احساس گناه برخاسته از نفس لوامه و وجدان است که از نظر اسلام در مراحل مختلف رشد شخصیت در کنار نفس اماره و نفس مطمئنه قرار میگیرد، ولی "روانشناسی کلاسیک اساساً روانشناسی نفس اماره است، یعنی روان شناسان در عصر حاضر تنها تلاش کردهاند قوانین نفس اماره را کشف کرده و آن را توضیح دهند".(1) بعضی از روان شناسان مانند فروید وجدان اخلاقی را براساس فطرت و سرشت بشر نمیدانند معتقدند تمایلات سرکوفته شده دوران زندگی که در ضمیر باطن آدمی انباشته شده، وجدان اخلاقی نامیده میشود. به نظر فروید وجدان اخلاقی جز مهار اجتماعی چیز دیگر نیست و در روح ریشه عمیق ذاتی ندارد،(2) ولی بعضی از روان شناسان نظریه فروید را نپذیرفته و وجدان اخلاقی را سرمایه فطری انسان دانستهاند.
این احساس گناه برای همه انسانها نیست، بلکه برای افراد خطاکاری است که به هر دلیل مرتکب خطا شدهاند. اما احساس دیگری که عمومیت دارد و شامل همه انسانها (اعم از گناهکار و نیکوکار میشود) احساس تقصیر در پیشگاه الهی است. اسلام از همه انسانها میخواهد در هر مرتبهای که قرار دارند، خود را مقصر بدانند، یعنی رفتار و عبادات و انجام وظیفه خود را در برابر خداوند ناچیز بدانند و همیشه احساس کنند آن گونه که شایسته است، شکر نعمتهای بی پایان الهی را به جا نیاوردهاند.
بنده همان به که ز تقصیر خویش
عذر به درگاه خدای آورد
ورنه سزاوار خداوندیش
کس نتواند که به جای آورد
امام کاظم(ع) به یکی از فرزندانش فرمود:"بر تو باد به کوشش در عبادت! مبادا خودت را در عبادت و اطاعت خدا بی تقصیر بدانی، زیرا خداوند چنان که سزاوار پرستش است، عبادت نشده است".(3) امام باقر(ع) به جابر فرمود: "خدا تو را از نقص و تقصیر بیرون نکند"؛(4) یعنی خدا به تو توفیق دهد که همیشه عبادت خود را ناقص شماری و خود را مقصر دانی. امام سجاد(ع) در مناجات خود میگوید: "بنده تو کسی است که به نعمتهای بی حساب و قبول تقصیر و اعتراف میکند و علیه خود بر سستی و تضییع حقوق شهادت میدهد".(5) وقتی امام سجاد(ع) و اولیای الهی چنین احساسی دارند، تکلیف دیگران روشن است. البته این احساس تقصیر نباید به یأس و ناامیدی منتهی گردد.
پی نوشتها:
1 - دکتر علی اصغر احمدی، روانشناسی شخصیت از دیدگاه اسلامی، ص 181.
2 - محمد تقی فلسفی، کودک، ج1، ص 334.
3 - الکافی، ج2، ص 72.
4 - همان ،ص 73.
5 - مفاتیحالجنان، مناجات خمش عشر.
