مثبت من

نوشته ریچارد ولهایم
ترجمه شهریار وقفی‏پور

فروید مقاله هوشمندانه و روشنگرش در باب مجسمه موسی اثر میكل‏آنژ را با عذر و توجیهی آغاز می‏كند و می‏گوید كه دانشش از هنر، بیش از فردی عامی یا غیرحرفه‏ای نیست؛ و در نگرشش نسبت به هنر یا در شیوه‏ای كه جذابیتهای هنر را تجربه می‏كند، در هیچ‏یك، تخصصی ندارد. فروید چنین ادامه می‏دهد:

مع‏الوصف، آثار هنری تأثیر عمیقی بر من می‏گذارند، خصوصاً ادبیات و مجسمه‏سازی بیش از نقاشی چنین تأثیری بر من دارند. تأمل در این آثار سبب می‏شود ساعاتی طولانی را برابر آنها بگذرانم، درحالی‏كه سعی می‏كنم آنها را به شیوه خاص خودم درك كنم؛ یعنی برای خودم توضیح دهم كه تأثیر آنها برخاسته از چیست. هرگاه نتوانم به این مهم برسم، مثلاً در مورد موسیقی، تقریباً قادر نخواهم بود هیچ‏گونه لذتی كسب كنم. در من نوعی گرایش ذهنی عقل‏باور، یا شاید روانكاوانه، مانع می‏شود در برابر چیزی ترغیب شوم بی‏آن كه بفهمم چرا تحت‏تأثیر آن قرار گرفته‏ام و چه چیز است كه بر من اثر گذاشته است. ......

نوشته ئی. مَنسل پاتیسن
ترجمه امید مهرگان

ممكن است در نگاه نخست چنین به نظر رسد كه مبحثِ شرّ ارتباطی با حوزه روانكاوی ندارد. آیا نه این‏كه مسایل خیر و شرّ، درست و نادرست، بیشتر مباحثی مربوط به الهیات و فلسفه‏اند تا روانكاوی؟ وقتی نمایه موضوعی كتب درسی، رساله‏ها و كلیّاتِ آثارِ نظریه‏پردازانِ پیشگامِ روانپزشكی و روانكاوی را مرور می‏كنیم، كمابیش هیچ مدخلی برای مبحثِ شرّ یا گناه نمی‏یابیم. مراجعه به لغت‏نامه‏های روانپزشكی و روانكاوی نیز نیتجه‏ای بهتر از این نخواهد داشت. پس آیا روانكاوی فقط به مباحثِ تندرستی و سلامتی علاقه دارد و به شرّ بی‏علاقه است؟ یا این‏كه مباحثِ شرّ در واقع فقط همان مباحث سلامتی‏اند؟ یا این‏كه مباحث سلامتی و مباحث شرّ، هر دو از دغدغه‏ها و علایق روانكاوی‏اند؟

قصد من در این فصل بررسی مضامین عمده اندیشه روانكاوانه، چه صریح و چه مضمر، در خصوصِ شرّ است. نمی‏خواهم این تحلیل را صرفاً به مفاهیم روانكاوانه‏ای محدود سازم كه جریان اصلی یا روانكاوی راست‏كیش (orthodox) را تشكیل می‏دهند، زیرا اینها نیز خود محدودند. بلكه بر آنم چشم‏انداز گسترده‏تری از دانشوران در سنت روانكاوی را مورد سنجش قرار دهم، چشم‏اندازی كه همزمان مواضع بنیادین گوناگونی را عرضه خواهد داشت. افزون بر آن، متعاقباً نیاز دارم به مفاهیم گناه و اخلاقیّت بپردازم، فعالیتی كه راه به تحلیلی تجربی از پژوهشهای جاری در باب اخلاق خواهد بُرد. به واقع، قصد دارم نشان دهم كه سنت روانكاوی فی‏نفسه فراهم‏آورنده هیچ نوع شالوده نظری یا تجربی مناسبی برای مفاهیم ریشه‏ای اخلاقیّت، كه در بستر آن خیر و شرّ جای گرفته باشند، نیست. .......

نوشته ژان میشل راباته
ترجمه فتّاح محمّدی

1) علیه تفسیر

كانون توجه این كتاب سهم لاكان در مطالعات ادبی، یا صحیحتر، آنچه می‏توان نظریه لاكان در باب ادبیات نامید، است. هرچند اخیراً كوششهای چندی صرف فراهم آوردن قرائتی لاكانی از متون ادبی شده است، اما بسیاری از این كوششها راه به جایی نبرده‏اند. به علاوه هنوز كسی به انسجام رهیافت لاكان به ادبیات نپرداخته است. كتابهای بی‏نظیری در توضیح جنبه «ادبی» نوشته‏های لاكان نوشته شده‏اند (به عنوان مثال تتبعات درخشان ملكوم بووی در سبك ادبیِ پُرتكلف لاكان و پیوندهای او با پروست) اما مسأله آنها غالباً دشواری سبك لاكان است. هرچند این تلاشها باارزش و اغلب مفید هستند، اما این كتاب رویكرد متفاوتی اتخاذ می‏كند: من معتقدم كه لاكان نه تنها از مثالها و نمونه‏های ادبی «استفاده می‏كرد» بلكه او «خواننده» [ یا شارح ] متون ادبی نیز بود و نظام كاملی از نقد ــ نوع خاصی از نقد ــ را می‏توان در سمینارها و «تحریرات» گوناگون او یافت.

بسیاری از روانكاوان بریتانیایی و امریكایی كه در راهِ گشودنِ پیچیدگیهای سبك غامض لاكان تلاش كرده‏اند، تأسف خود را از قلّت پژوهشهای موردی در متون او ابراز داشته‏اند. در واقع، بجز یك استثنای درخور توجه ــ مصاحبه‏ای استثنایی با بیماری روانی كه از جمله پندارهای او یكی هم این بود كه گمان می‏كرد نیچه و آنتونین آرتو در او تناسخ كرده‏اند1 ــ در زبان انگلیسی تقریباً هیچ چیز كه حكایت از روش كلینیكی او داشته باشد در دست نیست (تز دكتری لاكان هنوز به انگلیسی ترجمه نشده است). و اشتباه خواهد بود اگر گمان كنیم كه «پژوهشهای موردیِ لاكانیِ» گم‏شده قرار است در سمینارهای چاپ‏نشده پُر شمار او یافت شوند: این سمینارها، هرچند به نقد اغلب پُر از تكه‏های باارزش هستند، به نظر می‏رسد بیشتر دغدغه قرائتی نظام‏مند از متون اساسی فروید و شرح و بسط مفاهیم خود لاكان را دارند تا توضیح نظری دقیقِ مبتنی بر چند مورد به درستی انتخاب‏شده را. و با این حال، چنان‏كه لاكان در پایان مصاحبه با بیمار روانی پیش‏گفته یادآوری می‏كند، نشانگانها [symptoms] ی امروزی بیش از آن‏كه فرویدیِ كلاسیك باشند، لاكانی هستند: «امروزه ما شاهد یك روان‏پریشی "لاكانی" هستیم، كه كاملاً به روشنی نشان این ‎گفتارهای وضع‏شدهû [ یعنی ] خیالی، نمادین، واقعی را بر خود دارد.»2 من پیش از پرداختن به این مفاهیم می‏خواهم یادآوری كنم كه به نظر می‏رسد كمبود نسبی شواهد كلینیكی و مبهم‏گوییهای عجیبی كه موارد مورد مطالعه خود او با آنها رو در رو بوده‏اند، مثل آمیِ⁽²⁾ معروف تز او، از طریق افزایش تقریباً همسنگ تحلیلهای ادبی تعدیل شده‏اند، گویی كمبود سرگذشتهای موردی از طریق غنای ادبی و تأویلهای فرهنگی جبران شده است. آیا می‏توان گفت كه ادبیات ــ در آثار چاپ‏شده او ــ جای بررسیهای كلینیكی دقیقتر و علمیترِ هرچند نه همیشه قابل اثبات را گرفته است؟ .......

نوشته اسلاوی ژیژك
ترجمه مراد فرهادپور

«ناخودآگاه بیرون است.»

به پیش، به پس

یكی از مشهورترین افسانه‏های هالیوود به صحنه آخر فیلم كازابلانكا مربوط می‏شود. نقل است كه حتی به هنگام فیلمبرداری، كارگردان و نویسنده در مورد انتخاب روایاتِ متفاوتِ فرجام فیلم مردّد بوده‏اند (اینگرید برگمن همراه با همسرش شهر را ترك می‏كند؛ با بوگارت می‏ماند؛ یكی از دو مرد می‏میرد). همچون بیشتر افسانه‏ها، این یكی نیز دروغ است؛ یكی از عناصر سازنده اسطوره كازابلانكا كه پس از اتمام فیلم سرِ هم شد. (واقعیت آن بود كه بحثهای چندی در باره پایانهای ممكن فیلم مطرح شد، ولی همه آنها مدتها قبل از مرحله فیلمبرداری به نتیجه رسیده بودند.) با این حال، این افسانه به دقت روشن می‏سازد كه «نقطه آجیدن»⁽²⁾ capiton) de (point در یك روایت چگونه عمل می‏كند. البته ما پایان موجود را (بوگارت عشق خویش را فـدا می‏كند و برگمن به همـراه شوهرش شهر را ترك می‏كند) به مثابه رخدادی تجربه می‏كنیم كه «به طور طبیعی» و «ارگانیك» از حوادث قبلی نتیجه می‏شود، ولی اگر بنا بود پایانی دیگر را متصور شویم ــ برای مثال، اگر قرار می‏شد همسرِ قهرمان برگمن بمیرد و بوگارت به جای او همراه با برگمن سوار هواپیما به مقصد لیسبون شود ــ این یكی نیز از سوی تماشاگران به منزله پایانی تجربه می‏شد كه «به طور طبیعی» از دل حوادث قبلی برآمده است. اما با توجه به یكسان بودنِ حوادث قبلی در هر دو مورد، وقوع این امر چگونه ممكن است؟ و یگانه پاسخ، البته، این است كه تجربه جریانِ خطی و «ارگانیك» رخدادها خود نوعی توهّم است (هرچند توهّمی ضروری) كه واقعیتی مهم را پنهان می‏كند: این در واقع پایان ماجراست كه با كنشی رو به پس (retroactively) انسجام یك كل ارگانیك را به حوادث قبلی اعطا می‏كند. آنچه پنهان گشته، خصلت سراپا حادثِ زنجیره روایت است، یعنی این واقعیت كه در هر مقطعی از داستان وضع می‏توانست طور دیگری باشد. اما اگر این توهّم نتیجه نفسِ خطی بودنِ روایت باشد، چگونه می‏توان خصلت سراپا حادث زنجیره حوادث را آشكار و مرئی ساخت؟ پاسخ، به نحوی تناقض‏آمیز، چنین است: با حركت در جهت عكس، با ارائه و نمایش حوادث از جلو به عقب، از پایان به آغاز. این روش به هیچ وجه صرفاً راه‏حلی فرضی نیست، بلكه بارها در عمل پیاده شده است: ....

نوشته اسلاوی ژیژك
ترجمه مازیار اسلامی

ایده‏های لاكانی در چند فیلم هیچكاك

مرد عوضی را چه می‏شود؟

به تبع این اصل بدیهی دیالكتیكی كه معتقد است تنها راه رسیدن به قانون اصلی جهان از استثناء آن می‏گذرد، بیایید از مرد عوضی شروع كنیم، یكی از آن فیلمهایی كه مشخصاً تناسبی با وحدت و كلیت مجموعه آثار هیچكاك ندارد:

از یك‏سو،مرد عوضی یك فیلم هیچكاكی تمام‏عیار است. تعلق خاص هیچكاك به فیلم با حضور استثنایی و خلاف عادت خودش در فیلم اثبات می‏شود: در یك پیش‏درآمد هیچكاك مستقیماً تماشاگر را خطاب قرار می‏دهد و او را آگاه می‏كند كه آنچه خواهد دید تراژدی‏ای برگرفته از زندگی واقعی است. این پیش‏درآمد طنینی همچون نوعی عذرخواهی تلویحی دارد: متأسفم، ولی قرار نیست شما شاهد یك تریلر ـ كمدی معمول باشید، همه‏چیز قرار است واقعی باشد، من باید روراست باشم و پیامم را مستقیماً عرض كنم، نه این‏كه به سبك كمدینهای متعارف آن را در زرورق بپیچانم.1

از سوی دیگر، به همین میزان هم روشن است كه فیلم اساساً یك چیزی‏اش می‏شود: عمیقاً معیوب است. در نتیجه باید به دو پرسش پاسخ داد: «پیامی» كه هیچكاك می‏كوشد صراحتاً در مرد عوضی مطرح كند چیست و چرا در طرح آن ناكام می‏ماند؟ .....

نوشته تئودور آدورنو
ترجمه مراد فرهادپور

طی دهه گذشته دانشمندان علوم اجتماعی، ماهیت و محتوای سخنرانیها و جزوه‏های مبلّغان فاشیست آمریكایی را عمیقاً مورد مطالعه قرار داده‏اند. برخی از این مطالعات، كه در راستای تحلیل محتوا صورت گرفتند، نهایتاً به تصویری جامع، در قالب كتاب پیامبران فریب اثر ل. لوونتال و ن. گوترمن، منجر شدند.2 تصویر كلی به دست آمده، واجد دو مشخصه اصلی است. نخست، به استثنای برخی توصیه‏های عجیب و سراپا منفی، [ باید گفت كه ] تبلیغات فاشیستی در این كشور، برای فرستادن بیگانگان به اردوگاههای كار اجباری یا اخراج یهودیان، به مسائل سیاسی ملموس و مشخص توجه چندانی ندارد. اكثریت غالب گفته‏های مبلّغان فاشیست متوجه مخاطب عام‏اند. این گفته‏ها به روشنی بیشتر مبتنی بر محاسبات روانشناختی‏اند تا بر هدف جذب پیروان جدید از طریق بیان عقلانی اهداف عقلانی. اصطلاح «جماعت راه‏انداز»، اگرچه به دلیل نگاه تحقیرآمیزش به توده‏ها قابل اعتراض است، اصطلاحی رساست، زیرا فضایی احساسی، تهاجمی و ضدعقلانی را بیان می‏كند كه این هیتلرهای آینده عامداً مشوّق آن هستند. اگر اطلاق نام «جماعت اوباش» به مردم نوعی بی‏حرمتی است، باید توجه داشت كه هدف آشوبگران فاشیست دقیقاً تبدیل همین مردم به «جماعت اوباش» است، یعنی به توده‏هایی كه بدون هیچ‏گونه هدف سیاسی بامعنا، جویای خشونت و خلق فضایِ دهشت‏اند. غایت عام این آشوبگران دامن زدن روشمند به آن چیزی است كه، از زمان انتشار كتاب مشهور گوستاو لوبون، عموماً «روانشناسی توده‏ها» خوانده می‏شود. ......