بخش سوم

مفاهیم و نظریه های کلیدی

نگرش الیاده به دین

الیاده در تفسیر و تاویل پدیده‌های دینی روش و نگرش تازه‌ای داشت و بر آن بود که نمادپردازی دینی، بهترین جلوه پاسخ خلاقانه‌ای است که انسان به هیبت هستی و حضور در کیهان ناپیدا کران می‌دهد. انسان نهایتا با کیهان همسو و همساخت (همان هماهنگی و همسانی جهان صغیر با جهان کبیر که ریشه در اندیشه‌های دینی و عرفانی کهن دارد) و اساطیر کهن که حکم صور ازلی یا اعیان ثابته را دارند، هنوز و همچنان در ذهن و زندگی انسان جدید نفوذ دارند. وی بر آن بود که تاریخ و تحقیق ادیان، همدلی و انسان‌دوستی به بار می‌آورد که بسی فراتر و اصیل‌تر از اومانیسم غیردینی غربی است. روش و نگرش الیاده در اتمام آثارش، تلفیقی و کثرت‌گرایانه و همراه با وسعت مشرب است و آمیزه‌ای است از مردم‌شناسی، پدیدارشناسی به شیوه هوسرل، ساخت‌گرایی و تاویل و کشف معنای باطنی یا هرمنوتیک. این نکته هم به عنوان بخشی از نگرش او قابل ذکر است که او تقدس یا امرقدسی، یعنی جوهر مشترک همه جلوه‌های حیات و فرهنگی دینی را امری اصیل، بسیط، واحد و تحویل‌پذیر و غیرقابل تجزیه و تحویل به ........

ــ آقاى دکتر در آغاز گفتگو بفرمایید در چه سالى براى ادامه تحصیل به خارج رفتید؟

بخش چهارم و نهایی

نتیجه‏گیری
هرچند در ایران اسطوره‏شناسی بیشتر معطوف است به جهان ایران باستان، که در این حیطه نیز رویکرد تکامل‏گرایی و روان‏شناختی و تقلیل‏گرایانه حاکم است، اما این‏ محدود شدن اسطوره‏شناسی به دوره‏ باستانی، سبب غفلت این علم از ایران پس از اسلام و مطالعات اسطوره شناختی آنست. دلایل این مسأله از یکسو در پیش فرضهای گفتمانهای اسطوره شناختی است که مهمترین آنها، انحصار اساطیر برای شناخت دورانی از تاریخ ایران است که منبع و سندی وجود ندارد و بیشتر اسطوره‏شناسی را محدود به اسناد و متون باستانی کرده است، لذا اسطوره به مثابه تاریخ جهان سنت، و یک فرم ........

بخش سوم

گفتمانهای اسطوره‏شناسی ایران
مساله اسطوره‏شناسی ایران همانطور که گفته شد، بیشتر معطوف به ایران باستان بوده است. هرچند روایت اساطیری ایران باستان راهگشای بسیار مهمی در فهم ایران باستان و تاریخ باستان و جامعه آن زمان بوده است، اما در مجموع این گفتمان باستان‏گرایی اسطوره‏شناختی، سبب شده اسطوره‏شناسی ایران هم در محدوده تنگ آن باقی بماند. باید دقت کرد که در این رویکردهای تاریخ‏نگارانه به ایران باستان به دلیل فقدان اسناد و مدارک کافی، اساطیر به عنوان راهنمای روشنی‏بخش قسمتی از واقعیت‏های عمل می‏کنند. اما در دوره‏هایی که اسناد کافی هستند، روایت‏های اساطیری به مثابه راهنمای فهم تاریخ (تاریخ در مفهوم مدرن آن) به کنار گذاشته می‏شوند و اسطوره‏ها جز در حاشیه‏ها، حضوری ندارند و عموماً هم نامعتبرند. برای مثال کتاب زرین کوب (1377) در باب تاریخ مردم ایران، فقط در فصل اول با عنوان ”دنیای اساطیر“ مفصلاً به اساطیر و دلالت تاریخی آنها پرداخته، اساطیر در فصلهای بعدی ناپیدا می‏شوند. کتاب خانم ......

بخش دوم

تدوین یک چارچوب نظری: اسطوره و نظام اساطیری به مثابه نظام فرهنگی
همانطور که ذکر شداز نظر رویکردهای جدید انسان‏شناسی، اسطوره نه یک توهم یا معلول عامل دیگر، بلکه واقعیتی قائم به ذات و دارای ضرورتی درونی برای وجود خویش می‏باشد. در میان نظریات اسطوره، سه عامل اصلی مورد تاکید وجود دارد که عبارتند از: معنا، تقدس و کنش در اسطوره است.
مهمترین مساله نظریات اسطوره، تبیین معنای اساطیر بوده است. نکته مهم در اینجاست که عمده تلاشهای کلاسیک برای آن بود که معنای اسطوره را تابعی از عوامل بیرونی بدانند، طبیعت، ناخودآگاه، مناسک و ... (ر.ک: باستید 1370 و segal 1998). اما نکته‏ای که استروس به پیروی از ریچارد واگنر بیان می کند، بسیار راهگشاست: اسطوره به همراه موسیقی، قدرت انتقال معنا و پیامی را دارند که زبان روزمره و عادی فاقد آنست (weiner,1994:594). اسطوره به مثابه یک زبان با نظام نمادینی که ساختاری زبانی دارد، مهمترین رسالتش انتقال معنا در یک فرآیند ارتباطی است. به همین سبب هم کاسیرر در شرح آرای شلینگ به این مساله اشاره می‏کند که مساله مورد .....

بخش اول

مقدمه :
اساطیر به عنوان یکی از عناصر اصلی فرهنگ غیرمادی هر جامعه‏ای، از یکسو پای در ذهنیات، ارزشها، جهان‏بینی و سنت آن فرهنگ دارند و از سوی دیگر به عنوان هسته باورها و اعتقادات، بنیان های مذهبی هر جامعه را برای مومنان توجیه و معنادار کرده و آنرا بازتولید می‏کنند. این وضعیت و موقعیت مهم اساطیر، سبب توجه گسترده‏ای به آنها در حوزه‏های مختلف علوم انسانی شده است. هرچند فلاسفه اولین کسانی بودند که به تفسیر و تبیین اساطیر پرداختند، اما در  مراحل بعدی مورخان و بالاخص مردم‏شناسان تاکید بسیاری بر مطالعه اساطیر یا اسطوره‏شناسی داشتند (باستید، 1370: 9). لفظ اسطوره، لفظی یونانی به معنای گفتار، منطق و کلام است، اما بعدها این لفظ دلالت خاصی به نوعی روایت‏های فرهنگی پیدا کرده است (کراپ، در ستاری، 1377: 1). اندیشمندان بسیاری در تبیین علل، معانی و نتایج شکل‏گیری اساطیر تلاش کرده‏اند، باستید (1370) شرح مجمل و دقیقی از سیر علم‏الاساطیر را ......

این مقاله نخستین بار در فصلنامه خیال شماره 13 بهار 1384  منتشر شد و برای تجدید انتشار به وسیله سردببر این نشریه در اختیار «انسا شناسی و فرهنگ» قرار گرفته است.

برای خواندن مقاله به صورت قایل پی دی اف در اینجا کلیک کنید.

بخش سوم

مفاهیم و نظریه های کلیدی

نگرش الیاده به دین

الیاده در تفسیر و تاویل پدیده‌های دینی روش و نگرش تازه‌ای داشت و بر آن بود که نمادپردازی دینی، بهترین جلوه پاسخ خلاقانه‌ای است که انسان به هیبت هستی و حضور در کیهان ناپیدا کران می‌دهد. انسان نهایتا با کیهان همسو و همساخت (همان هماهنگی و همسانی جهان صغیر با جهان کبیر که ریشه در اندیشه‌های دینی و عرفانی کهن دارد) و اساطیر کهن که حکم صور ازلی یا اعیان ثابته را دارند، هنوز و همچنان در ذهن و زندگی انسان جدید نفوذ دارند. وی بر آن بود که تاریخ و تحقیق ادیان، همدلی و انسان‌دوستی به بار می‌آورد که بسی فراتر و اصیل‌تر از اومانیسم غیردینی غربی است. روش و نگرش الیاده در اتمام آثارش، تلفیقی و کثرت‌گرایانه و همراه با وسعت مشرب است و آمیزه‌ای است از مردم‌شناسی، پدیدارشناسی به شیوه هوسرل، ساخت‌گرایی و تاویل و کشف معنای باطنی یا هرمنوتیک. این نکته هم به عنوان بخشی از نگرش او قابل ذکر است که او تقدس یا امرقدسی، یعنی جوهر مشترک همه جلوه‌های حیات و فرهنگی دینی را امری اصیل، بسیط، واحد و تحویل‌پذیر و غیرقابل تجزیه و تحویل به حقایق، امور، عناصر، تجارب و .......

چکیده: این مقاله به بررسی اسطوره‎ی ایرانی نخستین جفت انسان، مشی و مشیانه، می‎پردازد و نقش تغذیه را در این اسطوره در شکل‎گیری فرهنگ و ارزش‎گذاری مربوط به آن توضیح می‎دهد. با مطابقه‎ی صورت‎های مختلف، نشان داده می‎شود که صورت آرمانی تغذیه در فرهنگ ایران پیش از اسلام، تغذیه‎ی گیاهی و صورت متقابل و اسفل آن تغذیه‎ی گوشتی است. واسطه‎ای که میان این دو صورت متضاد در نظر گرفته شده است، تغذیه‎ با شیر و تخم مرغ است که نه غذایی گیاهی هستند و نه غذایی گوشتی. بررسی، منطقی که این اسطوره در شکل دادن این روند بکار می‎گیرد، هدف مقاله است.(1)

کلید واژه: اسطوره، جفت آغازین، تغذیه، منطق.

اسطوره بازتابی خلاق از چگونگی تحول فکری و روحی انسان در ارتباط با واقعیت است. پژوهش در درون‎مایه‎ی اسطوره، چگونگی این روند را آشکار می‎سازد. به همین ترتیب، روایت اسطوره‎ای بازتاب ویژه‎ای از دریافت و شناخت آدمی از واقعیت است، دریافتی ..............

بخش دوم و نهایی

 استروس در بررسی اساطیر بومیان آمریکا همین الویت گیاهی را  نشان می‎دهد و می‎نویسد: "آنان منشأ حیات انسانی را بر حسب الگوی زندگی گیاهی (پیدایش از زمین) تصور می‎کنند. یونانیان باستان نیز چنین باوری داشتند. اما تفاوت در این است که به اعتقاد بومیان آمریکا عالیترین شکل حیات گیاهی را باید در کشاورزی یافت که دارای ماهیتی ادواری است. به عبارتی دیگر، کشاورزی نشان تناوب زندگی و مرگ است. از کشاورزی غذا فراهم می‎آید و از غذا حیات. از شکار نیز غذا فراهم می‎آید، اما شکار به جنگ همانند است و جنگ جز مرگ نیست" (همو، ص 150). آیا اسطوره‎ی ایرانی نیز تغذیه‎ی گیاهی را عالیترین شکل غذایی می‎داند و گوشت‎خواری را نماد مرگ می‎شناسد؟ با بررسی روایت‎های یاد شده از بندهشن و دیگر نمونه‎هایی که خواهد آمد، پاسخ ما به آری می‎رسد. نخست در نموداری شکل سه‎گانه‎ی تغذیه‎ی مشی و مشیانه و نیز آدمیان پیش از مرگ را ................

توضیح: «انسان شناسی و فرهنگ» همانگونه ه پیشتر گفته شد به دنبال سیاست ترویج فرهنگی، گروهی از مقالاتی را که در نشریات معتبر و ارزشمند فرهنگی به چاپ می  رسند، در صورت تمایل و اجازه مسئولان آن نشریات و با ذکر منبع و لینک  در شبکه  در انتهای مقاله  تجدید انتشار  می  کند.  مقاله  خانم آموزگار که در زیر می خوانیم  نخستین مقاله از نشریه بخارا است که در «انسان شناسی و فرهنگ» منتشر می شود اما در آینده مقالات متعدد دیگری از بخارا به انتشار خواهند رسید . از علی دهباشی برای اجازه این تجدید انتشار ها پیشیاپیش تشکر می کنیم. 

***

خط در اسطوره ها

اگر آغاز نگارش را از زمانى بدانیم که بشر خواسته است آنچه را مى اندیشد نفش کند و به دیگران برساند، پس نخستین نگاره هاى روى سفال ها نخستین گام براى نوشتن بوده است، و از آنجا که برخى از دانشمندان و از آن جمله گیرشمن زادگاه اولیه سفال هاى منقوش را نواحى غرب سرزمین ایران مى دانند([1]). پس در آغاز این شاهراه فرهنگى، سرزمین ما ...............

بخش دوم

شرح زندگی خا نوادگی

انسان برای بیان مضامین دینی و اسطوره‌ای و فایق‌آمدن بر شکاف بین بخش خودآگاه و ناخودآگاه ذهن به رمز و رمزپردازی نیاز دارد.  رمز بر دو نوع است: جمعی، نوعاً دینی، و فردی؛ و در صور مختلفی چون رؤیا و قصة عامیانه و اسطوره و شیء طبیعی و هنر ظاهر می‌شود. اما در معماری کاربرد رمز از همه قوی‌تر و پرمعناتر است.

روان منبع بیان اسطوره‌ای و دینی و مرکب از سرنمونهای مشترک معین است؛ و معماری بیان رمزینِ مکانمند و زمانمند اسطوره و دین است. از این رو، می‌توان الگوهای معمارانة مشترک را در آثار معماری کشف کرد. یکی از اسطوره‌های رایج در سراسر جهان «سفر قهرمان» است. این اسطوره، که در دو صورت ابتلای جسمانی و طلب معنوی ظاهر می‌شود، بیان معماریانه یافته است. یکی از مظاهرِ اسطورة سفر قهرمانْ زیارت یا سفر معنوی است. زیارتهای دینی ویژگیهای مشترک دارند: تدارک معنوی برای سفر؛ جدایی زایر از جامعه و زندگی روزمره؛ ابتلائات و آداب طی طریق؛ رسیدن به مکان مقدس؛ بازگشت با حالی متحول. این ویژگیها به انحای مختلف در آثار معماری ادیان گوناگون ظهور یافته و بیان شده است.


این مقاله ابتدا در فصلنامه «خیال» فرهنگستان هنر، شماره 13 ، بهار 1384 به چاپ رسیده است و برای تجدید انتشار به وسیله سردبیر این نشریه، در اختیار «انسان شناسی و فرهنگ» قرار داده شده است. 

برای خواندن متن کامل به صورت فایل پی دی اف در اینجا کلیک کنید.