مثبت من

اريش فروم
برگردان: بهرام محيي
اريش فروم در مقاله اي كه ترجمه آن در زير از نظر خوانندگان مي گذرد، به تحليل و بررسي موشكافانه نقش اقتدارگرايي در جامعه مي پردازد. او در اين نوشته، با تكيه بر ديدگاه كانتي از فلسفه روشنگري، به تفكيك ميان انسان اين عصر به مثابه ذات خردگرايي كه خود را از نابالغي معنوي رها مي سازد و خطر كرده و مسؤوليت آزادي خويشتن را پذيرا مي شود و انسان نابالغي كه كماكان به گردن مرجع اقتدار ديگري مي آويزد تا مسؤوليت تصميم گيري مستقل را نداشته باشد، دست مي زند. فروم با دقت علل رواني اين نابالغي را مورد بحث قرار مي دهد و برخلاف تصور عمومي نشان مي دهد كه ميان شخصيت اقتدارگراي فعال يا به تعبير خود او مرجع اقتدار دگرآزار (ساديست) و شخصيت اقتدارگراي منفعل يا خودآزار (مازوخيست) علي رغم تفاوت ظاهري، پيوند تنگاتنگي وجود دارد. فروم خاطرنشان مي سازد كه هر دو گونه شخصيت اقتدارگرا داراي خصوصيات مشتركي هستند كه همانا عدم بلوغ معنوي و هراس عميق دروني است. او در عين حال تفاوت ميان اقتدارگرايي خردگرايانه و خردگريزانه را به روشني تصوير مي كند.
گروه انديشه

هنگامي از دگرآزاري (ساديسم) به مثابه نمود فعال شخصيت اقتدارگرا سخن مي رود، چنين چيزي نزد بسياري شگفت انگيز است چرا كه انسان معمولاً از ساديسم، تمايل به آزاردهي و ايجاد درد را مي فهمد. اما در واقع، اين امر در ساديسم تعيين كننده نيست. اشكال مختلف ساديسم را كه مي توانيم مشاهده كنيم، ريشه در اين رانش دارد كه انسان ديگري را كاملاً تحت كنترل قراردهد؛ او را به آلتي ناتوان در مقابل اراده ما تبديل كند، اراده اي كه بايد بر او مسلط گردد و به طور نامحدود و طبق صلاحديد خود، صاحب اختيار او باشد. تحقير و برده كردن انسان ديگر، تنها وسيله هايي در خدمت اين هدف اند و راديكال ترين وسيله اين است كه قرباني را متحمل زجر كنيم؛ چرا كه قدرتي بالاتر از اين وجودندارد كه انسان ديگري را آزار دهيم و وادار به تحمل درد كنيم، بدون اينكه بتواند از خود دفاع كند. همانگونه كه متذكر شدم، نوع ساديستي، فريب دهنده است. او خود را در ظاهر نيرومند نشان مي دهد، در حالي كه او نيز نامطمئن و مانند خودآزار (مازوخيست)، به معناي عميقاً انساني ضعيف است. او به فرمانبران خود به همان اندازه نيازمند است كه آنان به او؛ تنها تفاوت در اين پندار باطل نهفته است كه فرمانرواي وابستگان و پيروان، مستقل است. اما در واقع اين دونيازمند و مكمل يكديگرند.
اين واقعيت كه هر دوصورت شخصيت اقتداراگرا، به يك واقعيت مشترك، يعني تمايل همزيستانه بازمي گردند، براي ما فهم پذير مي كند كه چرا انسان در بسياري از شخصيتهاي اقتدارگرا، هم با اجزاي ساديستي و هم مازوخيستي روبرو مي گردد؛ زيرا معمولاً فقط مصداقها متفاوتند. به عنوان مثال هيتلر مفتون اين احساس دروني بود كه بر همه، يعني مردم آلمان و سرانجام جهان فرمانروايي كند و آنان را به آلت ناتوان اراده خود تبديل سازد و درست همين انسان، عميقاً وابسته بود؛ وابسته تشويق توده ها، وابسته تأييد و تحسين مشاوران خود و وابسته آن چيزي كه خود قدرت بالاتر طبيعت، تاريخ و سرنوشت مي ناميد. او از فرمولبنديهاي شبه مذهبي استفاده مي كرد تا اين ايده ها را به زبان آورد، براي مثال هنگامي كه مي گفت: «آسمان از مردم برتر است، چرا كه خوشبختانه مردم را مي توان فريفت ولي آسمان را نه». اما قدرتي كه هيتلر را بيش از تاريخ، خدا و سرنوشت تحت تأثير قرار مي داد، طبيعت است. برخلاف گرايش چهارصد سال گذشته براي تسلط بر طبيعت، هيتلر تأكيد مي ورزيد كه انسان مي تواند بر انسان تسلط يابد، اما هرگز نمي تواند و نبايد بر طبيعت مسلط گردد. ما در هيتلر، امتزاج خاص گرايشهاي ساديستي و مازوخيستي شخصيت اقتدارگرا را مي يابيم: طبيعت قدرت بزرگي است كه بايد مطيع آن باشيم، اما موجودات زنده به وجود آمده اند تا تحت سيطره ما باشند.
اما ما نمي توانيم موضوع شخصيت اقتدارگرا را به پايان بريم، بدون اينكه درباره مسأله اي كه سرچشمه انبوهي از سوء دريافتهاست، سخن گفته باشيم. اگر به رسميت شناختن اقتدار، مازوخيسم و اعمال اقتدار، ساديسم معني مي دهد، آيا اين به اين معناست كه همه مراجع اقتدار داراي مضموني آسيب شناسانه (PATHOLOGISCH) هستند؟ چنين پرسشي، تفاوتي مهم را ناديده مي گيرد و آن تفاوت ميان اقتدارخردگرا و اقتدار خردگريز است. اقتدار خردگرايانه، پذيرش اقتدار بر پايه ارزيابي سنجشگرانه صلاحيت و شايستگي است. وقتي دانش آموزي اقتدار آموزگار را مبني بر اينكه بيشتر از او مي داند مي پذيرد، اين به معناي ارزيابي عاقلانه اي از شايستگي اوست. درست همانند آنكه من به عنوان مسافر يك كشتي، اقتدار ناخداي آن را مي پذيرم كه در صورت بروز خطر، دستورات درست و ضروري را صادر خواهد كرد. اقتدار خردگرايانه بر پايه از كار افتادن خرد ونقد من استوار نيست، بلكه آن دو را پيش شرط مي انگارد. اين رويكردي نيست كه مرا كوچك و مرجع اقتدار را بزرگ كند، بلكه اجازه مي دهد اقتدار برتري يابد. اقتدار خردگريز، از چنين چيزي به طور بنيادين متفاوت است. او متكي بر انقياد احساسي شخص من نسبت به انساني ديگر است: من بر اين باورم كه او حق دارد، نه به اين دليل كه او به طور عيني داراي شايستگي است و يا اينكه من از روي عقل شايستگي او را مي پذيرم. در رابطه با اقتدار خردگريز، انقيادي مازوخيستي وجود دارد، به اين صورت كه من خود را كوچك واقتدار را بزرگ مي كنم. من بايد او را بزرگ كنم تا به عنوان جزيي از او، خود نيز بتوانم بزرگ باشم. اقتدار خردگرا داراي اين تمايل است كه خود را تعالي بخشد، چرا كه من هر چه بيشتر درك كنم و بياموزم، فاصله خود را با مرجع اقتدار كمتر مي كنم. اقتدار خردگريز داراي اين تمايل است كه خود را پست تر و زمان وابستگي خود را طولاني تر كند. من هر چقدر طولاني تر و بيشتر وابسته باشم، ضعيف تر مي شوم و اين ضرورت افزايش مي يابد كه به مرجع اقتدار بياويزم و مطيع او باشم.
بزرگترين جنبشهاي ديكتاتوري عصر ما، بر پايه اقتدار خردگريز استوار بوده ( و هستند). تخته پرش آنها، احساس ضعف فرد مطيع، هراس او و تحسينش براي «پيشوا» بوده است. اما تمام فرهنگهاي بزرگ و بارآور، بر بنيان وجود اقتدار خردگرا استوار بوده اند: بر شانه انسانهايي كه لايق بوده اند وظايفي را كه به آنان محول شده، از نظر معنوي و اجتماعي به انجام رسانند و از اين رو نيازي نداشته اند، به شيفتگي خردگريزانه ديگران متوسل شوند.
در نهايت هدف انسان بايد اين باشد كه به مرجع اقتدار خود تبديل گردد؛ يعني اينكه در مسائل اخلاقي داراي وجدان، در مسائل فكري داراي اعتقاد و در مسائل احساسي داراي صداقت باشد. اما انسان تنها زماني مي تواند صاحب اين اقتدار دروني گردد كه به اندازه كافي بالغ باشد تا جهان را باخرد و عشق دريابد. رشد دادن اين ويژگي ها، شالوده اقتدار شخصي و از طريق آن، بنياني براي دموكراسي سياسي است.
منبع:
Erich Fromm, Die autoritare Personlichkeit, in: Argumente gegen den Hass, Bd. 2, Ausgewahlt von: Klaus Ahlheim, Bardo Heger, Thomas Kuchinke, Bonn1993.