قرآن کریم کتابی است که برای هدایت انسان از جانب خداوند متعال نازل شده است.

در این مجموعه‌ی انسان‌ساز بیاناتی آمده است که با توجه به این که موضوع آن‌ها انسان و تربیت اوست، می‌توان آن آیات را در بردارنده‌ی موضوعی از موضوعات روان‌شناسی دانست.

در مورد آیات روان‌شناسی باید گفت: به علت گستردگی موضوع روان‌شناسی، شمارش آیات در این مورد سخت و دشوار است. ولی برخی با طرح موضوعات مختلف روان‌شناسی و بیان آیات مربوط به آن موضوعات؛ حدود هفتصد آیه1 را در این موضوع بر شمرده‌اند. که البته این رقم و موضوعات ذیل آیات آن، جای تأمل دارد، ما در اینجا تعدادی از مهم‌ترین آیات ............

احساس گناه برخاسته از نفس لوامه و وجدان است که از نظر اسلام در مراحل مختلف رشد شخصیت در کنار نفس اماره و نفس مطمئنه قرار میگیرد، ولی "روان‏شناسی کلاسیک اساساً روان‏شناسی نفس اماره است، یعنی روان شناسان در عصر حاضر تنها تلاش کرده‏اند قوانین نفس اماره را کشف کرده و آن را توضیح دهند".(1) بعضی از روان شناسان مانند فروید وجدان اخلاقی را براساس فطرت و سرشت بشر نمیدانند معتقدند تمایلات سرکوفته شده دوران زندگی که در ضمیر باطن آدمی انباشته شده، وجدان اخلاقی نامیده میشود. به نظر فروید وجدان اخلاقی ..............

نظریه فروید
زیگموند فروید، روان پزشک نامدار اتریشی (1856 - 1939 م) در پاره‏ای از اظهار نظرهای خود، «ترس» را منشأ اعتقاد به خدا و دین‏داری دانسته است؛ البته پیش از او نیز این نظریه مطرح بوده است. شاید نخستین کسی که این رأی را ابراز کرد، شاعر رومی «تیفوس لوکرتیوس» باشد (ف 99 م). او در یکی از اشعار خود گفته است: «نخست ترس بود که خدایان را آفرید». خلاصه این نظریه آن است که ترس، از عوامل طبیعی مانند سیل، طوفان، زلزله، بیماری، مرگ و ... موجب شده که انسان‏ها برای همه عوامل طبیعی ترس‏آور، منشأ مشترکی ساخته و او را خدا بنامند. به نظر فروید، خداوند مخلوق انسان است؛ نه خالق او. در واقع منشأ پیدایش عقاید دینی در ذهن ...............

فروید ریشه پیدایش پدیده های اجتماعی و روانی و اخلاقی بشر را میل جنسی انسان داند و معتقد است علت تکوین مذهب مبنی بر دو پدیده‌ی زیراست :
1 تشویش و اضطراب انسان در برابر تحریک های غریزی خود;
2 ترس انسان در برابر نیروهای خصمانه‌ی طبیعت ;
3 از این جهت می توان گفت فرضیهء او در این زمینه , از جهاتی شباهت به فرضیهء ترس دارد.
در نقد نظریهء وی باید گفت : فروید هیچ دلیل قانع کننده ای برای فرضیهء خوداقامه نکرده و اثر آرام بخشی و اطمینان و قدرت آفرینی مذهب را با انگیزه ءپیدایش اشتباه کرده است . از اشتباهات فروید, نادیده گرفتن سهم درک و عقل وهوش آدمی است . کسانی که تنها به غرائز انسان می نگرند, در حقیقت تنها نیمی از وجود او را شناخته اند. اگر نیاز جنسی از نیازهای ..............

حسن یوسفیان

چکیده:
یکى از پیش‏فرضهاى پذیرش دین این است که برخى از نیازهاى بنیادین آدمى جز با دین‏باورى برآورده نمى‏شود . امروزه کسان بسیارى با بهره‏گیرى از دانش‏هاى جدید، نیازهاى اصیل انسانى را مى‏کاوند و به پاسخ‏گویى این پرسش مى‏پردازند که «آیا مى‏توان از چنین نیازى سخن گفت؟» نویسنده در این مقاله به برخى از نیازهاى روانى آدمى اشاره کرده و براى تبیین پاسخ‏گویى دین به این نیازها از سخنان امام على علیه السلام بهره فراوان برده است .
یکى از ابعاد دین پژوهى که خداناگرایان بیش از خداباوران به آن توجه نموده‏اند، پاسخگویى دین به نیازهاى روانى انسان است . ملحدان، با این پیش فرض که خدا و معارف و حیانى سرابى بیش نیست، به جست و جو درباره منشا پیدایش ادیان پرداخته و ترس و .............

فروید کتابی به نام توتم و تابو دارد که در آن زندگی مردم ابتدایی را تحلیل می‌کند(1)،و داستانی را برای پیدایش ادیان مطرح می‌کند. پریچارد این نظریه را داستان محض و «قصه پریان» می‌نامد(2) . به نظر فروید، انسان ابتدایی،‌در رمه‌ی آغازین زندگی می‌کرد. این رمه تشکیل می‌شد از نری مسلط که پدر بود و تعدادی از ماده‌ها را در انحصار خود داشت. این پدر نیرومند، پسران خود را از ماده‌ها دور نگه می‌داشت. روزی این پسران متحد شده پدر مسلط را کشتند و سپس آن را خوردند. دلیل این آدم خواری به نظر فروید این بود که آنها اعتقاد داشتند با خوردن قربانی، نیرو و قدرت او را به دست می‌آورند.
بعد از مدتی، آنها از عمل خویش پیشیمان شدند و برای ..............

پرسش:
1. چند آیه در مورد موضوعات روان‌شناسی در قرآن وجود دارد؟
2. منابعی برای روان‌شناسی در قرآن معرفی كنید.
پاسخ:
قرآن كریم كتابی است كه برای هدایت انسان از جانب خداوند متعال نازل شده است.
در این مجموعه‌ی انسان‌ساز بیاناتی آمده است كه با توجه به این كه موضوع آن‌ها انسان و تربیت اوست، می‌توان آن آیات را در بردارنده‌ی موضوعی از موضوعات روان‌شناسی دانست.
در مورد آیات روان‌شناسی باید گفت: به علت گستردگی موضوع روان‌شناسی، شمارش آیات در این مورد سخت و دشوار است. ولی برخی با طرح موضوعات مختلف روان‌شناسی و بیان آیات مربوط به آن موضوعات؛ حدود هفتصد آیه1 را در این موضوع بر شمرده‌اند. كه البته این رقم و موضوعات ذیل آیات آن، جای تأمل دارد، ما در اینجا تعدادی از مهم‌ترین آیات ..............

چنین سایتی با این موضوع در دسترس نبود. در ادامه مقاله ای از مجله حدیث زندگی شماره 9 خدمتتان ارسال می گردد.

دین و سلامت روان
اکبر عبّاسی
هر مکتبی دو دسته از شناختها را در اختیار معتقدان خود قرار میدهد. یک دسته از این شناختها مربوط به شناختهای اساسی درباره جهان هستی، انسان و دیگر پدیده‏های عالم است و دسته دیگر مربوط به شناختهای جزئیتری که از شناسایی کلّی دسته اول منشعب شده‏اند تا از این طریق، نوع بینش و ارزیابی و تفسیر و تحلیل یکسانی از این موضوعات را در آنان به‏وجود بیاورد و وحدت رویه‏ای در حوزه اندیشه و عمل و احساس در بیان آنان ایجاد نماید.
شناختهای کلّی و اساسی در قالب «جهان بینی» ارائه میشوند و شناختهای جزئیتر در قالب توصیه‏های اخلاقی و مفاهیم ارزشی و معارف دینی عرضه میگردند. جهان‏بینی، نوعی اعتقاد و بینش و ارزیابی درباره هستی و یک نوع تفسیر و تحلیل از آن است و هر ..............

در پاسخ باید منظور از روان‏شناسی ودین روشن شود.
روان‏شناسی به عنوان علم روح یا نفس، ابتدا جزئی از علم فلسفه بود و مطالعات روانی بیشتر ارتباط به جنبه عقلانی شخصیت انسان داشت. در اثر مرور زمان، عدم توانایی پاسخ گویی روش‏های تحقیق فلسفی به موضوعات روان‏شناسی و رفتارها و نیز عواملی که بر علم بودن روان‏شناسی دلالت داشت، باعث شد روان‏شناسی از فلسفه جدا گردد. امروزه شاهد شاخه‏های مختلف روان‏شناسی هستیم که میتوان به روان‏شناسی رشد و کودک، روان‏شناسی شخصیت، روان‏شناسی اجتماعی، روان‏شناسی صنعتی، روان‏شناسی عمومی، روان‏شناسی یادگیری، روان‏شناسی ..............

خواهر گرامی! پاسخ این سؤال را می توان به دو بخش تقسیم کرد:
1- تأثیر مذهب در درمان بیماریهای روحی.
2- تأثیر مذهب در درمان بیماریهای جسمی.
میدان تأثیر مذهب و دین و شعاع آن بیشتر مربوط به درمان بیماریهای روحی و روانی است. البته روح و روان سالم به داشتن جسم سالم و با نشاط منجر می شود.
خدای متعال در قرآن کریم می فرماید: "با ذکر و نام خدا، قلب‏ها مطمئن و پا بر جا می شود".(1)
تأثیر مذهب در درمان بیماریهای روحی امروزه ثابت شده است که دین و باورهای مذهبی به زندگی انسان‏ها معنا می دهد و این موجب آرامش بخشی ..............

مفهوم کارکرد گرایى
یکى از مسائل جدید کلامى که به عنوان روشى براى پاسخ یابى به مسئله ى انتظار بشر از دین و گستره ى شریعت به کار مى رود، مسئله ى کارکردهاى دین است. قبل از آن که به تبیین کارکردها، آثار و خدمات دین بپردازیم، توجه به نکات مقدماتى ذیل ضرورت دارد:
کارکردهاى دین در کلام سنّتى و کتاب هاى اعتقادى متکلّمان گذشته نیز با عنوان هاى آثار دین، آثار ایمان، نقش دین در زندگى فردى و اجتماعى، فواید بعثت پیامبران و... به کار رفته است;[1] ولى از آن رو که علوم انسانى در این دو قرن اخیر، رشد و تحوّل و بالندگى پیدا نموده و به رفع بسیارى از نیازهاى فردى و اجتماعى پرداخته است; جاى این پرسش جدید باز گردید که آیا با توجه به کارکردهاى علوم انسانى و اجتماعى، به ویژه روان شناسى و جامعه شناسى، کارکردى بى بدیل براى دین مى ماند؟ آیا مى توان نقشى براى دین در زندگى فردى و اجتماعى قائل شد؟ از این رو .............

‌اشاره‌
تهیه‌ و تدوین‌ و ذیل‌نویسی‌ گفتگوی‌ زیر را - که‌ با یکی‌ از نام‌آوران‌ روانشناسی‌ دین‌ غرب‌ صورت‌ گرفته‌ - فاضل‌ ارجمند جناب‌ آقای‌ دکتر قراملکی‌ به‌ عهده‌ داشته‌اند که‌ بدین‌ وسیله‌ از زحمات‌ ایشان‌ سپاسگزاری‌ می‌شود.

‌‌‌مقدمه
رالف‌هودW.HoodRalphازمتخصصان‌روان‌شناسی‌ دین‌ و روان‌شناسی‌ فلسفی‌ است. وی‌ در دانشگاههایی‌ چون‌ کالیفرنیا و نوادا تحصیل‌ کرده‌ و اینک‌ در تنسی‌ در چاتانوگا مشغول‌ تحقیق‌ و تدریس‌ است. او مؤ‌لف‌ و یا از مؤ‌لفان‌ بالغ‌ بر صد وبیست‌ مقاله‌ در خصوص‌ روان‌شناسی‌ دین‌ است. زمینه‌های‌ اولیة‌ پژوهش‌ وی‌ تجارب‌ عرفانی‌ است. مجموعه‌ مقالات‌ وی‌ در عرفان‌ به‌ وسیله‌Rodophi publisher of Amsterdaom منتشر شده‌ است. وی‌ همچنین‌ مؤ‌لف‌ یا همکار در تألیف، ویراستار و یا از ویراستاران‌ نُه‌ کتاب‌ دیگر است. از جمله‌ تجربه‌ دینی‌ (1995)(1) و ویراستاری‌ دوم‌ روان‌شناسی‌دین: روی‌آوردتجربی(1996)(2) که‌ از مهمترین‌ آثار وی‌ به‌ شمار می‌روند.
هود به‌ عنوان‌ ویراستار با بسیاری‌ از مجلات‌ علمی‌ همکاری‌ دارد، مانند مجلة‌ بین‌المللی‌ روان‌شناسی‌ دین‌ و مجلة‌ مطالعه‌ تجربی‌ دین. وی‌ در حال‌ حاضر به‌ همراه‌ برخی‌ دیگر در حال‌ تأسیس‌ فدراسیون‌ بین‌المللی‌ روان‌شناسی‌ دین‌ است.
هود در روان‌شناسی‌ دین‌ بیش‌ از هر کس‌ با ویلیام‌ جمیز قابل‌ تطبیق‌ است. وی‌ به‌ طور کلی‌ بر موضع‌ جمیز صحه‌ می‌نهد و مانند وی‌ اولاً‌ در دین‌پژوهی‌ روان‌شناسانه، بحث‌ از تجربة‌ دینی‌ را محور قرار می‌دهد و آن‌ را همچون‌ کلید فهم‌ ایمان، عقاید و رفتار دینی‌ تلقی‌ می‌کند، بدون‌ آنکه‌ تحویل‌نگرانه‌ تمامیت‌ دین‌ را به‌ تجربة‌ دینی‌ فرو کاهش‌ دهد. ثانیاً‌ در تحلیل‌ تجربة‌ دینی‌ با هرگونه‌ تحویلی‌ نگری‌reductionism مخالفت‌ می‌ورزد. وی‌ با کسانی‌ که‌ تجربة‌ دینی‌ را به‌ اموری‌ غیر واقعی‌ مانند اوهام‌ تحویل‌ می‌دهند و یا صرفاً‌ به‌ زیر بنای‌ زیست‌ شناختی‌ آن‌ حصر توجه‌ می‌کنند، مخالف‌ است. با این‌ همه، وی‌ تفاوتهای‌ فراوانی‌ با جمیز دارد. بهره‌مندی‌ وی‌ از روشهای‌ متنوع‌ تجربی‌ در شناخت‌ تجربة‌ دینی‌ از جمله‌ تفاوتها است.
گفتگوی‌ حاضر با هود بیشتر صبغة‌ روش‌ شناختی‌ .................

-1 خدا حکیم‌ است. حکیم‌ کار عبث‌ انجام‌ نمی‌دهد. بنابراین‌ هر موجودی‌ را که‌ می‌آفریند برای‌ هدفی‌ است‌ و او را بدان‌ هدف‌ هدایت‌ می‌کند. از این‌ امر به‌ اصل‌ هدایت‌ عامه‌ تعبیر می‌شود. علاوه‌ بر حکمت، از صفت‌ فیاضیت‌ خدا نیز می‌توان‌ به‌ اصل‌ هدایت‌ عامه‌ رسید. خدا به‌ حکم‌ فیاضیت‌ خود، هیچ‌ موجودی‌ را از هستی‌ و کمالی‌ که‌ لایق‌ آن‌ است‌ محروم‌ نمی‌سازد و همه‌ را به‌ سوی‌ آنچه‌ مستحق‌ آنند هدایت‌ می‌نماید. انسان‌ از جمله‌ موجودات‌ و مخلوقات‌ خداوند است‌ پس‌ مشمول‌ اصل‌ هدایت‌ عامه‌ است. عقل‌ که‌ ابزار عمده‌ هدایت‌ و نیل‌ انسان‌ به‌ سعادت‌ است‌ برای‌ او کافی‌ نیست. بنابراین‌ خدای‌ حکیم‌ و فیاض‌ به‌ حکم‌ حکمت‌ و فیاضیت‌ خود باید ابزار هدایت‌ انسان‌ را تکمیل‌ کند.
‌‌این‌ امر توسط‌ نبوت‌ انجام‌ می‌پذیرد. بدین‌ صورت‌ که‌ خدا هرگاه‌ مناسب‌ بداند، فردی‌ از انسانها را برمی‌گزیند و برمی‌انگیزاند و به‌ واسطة‌ او تعالیم‌ مورد نیاز انسانها را به‌ آنها ابلاغ‌ می‌نماید. البته، عقل‌ خود حجت‌ خدا بر انسان‌ است‌ و بسیاری‌ از امور را درمی‌یابد و برخی‌ از تعالیم‌ آسمانی‌ نیز مؤ‌ید و مذکٍّر همان‌ چیزهایی‌ است‌ که‌ عقل‌ درمی‌یابد. لیکن‌ در هر حال، این‌ عقل‌ - خواه‌ نظری‌ و خواه‌ عملی‌ - برای‌ سعادت‌ انسان‌ کافی‌ نیست‌ و اتمام‌ حجت‌ خدا بر انسان، به‌ صرف‌ اعطای‌ عقلی، صورت‌ نمی‌پذیرد.
‌‌آنچه‌ گفتیم‌ تقریر سادة‌ اصل‌ نبوت‌ است. فرد برگزیده‌ و برانگیخته، نبی‌ یا رسول‌ خوانده‌ می‌شود. این‌ فرد معصوم‌ و حجت‌ خدا بر آدمیان‌ است. از آنچه‌ گفتیم‌ پیداست‌ که‌ از جملة‌ ارکان‌ نبوت، ناتوانی‌ عقل‌ آدمی‌ است‌ در هدایت‌ او به‌ منزل‌ سعادت. میزان‌ ناتوانی‌ عقل‌ یا به‌ تعبیر دیگر، میزان‌ قلمرو دین‌ هر قدر باشد، برای‌ معتقدان‌ به‌ نبوت‌ این‌ مطلب‌ مسلم‌ است‌ که‌ آدمی، مستقل‌ از تعالیم‌ آسمانی‌ نمی‌تواند به‌ کمال‌ مطلوب‌ خود دست‌ یابد و قطع‌ نظر از این‌ امر، نبوت‌ و ................

(وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوى إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحى)[1].
نزول باران هدایت و رحمت قرآن کریم تنها از راه وحى صورت گرفته و خداوند عزیز و حکیم با برگزیدگان رسالت با زبان وحى سخن گفته است.
زبان وحى، زبان احساس معنوى، عشق، محبت، پرستش و زبان کرنش و ستایش نسبت به جلوه هاى قدسى و الهى بوده، و از تمام زبانها در این عالم متفاوت و ممتاز است. وحى با شور و هیجان و اعتقاد و جدیت همراه است و به مبدأ و معاد، معارف و مقاصد، مرضیات خدایى، احیاى روح عبودیت، پرهیزگارى و فضایل اخلاقى، نیکوکارى و ارزش گرایى معنوى در مناسبات اجتماعى و... دعوت می کند.
وحى بارش رحمت است بر کویر پژمردهى زندگى انسان، سپیدهى امید است براى رهایى انسان از زندان طبیعت، عروج انسان است تا آفاق بلند بی کرانگى و رهایی اش از گرداب تکرار و پوچى به ساحل نجات; و پیامبر واسطهى فیض است تا انسان در پرتو هدایت خداگونهاش این سفر روحانى را آغاز نماید و خود را از فرش حیات خاکى، به عرش اعلاى الهى صعود دهد; و این ارتباط توسط "وحى" سامان می یابد.

واژه شناسى
کلمهى وحى و مشتقات آن معانى متفاوتى نظیر اشاره، الهام، نوشتن، تفهیم و القاى پنهانى به کار مىروند; و وجه مشترک همهى این معانى «تفهیم و القاى سریع و پنهانى» است.[2] این کلمه و مشتقات آن در قرآن به معناى ارتباط خداوند با پیامبران و القاى پیام هدایت تشریعى استعال شده، ولى گاهى به بیان ارتباط خداوند با دیگر انسانها - نه در قالب وحى - یا با دیگر موجودات است; در مجموع کاربردهاى وحى در قرآن شامل موارد زیر است:
1. تقدیر و تدبیر عام آفرینش;
2. تدبیر غریزى حیوان;
3. الهام و در دل افکندن;
4. اشاره;
5. وحى تسدیرى;
6. وحى تشریعى در قالب ارتباط مستقیم یا با واسطهى خدا با پیامبر;
موضوع سخن، وحى الهى، به معناى ارتباط خدا با انسان در قالب پیامدهى و پیامگیرى است. در تحلیل سرشت وحى، این شعور مرموز، دانشمندان ................

کتاب «بسط تجربه‌ی نبوی» نوشته‌ی آقای عبدالکریم سروش[1] مشتمل بر مباحثی در حوزه‌ی دین شناسی است. ذاتی و عرضی در ادیان،‌ دین اقلی و اکثری، خاتمیت، ‌ولایت باطنی و ولایت سیاسی بخشی از مباحث این کتاب است. قضاوت عمده‌ی میان این کتاب و «قبض و بسط تئوریک شـریعت» (به نـقل از پیش‌گـفتار) این است کـه «در قبض و بسط تئوریک شریعت، سخن از بشری بودن و تاریخی بودن و زمینی بودن معرفت دینی می‌رفت و اینک در بسط تجربه‌ی نبوی، سخن از بشریّت و تاریخیّت خود دین و تجربه‌ی دینی می‌رود. پیام اصلی این کتاب، بشری،‌ تاریخی و زمینی خواندن وحی و دیانت است و با تفکیک ذاتیات دین از عرضیات آن و پذیرش دین اقلی، به قبض دین و وحی (نه بسط آن) حکم می‌راند. وحی را تابع شخصیّت پیامبر می‌شمارد و تمام اوصاف انسان زمینی و اقتضائات آن‌را بر شخصیت پیامبر بار می‌کند. نوشتار حاضر، به جهت محدودیت، تنها مقاله‌ی «ذاتی و عرضی در ادیان» را معرفی و نقد می‌نماید.

معرفی مقاله
این مقاله در پنج مقام شکل گرفته است:
مقام اوّل: چیستی ذاتی و عرضی: عرضی‌ها آن‌ها هستند که می‌توانستند به گونه‌ای دیگر باشند، بر خلاف ذات‌ها. عرضی‌ها، اصالت محلی و دوره‌ای دارند، نه اصالت جهانی و تاریخی، گر چه عملاً هیچ گاه ذات از عرضی‌ها جدا نیست، ولی تفکیک نظری آن‌ها، قطعی است.
با توجه به این‌که ادیان موجود، وجود تاریخی دارند و وجود ذات و روح مشترک در میان همه‌ی آن‌ها مسلّم نیست و به قول ویتگنشتاین، شباهت خانوادگی میان .............

اشاره:
دکتر سروش دیدگاه خود را در باب فهم دین و اینکه فهم ما نسبت به کتاب و سنت باید جنبه عصری داشته باشد با عنوان نظریة قبض و بسط تئوریک شریعت مطرح کرده است. در این گفتار ابعاد این نظریه را مورد بحث و بررسی قرار می دهیم.

ابعاد نظریه
محتوای نظریة قبض و بسط شامل سه مرحله است:
1. مرحلة توصیف
2. مرحلة تبیین
3. مرحلة توصیه
در مرحلة توصیف، از تحول و تکامل معرفت دینی به عنوان واقعیتی که در طول تاریخ واضع شده سخن به میان می آید.در مرحلة تبیین علت این تحول بیان می شود. در همین جاست که مسئله شرایط کلی علوم مورد بحث قرار می گیرد.در مرحلة سوم سفارش می شود که افراد معرفت دینی را از طریق فراگیری علوم برون دینی کامل سازند.
اینکه در شریعت قبض و بسط واقع می شود، مبتنی بر پذیرش اصول زیر است:
1. دین امری ثابت است، اما معرفت دینی همواره در حال تغییر و تکامل است.
2. همة معارف بشری در حال تحول اند و در عین حال علوم در ارتباط با یکدیگر می باشند و هر تغییری در شاخه ای از علوم، معرفتهای دیگر را تحت تأثیر قرار می دهد.
3. معرفت دینی مصرف کنندة علوم بشری است و هر تغییری که در علوم بشری واقع شود، موجب تغییر در معرفت دینی می گردد.
4. از آنجا که معرفت دینی تابع معرفت بشری است، لذا معرفت دینی، امری بشری، عصری و در عین حال تکاملی است.
5. شریعت مانند طبیعت صامت است.
6. معانی عبارات مسبوق به نظریه ها می باشند و چون نظریه های علمی در تغییرند، لذا معانی هم قابل تفسیرند.

ثبات دین و تغییر معرفت دینی
از نظر دکتر سروش، دین غیر از معرفت دینی است. دین امری ثابت و مقدس است، اما معرفت دینی امری متغیر و غیرمقدس می باشد. از همین جاست که:«خود شریعت هیچگاه با فهمی از آن و یا با معرفتی از معارف به مخالفت و تعارض نمی افتد. و میان آنها نزاع و وفاقی روی نمی دهد، بلکه همواره فهمی از دین است که با فهمی دیگر و یا معرفتی از معارف درمی پیچد و تعارض یا وفاق می یابد. علمای دینی نیز رأی یکدیگر را تخطئه می نمایند، ولی هیچ یک دین ................

یکى از تئوریهایى که در مباحث دین پژوهى مطرح گردید تئورى «تجربه دینى‏» است. نخستین‏بار «شلایر ماخر» در ابتداى قرن نوزدهم در مقام دفاع از دین مسیحیت این تئورى را مطرح ساخت. او به گمان خویش توانسته بود با طرح این تئورى از اشکالات هیوم در نقض براهین اثبات وجود خدا و نیز نقادیهاى معرفت‏شناسانه کانت و اشکال تعارض گزاره‏هاى دینى با احکام عقلى و علوم تجربى رهایى یابد. عده‏اى نیز با قبول این تئورى آن را بر وحى منطبق نموده‏اند. در این نوشتار بر آنیم تا ضمن بررسى اجمالى زمینه‏هاى طرح تئورى تجربه دینى، اثبات نماییم که این تئورى هیچ گونه ارزش معرفتى نداشته و در نتیجه انطباق آن بر وحى نادرست است.

یکى از مباحث نسبتا جدید در فلسفه غرب، مساله «تجربه دینى‏» است. در جهان اسلام نیز برخى از نویسندگان مسلمان با تاثر از این بحث، بر این باورند که تجربه دینى همان وحى است. یکى از نویسندگان در این باره مى‏نویسد:
«...پس مقوم شخصیت و نبوت انبیا و تنها سرمایه آنها همان وحى یا به اصطلاح امروز «تجربه دینى‏» است‏» . (1)

و چون این انطباق، مستلزم لوازم متعدد غیر قابل قبول در تحلیل وحى، دین و اعتقادات دینى مى‏باشد (مانند این اعتقاد که دین و وحى یک امر بشرى است (2) و قرآن، الفاظ و تعبیرات شخص رسول اکرم (ص) است نه این که از طرف خداى متعال و از طریق ملائکه بر پیامبر اکرم (ص) نازل شده باشد (3) )، بدین جهت‏بر آن شدیم تا این دیدگاه را مورد نقد و بررسى قرار دهیم.
در این نوشتار سعى شده است تا تبیینى از حقیقت تجربه دینى و نیز حقیقت وحى - هر چند به صورت اجمالى - ارائه گردد، و در نهایت اثبات شود که انطباق «تجربه دینى‏» بر «وحى‏» ، غیر قابل پذیرش است.

تجربه دینى (4)

مفهوم تجربه دینى براى اولین‏بار در اواخر سده هیجدهم توسط «شلایر ماخر» (5) مطرح شده و در قرن نوزدهم مورد توجه جدى متفکران غربى واقع گردید. (6) براى فهم بهتر این مفهوم، بررسى زمینه‏هاى تاریخى آن ضرورى به نظر مى‏رسد.

1- زمینه علمى
پس از انقلاب علمى قرن هفدهم و ظهور دانشمندان مشهورى مانند گالیله و نیوتن، علوم تجربى رونق بسیار یافت. این دو متفکر بزرگ تجربى که میراث و دستاورد کوپرنیک و کپلر را نیز در چنگ خویش داشته‏اند تحولى بس عظیم و شگرف را در رویکرد انسان غربى نسبت‏به جهان و ما سواى انسان و از جمله دین و خدا، پى ریزى نمودند. وقتى که زمین مرکزى توسط کوپرنیک رد شد و نیز زمانى که کپلر، بیضوى بودن مدار حرکت‏سیارات را اثبات نمود، دو اعتقاد اساسى مسیحیت در قرون وسطا یعنى زمین مرکزى و این که مدار حرکت‏سیارات به صورت دایره مى‏باشد..................

چکیده:
نویسنده زیربناى این «سخن را که وحى تابع پیامبر است نه او تابع وحى‏» را مدل کانتى مى‏داند کانت مى‏گوید ذهن، منفعل و دریافت کننده محض نیست‏بلکه فاعلیت هم دارد و صورى را از خود به مدرکاتش مى‏افزاید و در حقیقت تجربه‏اى محض در کار نیست. با توجه به این ایده به اعتقاد بعضى از متفکرین داخلى موضع‏گیریها و تجارب پیامبر صلى الله علیه و آله با شرایط اجتماعى رابطه دیالوگى داشت. مؤلف پس از تبیین رابطه دیالوگى با نقد این نظریه مى‏نویسد: اسلام پیامى خاص براى جامعه داشت و پیامبر حامل آن پیام بود و مضمون این پیام از پیش تعیین شده بود، شرایط اجتماعى و تاریخى، محتوا و مضمون آن پیام را تغییر نمى‏داند بلکه مواردى پیش مى‏آوردند که پیامبر صلى الله علیه و آله آن پیام را بهتر تفسیر و تبیین مى‏کردند.

بحث اساسى و بنیادى‏تر که نسبت‏به کل این مقاله مطرح مى‏شود، از این قرار است که: بطور کلى، سه نظریه اساسى در مورد سرشت وحى در غرب مطرح شده است. یکى از این نظریات که دیدگاه گزاره‏اى درباب وحى است از قرون وسطا در میان متکلمان مسیحى مطرح بوده است. بر طبق این نظریه، وحى مجموعه‏اى از گزاره‏ها است که خدا به پیامبر القاء مى‏کند. دوم، دیدگاه تجربه دینى که بر طبق آن وحى گونه‏اى تجربه دینى است و خدا بر پیامبر وحى کرد به این معنا است که پیامبر خدا را تجربه کرد. این نظریه از زمان شلایرماخر در الهیات پروتستان مطرح بوده است و بالاخره، دیدگاه سوم; یعنى نظریه‏اى که در قرن بیستم مطرح شد دیدگاه افعال گفتارى است. این نظریه را متکلمان و فلاسفه دینى مطرح کرده‏اند که از آثار آستین فیلسوف تحلیلى متاثر بوده‏اند. بر طبق دیدگاه اخیر خدا بر پیامبر وحى کرد. به این معنا که اولا خدا جملاتى معنادار را از زبانى خاص براى پیامبر اظهار ...............

منبع: جام جم آن لاین دو شنبه 25/1/1382
اشاره :
نوشتار حاضر بخشی از کتاب تجربه دینی است که به اهتمام مرکز ملی مطالعات و سنجش افکار تهیه و از سوی انجمن معارف اسلامی ایران بزودی منتشر خواهد شد.نویسنده این کتاب روانشاد عباس یزدانی است.
بعضی معتقدند تجربه دینی ، تجربه ای حسی یا شبه حسی است . ویلیام جیمز، تجربه دینی را حالت ایمانی و از نوع تجربه حسی می دانست ؛ زیرا اولا برای فاعل ، بی واسطه به نظر می رسد نه نتیجه استنتاج عقلی . ثانیا اعتباری شبیه اعتبار ادراکات حسی دارد و ثالثا در همه فرهنگ ها مشابه هم است . از این رو جیمز معتقد است همان طور که تجارب حسی تضمین باورهای حسی هستند، تجارب عرفانی نیز تضمین عقاید عرفانی هستند. ویلیام آلستون (1921.م) نیز معتقد است ، تجربه خداوند در نسبت با اعتقادات دینی همان نقش معرفتی را ایفا می کند که ادراک حسی نسبت به باورهای ناظر به جهان طبیعی ایفا می کند؛ یعنی همان طور که ادراک حسی پایه اساسی معرفت ما به جهان طبیعی است ، پایه اساسی شناخت ما از خدا نیز است . در مقابل ، پرادفوت معتقد است «تجربه دینی» تجربه حسی نیست بلکه اندیشه ای است که حامل اعتقاد است و اگر به صورت نظریه یا فرضیه احساس نمی شود به دلیل ناگهانی بودن و عنصر اعتقاد است که در ضمن آن است . پرادفوت می گوید، نظریه ادراک حسی جیمز اشتباه است ؛ زیرا او تصور می کند تجارب حسی و عرفانی برای تجربه کنندگان ، اعتبار مطلق دارند، در حالی که احکام حسی غالبا در پرتو تامل و شواهد جدید مورد تجدید نظر قرار می گیرند. پرادفوت می گوید: برای آن که چیزی تجربه حسی باشد باید آنچه تجربه شده است در خارج وجود داشته باشد و آن شی ئ علت تجربه ما باشد. برای مثال وقتی می گوییم شخصی گربه ای را می بیند دو چیز را پذیرفته ایم : اولا گربه ای وجود دارد و ثانیا آن گربه علت ..............

کسانی که تاملات دینی خود را بر تجربه دینی، متمرکز ساختند. بجای ارایه دلیل برای خدا، دعوت می کنند که باید، خدا را تجربه کرد و از این طریق، باور به خدا را توجیه نمود. برخی از تجربه گراها - مانند الهیون طبیعی - خدا را به طور استنتاجی از تجربه دینی استنباط کردند و برخی دیگر با توسل به تجربه دینی، به طور غیر استنتاجی و با تجربه مستقیم، در پی توجیه باور به خدا بودند. ماجرای تجربه دینی و از آن مهم تر تجربه گرایی دینی، که به عنوان یک مکتب، مطرح شده، ماجرایی بلند است. این مقال در پی آن است تا نسبت میان تجربه گرایی دینی و قرائت پذیری دین را بررسی کند.

1. پیشینة تجربه گرایی دینی
این جریان فکری، حیات رسمی خود را در غرب، با شلایر ماخر آغاز کرد. تقریبا یک قرن پس از مرگ وی و ترجمه کتاب معروف او به نام «ایمان مسیحی» به زبان انگلیسی، اهمیت برنامه شلایرماخر آشکار گشت. به گفته کارل بارت «او مکتبی تاسیس نکرد، اما عصری را بوجود آورد.»(1)
البته روش برخی از مصلحان کلیسا با شیوه شلایرماخر شباهت تام داشت و این نیز زمینه لازم را برای نظریه شلایرماخر فراهم کرد. از نهضت های پر دامنه اصلاحات کلیسا- که از قرن شانزدهم آغاز شد- کشف مجدد خدا بود. در آن زمان، خدا موضوعی نبود که درباره او تفکرات پیچیده و تاملات سخت و دشوار عقلانی انجام دهند؛ خدا وجودی بود که همه با او سر ...............

1) نقدونظر: مراد شما از تجربه‌ی دینی، چه نوع پدیده‌ای است؟ پدیده‌ی مذکور از چه نظر تجربی است و از چه حیث، دینی؟ ربط و نسبت این پدیده با تجربه‌ی عرفانی چیست؟
ملکیان: تجربه‌ی دینی اصطلاحی است که، در حوزه‌های الاهیات، فلسفه‌ی دین، روان‌شناسی دین، و پدیدارشناسی دین، در مورد لااقل سه(نوع) پدیده به‌کارمی‌رود:
نوع اوّل، نوعی شناخت غیراستنتاجی و بی‌واسطه، شبیه به شناخت حسّی، از خدا یا امر مفارق و متعالی (the Transcendent) یا امر مطلق (the Absolute) یا امر مینوی(the Numinous). این نوع شناخت حاصل استدلال یا استنتاج و خلاصه، شناختی غائبانه از خدا نیست، بلکه شناختی حضوری و شهودی است.
نوع دوم پدیده‌هایی روان‌شناختی و معنوی است، که بر اثر خودکاوی بر آدمی مکشوف می‌شوند و مؤمنان و متدینان آن‌ها را معلول شناخت و گرایش ذاتی و فطری انسان‌ها، نسبت به خدا، تلقّی‌می‌کنند. از نظر مؤمنان و متدینان، کشمکش‌ها، آرزوها و امیدها و آرمان‌ها، و شهودهای روحانی و معنوی آدمیان، و احساس تعلّق و وابستگی‌ای که آدمیان به امری نادیدنی و غیبی دارند، همه، تبیین‌ناپذیر و ایضاح‌ناشدنی‌اند، مگر این‌که فرض و قبول کنیم که، به گفته رودولف اویکن(Rudolf Eucken)، فیلسوف آلمانی (1846ـ1926)، «در درون ما، قدرت فوق انسانی‌ای دست اندرکار است که ما را از حدود و ثغور تنگ و باریک وجود و حیات خصوصی و فردی‌مان می‌رهاند و برمی‌کشد؛ در ما جان تازه می‌دمد، و مناسبات‌مان را با هم‌نوعان‌مان دگرگون می کند.» در واقع، ادّعا این است که این پدیده‌های روان‌شناختی و معنوی، فقط با فرض و قبول یک موجودِ .............

‌اشاره:
در مقالة‌ حاضر دیدگاه‌ نظریه‌پردازانی‌ که‌ در زمینة‌ روان‌شناسی‌ دین‌ نظریة‌ خاصی‌ را به‌ طور مستقل‌ ارائه‌ کرده‌اند مورد توجه‌ قرار گرفته‌ است. ابتدا نظریه‌ ویلیام‌ جیمز (1901) پیرامون‌ تجربیات‌ دینی‌ که‌ به‌ صورت‌ گزارش‌های‌ افراد مختلف‌ ارائه‌ شده‌ مطرح و نهایتاً‌ نظریة‌ ناهشیار به‌ عنوان‌ منبعی‌ برای‌ تجربیات‌ جذبه، عرفان، اشراق‌ و هرگونه‌ تجربیاتی‌ که‌ نوعی‌ ارزش‌ معنوی‌ دارد ارائه‌ شده‌ است. سپس‌ نظریة‌ گوردون‌ آلپورت‌ (1950) در خصوص‌ جهت‌گیری‌ مذهبی‌ درونی‌ و بیرونی‌ و تفاوتهای‌ هریک‌ با دیگری‌ مطرح شده‌ است. در ادامه‌ نظریه‌ اریکسن‌ (1968) در خصوص‌ ایمان‌ به‌ عنوان‌ یک‌ نیاز حیاتی‌ انسان‌ بزرگسال‌ که‌ تحول‌ یافتة‌ ظرفیت‌ اعتماد کودک‌ به‌ جهان‌ و مادر است‌ مورد بررسی‌ قرار گرفته‌ است. مفهوم‌ دیگری‌ که‌ از سوی‌ اریکسن‌ مطرح‌ شده‌ «هویت» و «بحران‌ هویت» است. این‌ مفاهیم‌ که‌ در بحث‌ شکل‌گیری‌ شخصیت‌ فرد مطرح‌ می‌شود با دینداری‌ارتباط‌ پیدا کرده‌ است. همین‌ ارتباط‌ باعث‌ شده‌ است‌ تا برخی‌ از روان‌شناسان‌ مانند جیمز مارشیا (1980) و آدامز (1989) گرایش‌ به‌ دین‌ را به‌ عنوان‌ بخشی‌ از هویت‌ فرد در نظر بگیرند. در خاتمه‌ نظریه‌ فولر و لوین‌ (1980) کاملاً‌ توضیح‌ داده‌ شده‌ است. طبق‌ این‌ نظریه‌ ایمان‌ طی‌ شش‌ مرحله‌ تکامل‌ می‌یابد. این‌ مراحل‌ از کودکی‌ و نوجوانی‌ آغاز شده‌ و تا میانسالی‌ تحول‌ می‌یابد.

علم‌ روان‌شناسی‌ طی‌ یک‌ قرن‌ گذشته‌ نسبت‌ به‌ پدیدة‌ مذهب‌ موضع‌گیری‌های‌ بسیار متفاوتی‌ داشته‌ است. اگر چه‌ ویلیام‌ جیمز و استانلی‌هال‌ به‌ عنوان‌ .......

‌اشاره:
محقق‌ فرزانه‌ علامه‌ فقید آیت‌الله‌ محمدتقی‌ جعفری(1) بحق‌ از مشعلداران‌ حریم‌ معنوی‌ کیان‌ اسلامی‌ در دهه‌های‌ اخیر بودند و با بیان‌ و بنان‌ گرم‌ و شیوای‌ خود معارف‌الهی، انسانی‌ رابدون‌ چشم‌داشتی‌ به‌ تشنگان‌ معرفت‌ عرضه‌ می‌نمودند. حاصل‌ نزدیک‌ به‌ نیم‌ قرن‌ تلاش‌ فکری‌ و علمی‌ ایشان‌ دهها کتاب، مقاله‌ و سخنرانیهای‌ مختلف‌ در کنگره‌های‌ داخلی‌ و خارجی‌ بود. و اما اکنون‌ بر شاگردان‌ و دوستداران‌ علم‌ و معرفت‌ است‌ تا بازخوانی‌ و تحقیق‌ در آثار گرانسنگ‌ ایشان‌ هدف‌ مبارک‌ آن‌ بزرگ‌ را پاس‌ بدارند و چراغی‌ فرا راه‌ جویندگان‌ حقیقت‌ قرار دهند. نوشتار زیر حاصل‌ قلم‌ یکی‌ از شاگردان‌ استاد جعفری‌ است‌ که‌ به‌ محضر ارباب‌ بصیرت‌ تقدیم‌ می‌گردد.

‌‌تعریف‌ علم‌
می‌دانیم‌ که‌ علم‌ دارای‌ دو معناست. به‌ یک‌ معنا، مطلق‌ آگاهی‌ است. همان‌ گونه‌ که‌ اهل‌ منطق‌ در تعریف‌ آن‌ گفته‌اند: العلم‌ هوالصورةُ‌الحاصلةُ‌ من‌الشی‌ عندالعقل. در معنای‌ دوم، مراد علوم‌ تجربی‌ است‌ که‌ عبارت‌ است‌ از بررسی‌ روابط‌ میان‌ پدیده‌ها به‌ منظور کشف‌ قانون. استاد جعفری‌ میان‌ درک‌ و علم‌ تفاوت‌ قایل‌ است. چنانکه‌ ادراک‌ را مطلق‌ دریافت‌ می‌داند و درک‌ را هم‌ بر دو قسم‌ تقسیم‌ می‌کند:
الف) درک‌ ابتدایی: عبارت‌ است‌ از انعکاس‌ یک‌ پدیدة‌ نمودی‌ مانند صورت‌ انسان‌ یا درخت‌ در ذهن‌ یا دریافت‌ یک‌ حقیقت‌ غیرنمودی‌ مانند دریافت‌ عدالت‌ و زیبایی.
ب) درک‌ استمراری: عبارت‌ است‌ از ادامة ............

‌‌از بحثهایی‌ که‌ امروزه‌ در فلسفه‌ دین(1) به‌ آن‌ توجه‌ شایان‌ می‌شود بحث‌ تجربة‌ دینی(2) می‌باشد. هرچند که‌ تجربة‌ دینی‌ - مکاشفه‌ در اصطلاح‌ فرهنگ‌ اسلامی‌ - سابقه‌ای‌ دیرین‌ به‌ درازای‌ تاریخ‌ دین‌ دارد ولی‌ نقد و بررسی‌ جایگاه‌ آن‌ در دین‌ و موجه‌ ساختن(3) اعتقادات‌ دینی‌ پیشینه‌ای‌ کوتاه‌ دارد. در این‌ مختصر سعی‌ بر آن‌ است‌ که‌ ضمن‌ ارائة‌ تعریفی‌ از تجربة‌ دینی، مسائل‌ اساسی‌ مطرح‌ در باب‌ آن‌ ذکر شود. البته‌ نقطة‌ مرکزی‌ این‌ مقاله، استدلالی‌ است‌ که‌ سوئین‌ بِرن،(4) بر اساس‌ تجربه‌ دینی، برای‌ اثبات وجود خداوند اقامه‌ کرده‌است؛ استدلالی‌که‌ درآن‌اصل‌ «زودباوری»(5) بکارگرفته‌ شده‌ تا موجه‌ بودن‌ باور وجود خداوند براساس‌ تجربة‌ دینی‌ به‌ اثبات‌ رسد.

‌‌تعریف‌ تجربة‌ دینی‌
تجربة‌ دینی‌ به‌ گونه‌های‌ متفاوت‌ تعریف‌ شده‌است.(6) از جمله‌ این‌ تعاریف، تعریفی‌ است‌ که‌ «میکائیکل‌ مارتین»(7) آن‌ را ذکر کرده‌است. همان‌ گونه‌ که‌ مارتین‌ خود گفته‌ اساس‌ این‌ تعریف‌ را از «ویلیام‌ رو»(8) گرفته‌است:(9)
تجربة‌ دینی، تجربه‌ای‌ است‌ که‌ در آن، یک‌ فرد ........

‌اشاره‌
تهیه‌ و تدوین‌ و ذیل‌نویسی‌ گفتگوی‌ زیر را - که‌ با یکی‌ از نام‌آوران‌ روانشناسی‌ دین‌ غرب‌ صورت‌ گرفته‌ - فاضل‌ ارجمند جناب‌ آقای‌ دکتر قراملکی‌ به‌ عهده‌ داشته‌اند که‌ بدین‌ وسیله‌ از زحمات‌ ایشان‌ سپاسگزاری‌ می‌شود.

‌‌‌مقدمه
رالف‌هودW.HoodRalphازمتخصصان‌روان‌شناسی‌ دین‌ و روان‌شناسی‌ فلسفی‌ است. وی‌ در دانشگاههایی‌ چون‌ کالیفرنیا و نوادا تحصیل‌ کرده‌ و اینک‌ در تنسی‌ در چاتانوگا مشغول‌ تحقیق‌ و تدریس‌ است. او مؤ‌لف‌ و یا از مؤ‌لفان‌ بالغ‌ بر صد وبیست‌ مقاله‌ در خصوص‌ روان‌شناسی‌ دین‌ است. زمینه‌های‌ اولیة‌ پژوهش‌ وی‌ تجارب‌ عرفانی‌ است. مجموعه‌ مقالات‌ وی‌ در عرفان‌ به‌ وسیله‌Rodophi publisher of Amsterdaom منتشر شده‌ است. وی‌ همچنین‌ مؤ‌لف‌ یا همکار در تألیف، ویراستار و یا از ویراستاران‌ نُه‌ کتاب‌ دیگر است. از جمله‌ تجربه‌ دینی‌ (1995)(1) و ویراستاری‌ دوم‌ روان‌شناسی‌دین: روی‌آوردتجربی(1996)(2) که‌ از مهمترین‌ آثار وی‌ به‌ شمار می‌روند.
هود به‌ عنوان‌ ویراستار با بسیاری‌ از مجلات‌ علمی‌ همکاری‌ دارد، مانند مجلة‌ بین‌المللی‌ روان‌شناسی‌ دین‌ و مجلة‌ مطالعه‌ تجربی‌ دین. وی‌ در حال‌ حاضر به‌ همراه‌ برخی‌ دیگر در حال‌ تأسیس‌ فدراسیون‌ بین‌المللی‌ روان‌شناسی‌ دین‌ است.
هود در روان‌شناسی‌ دین‌ بیش‌ از هر کس‌ با ویلیام‌ جمیز قابل‌ تطبیق‌ است. وی‌ به‌ طور کلی‌ بر موضع‌ جمیز صحه‌ می‌نهد و مانند وی‌ اولاً‌ در دین‌پژوهی‌ روان‌شناسانه، بحث‌ از تجربة‌ دینی‌ را محور قرار می‌دهد و آن‌ را همچون‌ کلید فهم‌ ایمان، عقاید و رفتار دینی‌ تلقی‌ می‌کند، بدون‌ آنکه‌ تحویل‌نگرانه‌ تمامیت‌ دین‌ را به‌ تجربة‌ دینی‌ فرو کاهش‌ دهد. .......

‌اشاره‌
پروفسور پل‌ جی‌ واتسن‌ دکترای‌ خود را در رشتة‌ روان‌شناسی‌ فیزیولوژیک‌ از دانشگاه‌ تگزاس‌ دریافت‌ کرده‌ است. مطالعات‌ اولیة‌ او بر زمینة‌ سازوکارهای‌ مغزی‌ در کنترل‌ حالتهای‌ انگیزشی‌ متمرکز بوده‌ است. پس‌ از ورود به‌ دانشگاه‌ تنسی، به‌ گسترة‌ روان‌شناسی‌ دین‌ و تئوریهای‌ شخصیت‌ رو می‌آورد و مطالعات‌ متعددی‌ در این‌ زمینه‌ها انجام‌ می‌دهد. پژوهشهای‌ وی‌ در گسترة‌ شخصیت‌ بیشتر بر ساختار شخصیتی‌ نارسیسیزم، باورهای‌ غیر عقلانی، و فردگرایی‌ - جمع‌گرایی‌ متمرکز است. وی‌ در گسترة‌ روان‌شناسی‌ دین، روش‌ پژوهش‌ تجربی‌ در چارچوب‌ زمینة‌ ایدئولوژیک‌ را بنیان‌ نهاد و مطالعات‌ گسترده‌ای‌ براساس‌ و در تأیید این‌ تئوری‌ انجام‌ داده‌ است. تاکنون‌ 115 مقالة‌ پژوهشی‌ در معتبرترین‌ مجلات‌ علمی‌ - پژوهشی‌ روان‌شناسی‌ از او به‌ چاپ‌ رسیده‌ است. در میان‌ آثار وی، 12 کتاب‌ و 4 نقد کتاب‌ نیز وجود دارد. او در حال‌ حاضر استاد روان‌شناسی‌ دانشگاه‌ تنسی‌ در آمریکاست‌ و از جمله‌ ویراستاران‌ مجلة‌ روان‌شناسی‌ و مسیحیت، مجله‌ مطالعه‌ علمی‌ دین، و مجله‌ روانشناسی‌ و الهیات‌ است. مقالة‌ حاضر اختصاصاً‌ برای‌ فصلنامه‌ قبسات‌ تألیف‌ شده‌ است‌ و حاصل‌ مباحثات‌ وی‌ با مؤ‌لف‌ دوم‌ است.
برخی‌ از محققان‌ بر لزوم‌ پایه‌ریزی‌ نوعی‌ روان‌شناسی‌ دین‌ که‌ حقیقتاً‌ با مسایل‌ جوامع‌ مسلمین‌ منطبق‌ باشد، تأکید داشته‌اند. در این‌ راستا، نظرات‌ روان‌شناس‌ آمریکایی، گوردون‌ آلپورت، در گسترش‌ روان‌شناسی‌ دین‌ در جوامع‌ مسلمین‌ راهگشا به‌ .........

‌‌اشاره‌
یونگ‌ از نظریه‌پردازانی‌ است‌ که‌ به‌ تحلیل‌ فراسوی‌ روان‌ شناختی‌ دین1 پرداخته‌ است. دین‌ شناسی‌ وی‌ به‌ دلیل‌ مسبوقیتش‌ به‌ دین‌ شناسی‌ فروید و عطف‌ توجه‌ به‌ ابعاد گوناگون‌ در دین‌ پژوهی‌ حائز اهمیت‌ است. بسیاری‌ از آرأ یونگ‌ در الهیات‌ نوین‌ مسیحی‌ مؤ‌ثر افتاده‌ است. در این‌ نوشتار از میان‌ مباحث‌ گوناگون‌ یونگ‌ درخصوص‌ دین، صرفاً‌ به‌ تأملات‌ روش‌ شناختی‌ وی‌ در دین‌ پژوهی‌ توجه‌ می‌شود.....