انسان در فراز و نشيب زندگي و حوادث تلخ و شيرين - گاهي آنچنان دچار خستگي روح ميگردد كه با هيچ وسيله مادي آرامش نمييابد و اگر قدرت قدرتمندان - و ثروت ثروتمندان و كليه وسايل لذت و كاميابي در اختيار او قرار گيرد - ذرهاي از درد روحي و تالمات باطني او كاسته نميشود و بهترين دوستان و عزيزترين كسان هم نميتوانند نقطه اميدي در مسير زندگي او ايجاد كنند.
در اين حالت تنها راه درمان و رهايي از عذاب وجدان را انس با محبوب و باز كردن سفره دل نزد معشوق و پناه بردن و سخن گفتن با خالق هستي ميبيند. آدمي از آلودگي و زشتيها و غبار گناه و عصيان و احساس غم و دلمردگي تنها راه نجات و آرامش خود را در ارتباط با سرچشمه همه خوبيها و پاكيها و آفريدگار محبت و صفا و با ياد و عشق به او و حضور در محفل انس آن كردگار يگانه مشاهده مينمايد.
چه آرامش و لذتي بالاتر كه دست نياز جان آلوده خويش را در زلال صحبت او تطهير و روح پرتلاطم خود را با ذكر آن يگانه آرام كند- دعا فقط درخواست و طلب از پروردگار متعال نيست بلكه خواندن محبوب از سوي بنده محب و عاشق است و همرازي و همجواري با او مدهوشي عارفان حقجو است.
وقتي كه نداي انيقريب را در خلوت مناجات از آن خالق يكتا ميشنود كه من به بندگان خود نزديكم؛ درمييابد كه در همراهي با ذات متعال فاصله معنايي ندارد و آن مظهر لطف و خوبيها را در جانش احساس ميكند- پيامبر بزرگ اسلام و اهل بيت بزرگوارش- تاكيدات فراواني در افعال و اقوال نسبت به دعا داشتهاند و ياد خدا و صحبت با او را بهترين تطهير معنوي براي قلب و دل انسان معرفي نمودهاند- كه راز و نياز با يكتاي بينياز فقط درخواست حاجت و حل مشكل نيست بلكه دعاي واقعي مايه نشاط روح و حيات جان و كليد عطاياي الهي و پاككننده قلب انسان از زنگار گناه و تاريكيها است.
دعا براي مومنان نوعي معراج روحي و معنوي است كه ميزان معرفت و توجه قلبي و شناخت انسان باعث قوت اين عروج ميگردد. بهطوريكه دعا مغز و شالوده همه عبادتها و زمينهاعتراف به بندگي و فقر و عجز انسان پرتلاطم است. در سوره فرقان خداوند ارزش انسان را به مقدار كيفي دعاي او ربط داده است و در آيه 186 سوره بقره موضوع دعا را با زيباترين بيان و لطيفترين اسلوب براي بندگان خود بازگو ميكند كه بندگان من از شما (پيامبر) درباره من سوال ميكنند، من نزديك و قريب به شما هستم- نكته زيبا و پرمعنا كه هر عاشقي را بيتاب ميكند نوع جواب خداوند به بندگان خود است، ميگويد پيامبر ما وقتي بندگانم از من سوال ميكنند نميگويد بگو كه من نزديك هستم؛ خودش انسان را بهطور مستقيم مورد خطاب قرار ميدهد كه من نزديكم/ براي اهل معرفت لذتي بالاتر از اين متصور نيست كه پيام الهي را مستقيما در جواب سوال از پيامبر اكرم دريافت نمايد.
دعا نقش عظيمي در تحول انسان بهسوي معرفت و كمال دارد و مشيت الهي بر آن است كه در صورت درخواست بهسرعت به نياز دعا كننده جامه استجابت بپوشاند كه خداوند ضمانت اجابت را بر خود فرض نموده است و مهربان و رحمكننده است؛ بر هر كسي كه با وي سخن بگويد و تضرع نمايد. - دعا قضا و قدر مبرم و مسلم را هم تغيير ميدهد، قضا و قدري كه حتمي بود و بايد به انسان برسد اما با يك دعا و درخواست خداوند مسير آن را تغيير مييابد- همانطوري كه در دعاي بعد از زيارت حضرت ثامنالحج ميخوانيم و قضائكالمبرمالذي تحجيه بايسرالدعا. يعني قضا و قدر مبرم آن خالق يگانه با دعا و درخواست كوچك و آسان بنده پوشيده و مهار ميگردد
