مثبت من

علمي و آموزشي - معرفي پژوهش

اثربخشي آموزش راهبرهاي يادگيري بر سرعت خواندن، يادگيري و درك در متون مختلف

اهميت استفاده از راهبردهاي صحيح در يادگيري

نام پژوهش: اثربخشي آموزش راهبردهاي يادگيري بر سرعت خواندن، يادگيري و درك در متون مختلف

پژوهش‌گر: دكتر علي اكبر سيف، جواد مصرآبادي

تاريخ انجام: 1382

محل نگهداري: دانشكده علوم تربيتي دانشگاه علامه طباطبايي

اثربخشي آموزش راهبردهاي يادگيري بر سرعت خواندن، يادداري و درك در متون مختلف پژوهشي است كه دكتر علي اكبر سيف استاديار دانشگاه علامه طباطبايي و جواد مصرآبادي كارشناسي ارشد روان‌شناسي تربيتي به اجرا درآورده‌اند.

اين پژوهش تأثير آموزشي راهبردهاي يادگيري بر سرعت خواندن، يادداري و درك در 4 نوع متن را بررسي مي‌كند. آزمودني‌ها، 60 دانش‌آموز پسر دبيرستاني كه به صورت تصادفي از فهرست دانش‌آموزان يك دبيرستان منطقه 19 انتخاب و در گروه‌هاي گواه و آزمايش جايگزين شدند. طرح پژوهش نيمه آزمايشي (پيش آزمون و دو پس آزمون با گروه گواه) بوده است. سرعت خواندن به‌وسيله متن‌ها (كه از بخش‌هاي آسان و دشوار كتاب‌هاي درسي ادبيات فارسي و علوم زيستي انتخاب شده بودند) و يادداري و درك به وسيله آزمون‌هايي كه از اين متن‌ها تهيه شده بود اندازه‌گيري شد. پس از اجراي بيش‌آزمون‌ها، گروه آزمايشي در طول 20 جلسه آموزش‌هايي در رابطه با راهبردهاي يادگيري دريافت كرد. سپس پس‌آزمون‌هاي او پس از يك ماه پس‌آزمون‌هاي 2 اجرا شد.

يافته‌ها نشانگر افزايش يادداري و درك گروه آزمايشي مي‌باشد، اما در سرعت خواندن تفاوت معنا‌داري ايجاد نشده است. نتايج بيانگر اين است كه راهبردهاي يادگيري، آموزش يادداري و درك را در هر نوع متن افزايش مي‌دهند ولي بر سرعت خواندن تأثيري ندارند.

از نيمه دوم قرن بيستم به بعد كه شناخت در بررسي رفتار انسان به ويژه يادگيري نقش بيشتري پيدا كرد، اين عقيده به طور روزافزوني در بين روان‌شناسان قوت گرفت كه يادگيري انسان‌ها امري ثابت نيست. به عبارت ديگر قبلاً تصور بر اين بود كه عوامل غيرقابل تغييري چون هوش و استعداد كه ذاتي هستند لازمه هر گونه يادگيري مي‌باشند و ميزان يادگيري هر فرد با ميزان هوش و استعدادهاي او برابر است. ولي امروزه در عين حال كه هوش و استعدادها از عوامل مهم تعيين كننده كميت و كيفيت يادگيري‌ انسان‌ها به حساب مي‌آيند، عوامل ديگري نيز در كنار اين پيش‌نيازهاي ذاتي و غيرقابل اكتساب، مهم و تأثيرگذار شناخته شده‌اند.

آمارهاي توصيفي آزمون‌هاي سرعت خواندن اجرا شده در دو گروه

يكي از اين عوامل مؤثر در يادگيري كه قابل اكتساب است راهبردهاي يادگيري است. در تعريف كارداش و املوند راهبردهاي يادگيري يعني؛ فعاليت‌هاي آشكار و پنهان پردازش اطلاعات كه در هنگام رمزگرداني به‌ وسيله يادگيرندگان براي تسهيل در اكتساب، اندوزش و بازيابي صحيح اطلاعاتي كه قبلاً يادگرفته شده است به كار گرفته مي‌شود. با وجود اهميت استفاده از راهبردهاي صحيح در يادگيري، هنوز مشكلات فراواني در اين زمينه وجود دارد. گاهي اوقات با وجود تلاش‌هاي زياد در آموزش، دانش‌آموزان باز هم ياد نمي‌گيرند. ممكن است اشكال از انگيزش يا هوش دانش‌آموزان باشد. اما علاوه بر اين‌ها ناتواني دانش‌آموزان در استفاده از يك راهبرد يادگيري در زمان آموزش مي‌تواند باعث چنين مسئله‌اي شود. قبل از آن كه حكم داده شود كه دانش‌آموزان علاقه يا توانايي هوشي براي آموختن چيزي را ندارند، لازم است اطمينان كسب شود كه دانش‌آموزان چگونگي يادگيري آن چيزي را كه قرار است به آن‌ها آموزش داده شود را مي‌دانند.

دانش‌آموزان براي يادگيري متن‌هاي مختلف از راهبردهاي يادگيري متفاوت استفاده مي‌كنند و از اين جهت صاحب‌نظران اين حوزه براي هر متني راهبردهاي خاصي را ارائه داده‌اند. هم‌چنين برخي از روان‌شناسان معتقدند كه سرعت يادگيري و فراموشي در متون مختلف متفاوت است. بر همين اساس در اين پژوهش راهبردهاي فراشناختي شامل راهبردهاي برنامه‌ريزي، نظارت و نظم‌دهي، متغيرهاي وابسته پژوهش بودند، كه در چهار نوع متن مورد بررسي قرار گرفت. اين متغيرها به عنوان متغيرهاي تعديل كننده به كار بسته شده است. بازنگري پژوهش‌هاي انجام شده درباره اثربخشي راهبردهاي شناختي و فراشناختي به روشني نشان‌گر اين است كه رفتار راهبردي در  هنگام مطالعه موجب افزايش عملكرد فرد مي‌شود. پژوهش‌هايي كه اكنون بر روي اثربخشي راهبردهاي يادگيري انجام مي‌شوند، بيشتر به دنبال كشف ابعاد اين اثربخشي يا ارتباط اين اثربخشي با ساير متغيرهاي تحصيلي و روان‌شناختي هستند.

آمارهاي توصيفي آزمون‌هاي يادداري و درک اجراشده در پژوهش بر روي دو گروه

يافته‌هاي اين پژوهش نشان مي‌دهد كه ميانگين‌هاي نمرات يادداري و درك خواندن گروه آزمايشي در پيش‌آزمون‌ها و پس‌آزمون‌ها داراي اختلاف قابل توجهي هستند كه اين تفاوت ميانگين‌ها در آزمون‌هاي يادداري و درك و فهم در هر چهار نوع متن معنا‌دار است.

به عبارت ديگر، فرضيه‌هاي صفر هر چهار سؤال پژوهشي مربوط به اثربخشي آموزشي راهبردها بر يادداري و درك رد شده است و مي‌توان نتيجه گرفت كه آموزش راهبردها مي‌تواند يادداري و درك را در هر نوع متني افزايش دهد.

بنابراين در اين پژوهش نوع متن به عنوان يك متغير تعديل كننده نتوانسته تأثيري در اثر متغير مستقل تحقيق (آموزش راهبردهاي يادگيري) بر روي يكي از متغيرهاي وابسته (يادداري و درك مطلب) داشته باشد. همچنين اثرات مثبت آموزشي اين راهبردها تا يك ماه بعد از آموزش نگهداري شد و آزمودني‌ها توانستند پس از گذشت يك ماه از يادگيري اين مهارت‌ها، آن‌ها را دوباره در خواندن متون به‌كار بندند. آماره‌هاي توصيفي آزمون‌هاي درك و يادداري اجرا شده در مراحل مختلف اندازه‌گيري بر روي دو گروه در جدول 1 ارائه شده است.

در قسمت دوم پژوهش كه اثربخشي آموزش راهبردهاي يادگيري بر سرعت خواندن، در متون مختلف بررسي شده است، ميانگين‌هاي گروه آزمايشي در آزمون‌هاي سرعت خواندن قبل و بعد از آموزش راهبردها تفاوت معناداري را نسبت به هم نداشتند و فرضيه‌هاي صفر كه بيانگر نبودن تفاوت معنا‌دار در ميانگين آزمون‌هاي سرعت خواندن بود تأييد شد. پس مي‌توان نتيجه گرفت كه آموزش راهبردهاي يادگيري بر سرعت خواندن آزمودني‌ها در متون مختلف تأثير معناداري نداشته است.

نتايج بخش ديگري از تحقيق نشان مي‌دهد كه نمرات سرعت خواندن آزمودني‌ها در طول مراحل سه‌گانه اندازه‌گيري نسبتاً مشابه بوده است. به عبارت ديگر آموزش راهبردهاي شناختي و فراشناختي به عنوان متغير مستقل تحقيق تأثير معنا‌داري بر اين متغير وابسته نداشته است. بنابراين آموزش راهبردهاي يادگيري تأثيري بر افزايش يا كاهش معنادار سرعت خواندن آزمودني‌ها نداشته است. در حالي كه آموزش اين راهبردها اثر مثبتي بر يادداري و درك آزمودني‌ها داشته است. آماره‌هاي توصيفي آزمون‌هاي درك و يادداري اجرا شده در مراحل مختلف اندازه‌گيري بر روي دو گروه در جدول 2 ارائه شده است. در جدول شماره 3 نيز نتايج تحليل و آزمايش نمرات سرعت خواندن و يادداري و درك نشان داده شده است.

آزمون‌هاي سوال‌هاي پژوهشي

در رابطه با موضوعي كه براي اولين بار در اين پژوهش مورد بررسي قرار گرفت، يعني اثربخشي آموزش راهبردهاي يادگيري (شناختي و فراشناختي) بر افزايش يادداري و درك در متون مختلف مشاهده شد كه آموزشي اين راهبردها در هر چهار نوع متن موجب افزايش سطح يادداري و درك در تمام متون استفاده شده در تحقيق شد. از اين امر مي‌توان نتيجه گرفت كه آگاهي و كاربست راهبردهاي يادگيري در هنگام مطالعه هر متني (علمي، ادبي، آسان و دشوار) مي‌تواند ميزان يادداري و درك خواننده را افزايش دهد. در حقيقت در پژوهش‌هاي قبلي هدف صرفاً بررسي اثربخشي آموزش راهبردهاي يادگيري بود در حالي كه در اين پژوهش هدف بررسي رابطه نوع متن با ميزان افزايش يادداري و درك حاصل از آموزش راهبردهاي يادگيري است كه مشخص شد. يادگيري اين مهارت‌ها مي‌تواند سطح يادداري و درك را در هر متني افزايش دهد.

نتايج اين پژوهش در مورد تأثير مثبت آموزش راهبردهاي يادگيري بر يادداري و درك با يافته‌هاي پاريس و همكارانش همخواني دارد.  در آن تحقيق آموزش مهارت‌هاي يادگيري به گروه آزمايشي موجب بهبود يادداري و درك مطالب خواندني شد.  همچنين اين يافته‌ها با نتايج تحقيقات ابراهيمي قوام آبادي، متولي، مشهدي ميقاني كه همگي بيانگر تأثير مثبت آموزش راهبردهاي يادگيري بر افزايش درك مطلب بودند، همسو است.

در اين تحقيق حداقل در طول دو جلسه به طور كامل به آموزش روش‌هاي مقبول و علمي تندخواني به آزمودني‌هاي گروه آزمايشي پرداخته شد. در حالي كه در عمل آزمودني‌هاي اين گروه در سرعت خواندن متون، عملكردي تقريباً مشابه گروه كنترل داشتند.

تحقيقات اخير نشان مي‌دهد كه بين افزايش سرعت خواندن و افزايش درك و فهم ارتباط مستقيمي وجود ندارد و بعضاً نيز افزايش بيش از حد سرعت خواندن موجب كاهش درك و فهم مطلب مي‌شود. در اين پژوهش نيز ارتباطي بين سرعت خواندن و ميزان درك و فهم گروه آزمايشي به دست نيامده و با اين كه نمرات يادداري و درك و فهم گروه آزمايشي افزايش پيدا كرد ولي تغير معناداري در نمرات سرعت خواندن آن‌ها مشاهده نشد.

شايد يكي از دلايل اثربخش‌ نبودن آموزش راهبردهاي يادگيري بر سرعت خواندن اين باشد كه استفاده از راهبردهاي يادگيري اگر نگوييم سرعت خواندن را كاهش مي‌دهد، حداقل، مي‌توانيم بگوييم كه سرعت خواندن را افزايش نمي‌دهد زيرا استفاده از بعضي راهبردهاي (مثل مرور، سازمان‌دهي و...) مستلزم صرف زمان است.