانى روان انسان باشد،ولى در ديدگاه دوم منظور از روانشناسى اسلامى، پى‏ريزى مكتبى علمى (بر اساس روش علمى و متاثر از آن) بر مبناى ديدگاههاى اسلام در روانشناسى انسان مى‏باشد و عمدتا اين ديدگاه است كه در مواجهه و مقابله با مكاتب روانشناسى با منشاء بشرى قابل طرح و ارائه مى‏باشد. ديدگاه اول ديدگاهى وسيع و آميخته با نگرش فلسفى به انسان است كه ابعاد تجربى را هم مى‏تواند در بر بگيرد اما ديدگاه دوم صرفا در تلاش براى قابل ...............

 

 

 

 

يك كتاب در يك مقاله

موضوع روان‏شناسى دين و باورهاى دينى در كتابهاى فارسى، موضوعى جديد است، معرفى اين كتاب براى علاقه‏مندان گامى است‏به جلو،... ولى قبل از مطالعه اين مقاله توجه به دو نكته ضرورى است.

1. اين مقاله به هيچ‏وجه بى‏نيازى از اصل كتاب را حاصل نمى‏كند، چه اينكه فقط گوشه‏هايى و اشاراتى از آن است.

2. پژوهشها و تحقيقاتى كه در اين كتاب آمده است، مربوط به اديان مسيحيت و يهوديت است، و فقط در بعضى نكات كلى با اسلام مشترك است ولذا نيازمند يك نقد و .............

 

 

 

 

نويسنده: ويليام. پى. الستون

ترجمه: غلامحسين توكلى

عمده‏ترين تاثير علم بر دين در قرون هفدهم و هجدهم، از ناحيه تصوير جديدى از كيهان كه محصول تحول در نجوم و فيزيك بود، حاصل شد. اين تاثير در قرن نوزدهم از ناحيه نظرات جديد در باب تاريخ حيات بر روى اين كره خاكى بود كه از سوى زمين‏شناسى و زيست‏شناسى تكاملى، مطرح شده بود. در قرن بيستم، بزرگترين تاثير را، اگرچه از نوعى متفاوت، علوم اجتماعى بر دين داشته‏اند. فيزيك و زيست‏شناسى از آن رو متاليهن را نگران ساختند كه درباره كيهان، حيات و انسان، تئوريهايى را مطرح مى‏كردند كه با اعتقاداتى كه به نحو تنگانگ با سنت دينى گره خورده بود، مثل خلقت جداگانه انسان، تعارض داشت. به عبارت ديگر، تاثير علوم اجتماعى نه از ناحيه نظريه‏هايى .............

 

 

 

 

خسرو باقرى

حسين اسكندرى

زهره خسروى

مسلم اكبرى

مقدمه

اين نوشتار، گام ديگرى است در پى آنچه پيشتر، در مقاله‏اى تحت عنوان «هويت علم دينى‏» مطرح شد. ⁽¹⁾ در آنجا سخن از امكان پديد آوردن «علم دينى‏» بود و كوشيديم نشان دهيم كه على رغم برخى از تصوراتى كه در اين باب وجود دارد، مى‏توان معناى موجهى براى مفهوم «علم دينى‏» ارائه كرد كه هم با هويت علم تجربى سازگار است و هم با هويت دين. اكنون برآنيم سخن را از مساله عام علم دينى به قلمرو خاصى از آن يعنى روان‏شناسى اسلامى معطوف كنيم. اما در اين مجال، از امكان پديد آمدن روان‏شناسى اسلامى سخن نخواهيم گفت، بلكه با تكيه بر آنچه قبلا تبيين شد، به بررسى اين مساله خواهيم پرداخت كه براى بنا كردن اين نوع روان‏شناسى، چه بايد كرد؟

در مبحث «هويت علم دينى‏» آمده بود كه، پيشفرضهاى هر عالم، در تكوين نظريه وى نقشى بنيادين دارد; و نفوذ اين نقش را مى‏توان هم در مفاهيمى كه عالم براى تبيين پديده مورد نظر مورد استفاده قرار مى‏دهد بوضوح ديد، هم در مدلها و هم در روش فرضيه‏پردازى او. حال، براى پاسخ گفتن به اينكه اين همه، در ساختار يك روان‏شناسى اسلامى چه صورتى ............

 

 

 

 

 

رابين ديماتو

تهيه كننده: سيد مهدى موسوى

مقدمه

آيا يگانه عامل دخيل در بيمارى و سلامت، عامل جسمى است؟ آيا بين حالات بدنى و عوامل زيستى تناظرى يك به يك برقرار است؟ آيا مسائل روانى در بهبود بيماريها نقش دارد؟ آيا افكار، عواطف و انگيزه‏هاى فرد ممكن است در بروز بيمارى يا بهبود آن دخيل باشد؟ چگونه است كه برخى در مقابل مصائب تاب مى‏آورند، ولى برخى ديگر در آن حال، دچار انفعال و افسردگى مى‏گردند؟

اينها و دهها سؤال مشابه آن، مسائلى است كه در شاخه‏اى نوظهور و جديدالتاسيس در روانشناسى به نام «روانشناسى سلامت‏» مورد توجه قرار مى‏گيرد. بالا رفتن هزينه‏هاى بهداشتى و مشخص شدن نقش مهم عوامل رفتارى در بيمايهاى جديد همه گير، دو عامل از عوامل متعددى است كه باعث رشد چشمگير و گسترش سريع اين شاخه از روانشناسى شده است. در واقع، مشكلات الگوى «زيست پزشكى‏» به روانشناسان امكان داد تا از معلومات، تحقيقات و ..............

 

 

 

 

 

دكتر سعيد زيباكلام

عضو هيئت علمى گروه فلسفه دانشگاه تهران

چكيده

تامس كوهن نظريه‏اى موسوم به نظريه پارادايم‏هاى علمى ارائه مى‏كند كه، برخلاف اسلاف پوزيتيويست و نگتيويست خود، به‏نحو جدّى و تعيين‏كننده‏اى برخاسته و مأخوذ از عمل عالمان در تاريخ علم است. در اين مقاله كوشيده‏ام سه كار انجام دهم. اوّل اينكه نشان داده‏ام چگونه كوهن در مطالعه تاريخ علم دچار نوعى تغيير گشتالتى مى‏شود. دوّم اينكه نگرش گشتالتى را تشريح كرده نشان داده‏ام چگونه اين نگرش نقش مهمى در نظريه كوهن ايفا مى‏كند. و بالاخره، سعى كرده‏ام نشان بدهم كه چگونه تغييرات گشتالتى، پارادايم‏هاى قبل و بعد از يك انقلاب علمى را قياس‏ناپذير مى‏كند.

واژه‏هاى كليدى: علم‏شناسى فلسفى، پارادايم‏هاى علمى، نگرش ............