بحث

سوال اول: آيابين جهت گيري مذهبي و سلامت روان سالمندان رابطه وجود دارد؟

 بررسي سوال اول پژوهش نشان داد بين جهت گيري مذهبي با سلامت روان رابطه همبستگي مثبت معناداري وجود دارد. يعني اينكه هر چه نمرات جهت گيري مذهبي به جهت مذهب بيروني (نمره 100) افزايش مي‌يابد، نمرات اختلال در سلامت روان بالا مي‌رود و هرچه نمرات به سمت جهت گيري مذهب دروني(نمره 20) ميل مي‌نمايد نمرات اختلال در سلامت روان كاهش مي‌يابد. بنابراين بين جهت گيري مذهب بيروني با اختلال در سلامت روان رابطه همبستگي مثبت و بين جهت گيري مذهب دروني با اختلال در سلامت روان رابطه همبستگي منفي وجود دارد. 

اين يافته پژوهشي با پژوهش کاس و همکاران به نفل از آرين (15) كه جهت‌گيري مذهبي دروني با سلامت روان رابطه مثبت دارد، همخواني دارد. همچنين اين يافته ها با نتايج پژوهش‌هاي مختلف (18، 17، 16) همخواني داردکه بحث و تحليل بيشتر در آن  پس از طرح فرضيه دوم ارائه خواهد شد.

سوال دوم: آيا بين جهت گيري مذهبي و ميزان افسردگي سالمندان رابطه وجود دارد؟

در رابطه با سوال دوم يافته‌هاي پژوهش  نشان داد، بين جهت گيري مذهبي با افسردگي  همبستگي مثبت معناداري وجود دارد. يعني اينكه هر چه نمرات  جهت گيري مذهبي به جهت مذهب بيروني(نمره 100) افزايش مي‌يابد، نمرات افسردگي بالا مي‌رود، و هر چه نمرات به جهت گيري مذهب دروني(نمره 20) تمايل مي‌يابد، نمرات افسردگي كاهش مي‌يابد. بنابراين بين جهت گيري مذهب بيروني با افسردگي رابطه معنادار مثبت و بين جهت گيري مذهب دروني با افسردگي همبستگي منفي وجود دارد. اين يافته با بررسي لويك و دلانسي 1987، واتسون و همكاران 1989، پارك و همكاران 1990 و جينا و شاو 1991 هماهنگي نشان مي‌دهد.

يافته‌هاي دو سوال اول با پژوهش هاي انجام شده در رابطه با بررسي ميان سلامت روان و نگرش ديني(23، 22، 21، 20، 19) و بررسي ميان افسردگي و نگرش ديني(15، 14، 3) و با بررسي هاي انجام شده در مورد رابطه ميان نگرش مذهبي و سلامت روان و افسردگي در سالمندان (29، 28، 27، 26، 25، 24، 12، 3) هماهنگي دارد.

آلپورت(1966) معتقد است كه تفاوت قائل شدن بين مذهب دروني و بيروني به ما كمك مي‌كند تا كساني را كه دين براي آنها هدف است را از كساني كه دين براي آنها وسيله است جدا نمائيم. افراد دسته اول به خوب بودن هدف توجه دارند و افراد دسته دوم به خوب بودن وسيله. پژوهش حاضر نشان داد آنان كه با دين خود زندگي مي‌كنند و دين براي آنها هدف است نسبت به كساني  كه دين را وسيله اي براي زندگي كردن و حمايت مي‌خواهند از سلامت روان بهتر و ميزان افسردگي کمتري  برخوردارند.

كونيگ، مك كالف و همكاران(3) در يک بررسي  فراتحليلي كه بر روي 850 مطالعه انجام شده پيرامون «ارتباط ميان باورها و اعمال مذهبي با بهداشت روان و كاركرد اجتماعي» انجام دادند گزارش نمودند  مذهب ازطريق بالا بردن توانايي در مقابله با استرس ايجاد فضاي حمايت اجتماعي ، ايجاد اميد و خوش بيني در جهت كمك به ايجاد هيجانهاي مثبت مثل زندگي كردن بهتر، رضايت از زندگي و شادكامي اثر خود را بر سلامت روان مي‌گذارد. پژوهش حاضر در ارتباطي كه ميان كاهش افسردگي و مذهب دروني بدست آورد احتمال وجود رضايتمندي از زندگي و اميد در افراد مذهبي را بيشتر تائيد مي‌نمايد.از طرف ديگر   به نظر مي‌رسد كساني كه مذهب را به عنوان ابزار زندگي مورد استفاده قرار مي‌دهند كمتر مي‌توانند از منافع ارزشمند موثر در بهداشت رواني دين بهره مند شوند، زيرا كاركرد اصلي دين را به فراموشي  مي‌سپارند.

يافته‌هاي پژوهش نشان داد كه1- ميزان سلامت روان گروه غير مقيم بطور معناداري بهتر از گروه مقيم است. 2- ميزان افسردگي گروه مقيم جامعه بطور معناداري پايين تر از گروه مقيم است.3- جهت گيري مذهب بيروني گروه مقيم بطور معناداري بالاتر از گروه مقيم جامعه است بدين معنا كه گروه مقيم جامعه از جهت گيري مذهب دروني تري نسبت به گروه مقيم برخوردارند.

از آنجا كه در مرور بررسي هاي انجام شده در ايران، پژوهشي كه سه متغير مذكور را بطور مجزا و يا با هم در دو گروه سالمندان مقيم و غير مقيم مراکز مورد مطالعه قرار داده باشد به دست نيامد ( بجز يك مورد كه در آن مقايسه اي ميان ميزان احساس تنهايي در دو گروه فوق انجام شده بود(30) كه نتيجه آن حكايت گر احساس تنهايي كمتر در گروه مقيم جامعه بود،. بنابراين، يافته‌هاي پژوهشي فوق مي‌تواند دست آورد مهمي‌باشد كه پژوهش حاضر  ضرورت توجه به آن را با اهميت مي‌نمايد ، به ويژه آن كه:به نظر مي‌رسد مراكز سالمندي و كاركرد آن در فرهنگ ايراني متفاوت از فرهنگ رايج آن در کشورهاي پيشرفته باشد. بنابراين لزم پژوهش و بررسي بيشتر اين موضوع بخصوص از جنبه تاثير آن بر بهداشت روان دوره سالمندي احساس مي‌شود.

نتيجه گيري

پژوهش حاضر نشان مي‌دهد  كساني كه در مراكز سالمندي قرار دارند از ميزان سلامت روان كمتري برخوردارند و ميزان افسردگي بيشتري را تجربه مي‌نمايند و اين مسأله ممكن است ناشي از آن باشد كه مراكز سالمندي بيشتر مأمني است براي سالمنداني كه حمايت خانوادگي نداشته و انواع آسيب هاي زندگي را تجربه نموده اند،و اين مؤيد كاركرد عمومي اينگونه موسسات در جهان است(2). به هر حال همانطور كه در بالا ذكر شد اين مسئله نياز به پژوهش و بررسي بيشتر را طلب مي‌نمايد . همچنين يافته‌هاي پژوهش حاضر در زمينه ي تفاوت جهت گيري مذهبي گروه مقيم مراكز سالمندي و مقيم جامعه ضرورت پژوهش بيشتر در اين زمينه  را يادآوري مي‌كند.

نتايج پژوهش حاضر را مي‌توان شامل موارد زير دانست :1-  لازم است جنبه هاي مذهبي در آموزشهاي سلامت روان سالمندان  به ويژه در مراكز سالمندي مورد تاكيد قرار گيرد. 2- از آنجا که مذهب دروني نقش مثبت و موثري را در سلامت روان و كاهش ميزان افسردگي ايفا مي‌نمايد، بنابراين لازم است در كاربرد حمايت معنوي براي سالمندان آموزه هاي مذهب دروني بطور جدي تري در آموزش‌هاي بهداشت روان  ملحوظ شوند.

پيشنهادات پژوهش حاضر را مي‌توان در دو مورد زير خلاصه نمود :1-توصيه مي‌شود جهت انتخاب آموزه هاي ديني مطابق با نيازهاي رواني- اجتماعي سنين سالمندي همكاري بين بخشي حوزه و دانشگاه در اين زمينه انجام و كتابچه ها ي آموزشي جهت سالمندان، كاركنان مرتبط با سالمندان و خانواده سالمند طراحي و تدوين گردد.2- توصيه مي‌شود مراكز سالمندي برنامه هاي آموزش ديني مطابق با نيازهاي سنين سالمندي را  طراحي و اجرا نمايند.

تشكر و قدرداني

از معاونت پژوهشي دانشگاه علوم بهزيستي و توانبخشي؛ دفتر مطالعات اسلامي‌در بهداشت روان انستيتو روانپزشکي تهران و مرکز تحقيقات بهداشت روان ؛از جناب آقاي دکتر يونسي و سرکار خانم دکتر ليلي پناغي ،آقاي محمد شمس، خانم ها سميه آذره و طيبه اردوخاني که در انجام اين پژوهش به ما ياري رساندند کمال سپاس را داريم .                  

منابع:

1- Pargament KI،maton KI. Religion and prevention in mental health. Harworth press,1992: 105-121.

2- سادوك، بنيامين جيمز؛ سادوك، ويرجينا آلكوت(1382). كاپلان و سادوك خلاصه روانپزشكي: علوم رفتاري/ روانپزشكي باليني 2003، ترجمه حسن رفيعي، فرزين رضايي، تهران: انتشارات ارجمند.

3-Koeing،H.G،Mccllough،M.،and Larson،D.B.(2001). Handbook of religion and health. New York: Oxford university Press.

Koenig، Karol G.(1998). Handbook of Religion and Mental health. Academic

4- مرکز آمار ايران:http://www.sci.org.ir/farsi/default.htm،اطلاعات آماري گزيده 1375- 1363.

5- سياري،(1378). سخنراني در همايش يك روزه بهداشت سالمندان در روز سالمند. روزنامه اطلاعات فروردين ماه، شماره 21592 ص 3.

6- زنجاني، حبيب اله(1379). سخنراني افتتاحيه اولين كنفرانس بين المللي سالمندي در ايران، مجموعه مقالات سالمندي. تهران: گروه بانوان نيكوكار ص ح.

7-Ingersoll،B.،Silverman, A., Coprative Group Psychotherapy for the Aged.The Gerontologist,1978; 18, 201-206.

8- نوابي نژاد، شكوه(1379). روان شناختي سالمندان و روشهاي ارتقاي سلامت رواني آنان، مجموعه مقالات سالمندي. تهران: گروه بانوان نيكوكار صفحه 10- 1.

9-کاپلان، هارولد؛ سادوك، بنيامين جيمز (1379). خلاصه روانپزشكي: علوم رفتاري / روانپزشكي باليني، جلد اول ، ترجمه نصرت الله پورافکاري، تبريز: انتشارات شهرآب - آغاز.

10- WHO, (2004). Ageing and Health: Epidemiology. www.afro.who.int/ageing and health/ epidemiology.html

11- بوالهري، جعفر؛ نوري قاسم آبادي، ربابه؛ رمضاني فراني،عباس(1378). آيات قرآني در زمينه بهداشت رواني. تهران: انستيتو روان پزشكي تهران، مركز همكاريهاي مشترك سازمان جهاني بهداشت در بهداشت روان.

12- ابراهيمي، امراله؛ نصيري، حميد(1376). بررسي رابطه ميزان افسردگي سالمندان مقيم خانه سالمندان با نگرش و عملكردهاي ديني آنها، اصفهان: گزارش پژوهشي مركز تحقيقات علوم رفتاري در قلمرو اسلام معاونت پژوهشي دانشگاه علوم پزشكي اصفهان

13- سراجي، پروين سادات(1381). بررسي رابطه اعتقادات مذهبي جهت گيري دروني- بروني با سلامت روان، پايان نامه جهت اخذ درجه كارشناسي در روان شناسي باليني، رودهن: دانشگاه آزاد اسلامي.

14- شريفي، طيبه(1381). بررسي رابطه نگرش ديني با سلامت عمومي، افسردگي، اضطراب، پرخاشگري و شكيبايي در دانشجويان دانشگاه آزاد اسلامي واحد اهواز.پايان نامه براي دريافت درجه كارشناسي ارشد روانشناسي عمومي، دانشگاه آزاد اسلامي اهواز، دانشكده ادبيات و علوم انساني، گروه روانشناسي.

15- آرين، سيده خديجه(1378). بررسي رابطه بين دينداري و روان درستي ايرانيان مقيم كانادا، پايان نامه دكتري روان شناسي عمومي، تهران: دانشگاه علامه طباطبايي.

16- رمضاني، ولي ا..(1375). بررسي ارتباط جهت گيري ديني دروني و بروني با سلامت روان مردان و زنان 25تا 55 ساله زرتشتي، مسيحي و مسلمان در شهر تهران: پايان نامه براي دريافت درجه كارشناسي ارشد رشته مشاوره و راهنمايي. دانشگاه تربيت معلم، دانشكده علوم تربيتي- گروه مشاوره.

17- شهبازي، آناهيتا(1376). بررسي جهت گيري مذهبي (دروني- بيروني) با سلامت روان. پايان نامه براي دريافت درجه كارشناسي روانشناسي باليني. دانشگاه آزاد اسلامي- واحد رودهن.

18- قدس،صهبا(1377). بررسي تأثير ميزان دعا در كاهش اضطراب در دانشجويان دانشگاههاي شهر تهران. پايان نامه براي دريافت درجه كارشناسي ارشد رشته روانشناسي تربيتي، دانشگاه آزاد اسلامي مركز.

19- ملاشريفي، شيدا(1379)، بررسي ميزان اعتماد به نفس، سطح تحصيلي، رشد تحصيلي و محل سكونت در دو گروه دانشجويان داراي جهت گيري مذهب دروني و بروني. پايان نامه كارشناس كودكان اسنثنايي دانشگاه علوم تربيتي و روانشناسي دانشگاه شهيد بهشتي.

20- Koenig, Karold G. and Cohen, Harvey J., (2002). The Link between Religion and Health: Psychoneuroimmunology and the Faith Factor. Oxford University Press

21- صادق زاده، حميرا(1369). مذهب و ايجاد اختلالات رواني، پايان نامه كارشناسي روانشناسي مشاوره، دانشگاه آزاد اسلامي رودهن.

22- بهرامي مشعوف، عباس(1373). بررسي رابطه بين ميزان عبادت و سلامت روان در دانشجويان پسر مركز   تربيت معلم همدان. پايان نامه كارشناسي ارشد دانشكده علوم تربيتي دانشگاه تربيت معلم.

23- طهماسبي پور، نجف؛ كمانگري، مرتضي (1375). بررسي نگرش مذهبي با ميزان اضطراب، افسردگي و سلامت رواني گروهي از بيماران بيمارستانهاي شهداي هفتم تير و مجتمع حضرت رسول اكرم(ص)،رساله دوره دكتري پزشكي)، تهران: دانشگاه علوم پزشكي و خدمات بهداشتي درماني ايران.

24- پورحسيني؛مژگان(1380). مقايسه ميزان اعتقاد به معاد در بين بيماران مبتلا به اختلال افسرده خويي چكيده مقالات اولين همايش بين المللي نقش دين در بهداشت روان فروردين 1380. معاونت پژوهشي دانشگاه بين المللي علوم پزشكي ايران ص 36-35.

25- ابوالقاسمي، عباس؛ حجاران، محمود(1375). بررسي نگرش سالمندان به پديده مرگ و راهبردهاي مقابله با استرس در آنان. ساري: سمينار سراسري روان پزشكي سالمندان.

26- Alport،G.W.Religious Context of Prejudice.Journal for the scientific study of religion 1966;26:447-457.

27- ابوالقاسمي، عباس؛ حجاران، محمود(1377). نقش گرايش هاي مذهبي در اتخاذ شيوه هاي مقابله با استرس در سالمندان تهراني، مجموعه مقالات اولين همايش نقش دين در بهداشت روان آذر 1376. قم: دفتر نشر نويد اسلام ص10-1

28- حقيقت، مريم، ميركيايي، اشرف ويعقوبي طاهره(1379). بررسي مقايسه اي ميزان تنهايي در سالمندان همراه با خانواده و سالمندان ساكن در سراهاي سالمندان شهر تهران: مجموعه مقالات سالمندي(جلد سوم)صفحه 11، تهران: ناشر: گروه بانوان نيكوكار.

29-Courtenay، BC،Poon IW and etall، Religiousity and adaptationin the oldest old. International Journal of aging and human Development ،(1992; 39(1):، 67-56.

30- Fry . A factor analytic investigation of home bound elderly individuals concerns  about death and dying and their Coping responses. Journal of clinical Psychology ،1990; 16: 737-48.

31-Klerman GL، Weissman MM. Increasing rates of depression. Journal of medical Association، 1989; 261: 2229- 2234.

Press.-29

32-WHO،(2004). Ageing and Health :overiew. www.afro.  Who. Int/ ageing and health.

33-WHO،(2001).Men Ageing and Health :Achieving health across the life span،p.16.

Religious orientation (internal and external ) effects on aged  mental health

Abstract:

Objective: the aim of this research was studing religious orientation (internal and external) effects on mental health and depression rate of welfare organization centers aged residents and aged non–residents of forementioned centers.

Materials & Methods: in an expost-facto and correlational study 230 male and female residents of elderly centers affiliated to welfare organization and public places (such as mosques and park) in which the non–resident aged persons gather, were selected through clustered randomized sampling. The subjects were screened from cognitive disorders point of view. Then they completed GHQ-28, Beck Depression Inventory and Religious Attitude Test. The data were analysed through Pearson correlatioal Test and Mann-Whitney.

Results:  showed meaningfull correlation between elder religious orientation and their mental health and depression rate. In the other word, The higher scores on external religious orientation, the higher scores on mental health problems and  rates of depression .In the other side the more trends toward internal religious orientation, the lower rate of depression and mental health problems. It was also showed meaningful correlation between mental health and depression rate of resident and non- resident elders. In addition women had more external religious orientation, while men had higher rates of internal religious orientation.

Conclusion: believing in external religion have meaningful correlation with mental disorders and depression, and beliving in internal religion have meaningful correlation with mental health. Mental disorders and depression are more prevalent among resident elder than the non-residents, and also the resident elders have more external religious orientation.

Key words: internal religious orientation / external religious orientation / mental health / depression / elder / welfare organization / resident's center for aged.

Bahrami, F. (M.A.)

Ramezani Farani, A(M.Sc.)