مثبت من

دانش روانكاوي با فرويد روشمند و پرآوازه گرديد. كشفيات فرويد در باب شناخت ابعاد ذهن انسان به گونه بنيادين، تحولي اساسي در كل حوزه آسيب شناسي رواني پديد آورد. تحقيق و پژوهش در روانكاوي با اين هدف مورد توجه قرار گرفت كه بتواند ابعاد دروني روح آدمي را واكاوي كند و از اين رهگذر رنج و پريشاني را از سپهر زندگي فردي و جمعي ناشي از تحولات عصر صنعت و جهان جديد بزدايد.
بدين سان انديشمندان بزرگي چون كارل گوستاو يونگ، اريك فروم، ويلهلم رايش، برونو بتلهايم، فرانكل، بانو كارن هورناي و ديگران تمام همت خود را معطوف به بسط و گسترش اين دانش كردند و ديگر اين كه فيلسوفان و روشنفكران به نامي چون ليوتار، دريدا، ميشل فوكو، اسلاوي ژيژك و ژان پل سارتر كوشيدند اهميت روانكاوي را در آثارشان تجلي بخشند. فوكو در مقاله نيچه، فرويد، ماركس كه به فارسي ترجمه شده، بر نقش مهم اين سه انديشمند در قرن بيستم اشاره دارد.
آشنايي جدي جامعه علمي و دانشگاهي ايران با علم روانكاوي را مي توان به كتاب فرويديسم با اشاراتي به ادبيات و عرفان نوشته دكتر اميرحسين آريان پور نسبت داد، حتي برخي از صاحب نظران اعتقاد دارند كه اين كتاب يكي از آگاهانه ترين مكتوباتي است كه در حوزه روانكاوي در ايران به چاپ رسيده و در پي نشر اين اثر بود كه روانكاوي در جامعه علمي ما مورد توجه قرار گرفته است. اما مي توان در اين جا پرسيد كه به راستي دانش روانكاوي در ايران داراي چه جايگاهي است؟ آيا اين علم توانسته است خود را از حوزه هاي تئوريك، نظري و ترجمه صرف برهاند و داراي كاركردي عمومي و عيني در جامعه شود؟ و ديگر اين كه آيا ترجمه هايي كه از آثار فرويد، يونگ و غيره تا ژيژك منتشر شده، به راستي معرف و گويايي متن اصلي اين كتاب ها و آثار بوده است؟ و بسيار پرسش هاي ديگر كه به ذهن صاحب نظران اين عرصه رسيده است كه فرصت پرداختن به اين مهم در اين مقال نيست. در هر حال اين اوراق ادعاي آن را ندارد كه توانسته تمامي كتاب هاي ترجمه شده و تاليفي موجود در حوزه روانكاوي در ايران را شناسايي و معرفي كرده باشد و باتوجه به وقت بسيار كم قطعا كاستي هايي در آن موجود است و سعي بر آن بود كه مهم ترين و تاثيرگذارترين اين آثار اجمالا معرفي گردد كه در زير بدان مي پردازيم. اين نكته را نيز بيفزاييم كه از حدود 60 سال پيش نخستين آثار در اين باب به فارسي برگردانده شد كه شايد دوسوم اين آثار داراي ترجمه هاي ناقص، بد گزينش شده و غير قابل فهم اند. به همين خاطر ذكر اين آثار در اين مقاله دليل بر تاييد همه آن ها نيست. البته ترجمه آثاري از فرويد چون توتم و تابو ترجمه دكتر خنجي و تفسير روياها ترجمه شادروان شيوا رويگريان و ترجمه هاي دكتر شجاع شفتي از برخي متون فرويد از جمله آثار قابل اعتنا در اين حوزه اند.

سجاد نوروزي ـ محمدنجاري
فرويد، زندگي و نظريات
زيگموند فرويد در سال 1856، در فرايبورگ اتريش به دنيا آمد. وي در چهار سالگي به اتفاق خانواده خود به شهر وين مهاجرت كرد و در آن جا تحصيلات خود را پيگيري كرد و در سال 1881 موفق به دريافت دكتري در رشته پزشكي شد. فرويد براي تكميل كاوش هاي خود درباره اعصاب به پاريس رفت و در آن جا پيرامون هيستري به مطالعه پرداخت. وي پس از بازگشت به وين، به درمان بيماران خود از طريق تفسير روياهاي آن ها پرداخت و تا پايان عمر خود به سال 1939، پژوهش هاي بنياديني در روانكاوي از خود به جاي گذاشت كه اكنون به عنوان مباني اصلي دانش روانكاوي نمود يافته است.
ساختار انديشه فرويد را مي توان اين گونه برشمرد؛ وي نخست نظريات خود را برپايه تجربياتي كه از درمان بيماران خود به دست مي آورد، ساماندهي كرد. او بر اين اصل باور داشت كه سرچشمه بسياري از بيماري هاي رواني در سركوب اميال جنسي نهفته است. به زعم فرويد سرچشمه رفتارهاي انسان، در ضمير ناخودآگاه وي مستتر است و ريشه اكثر دردها و روان پريشي هاي انسان، در تمايلات برآورده نشده دوران كودكي آنان است.
بررسي برخي از آثار برجسته فرويد
۱. كتاب اصول روانكاوي باليني : اين كتاب مشتمل است بر برخي از مقالات برگزيده تكنيكي، درباره شيوه روانكاوي كلاسيك كه به عنوان دومين مرحله از پيش درآمد جديد و اساسي فرآيندهاي روان عملي محسوب مي شود. برخي از اين روان درماني ها را مي توان به شرح ذيل نام برد:
الف - روانكاوي كلاسيك
ب - روان درماني روانكاوانه (بينش گرايانه)
ج - انواع روان درماني كوتاه مدت (روان درماني كوتاه مدت ديناميك دوانلو) و (روان درماني كوتاه مدت اضطراب برانگيز سيفنوز)
د برخي روان درماني هاي گروهي از نوع تحليل گرايانه و روانكاوي گروه.
ه روش هايي كه بر روان درماني خرد با گروه مبتني است.
اهميت اين كتاب در اين امر نهفته است كه فرويد، اصول اوليه روانكاوي را شرح مي دهد تا افرادي كه درصدد مداقه تئوريك يا فعاليت عملي در اين باب هستند، با خلاء نظري مواجه نشوند. در اين كتاب اصول كلي شيوه و نحوه اجراي روانكاوي هم از جنبه نظري و خاصه از نظرگاه عملي و فرآيندهاي اجراي فن روانكاوي آشكار مي شود.
2. مهم ترين گزارش هاي تاريخ روانكاوي : موضوع قابل بحث در اين اثر، درخصوص چگونگي به كارگيري گزارش هاي باليني بيماراني است كه دكتر فرويد به طور عملي، آن ها را مورد مطالعه قرار داده است. در اين اثر، سرگذشت سه بيمار به نام هاي دورا، هانس و يك دختر مجهول الهويه مورد بررسي قرار گرفته است كه در اين بين سرگذشت هانس را مي توان هسته اوليه روانكاوي كودكان به شمار آورد كه بعدها توسط آنا فرويد، بسط و گسترش يافت. اين كتاب كامل ترين مجموعه شيوه اجراي روانكاوي كلاسيك است كه اطلاعات جامعي را در اختيار علاقه مندان به دانش روانكاوي و ساير حوزه هاي مرتبط با آن مي گذارد.
۳. تمدن و ناخشنودي هاي آن: شايد با تسامح بتوان گفت كه تمدن و ناخشنودي هاي آن، فلسفه اجتماعي فرويد است. وي در اين اثر مي كوشد روايتي از چگونگي شكل گيري تمدن ارائه كند. اين كتاب برپايه دستاوردهاي روانكاوي وي بر حيات جنسي بشر است. فرويد در تلاش براي اثبات اين نظريه است كه رشد فرهنگ، پردازشگر سركوب و پس راندن غرايز بشر بوده است. وي معتقد است تاريخ انسان را مي توان تاريخ سركوب غرايز نوع بشر ناميد، وي با جست وجو در اشكال سازنده فرهنگ، يعني اخلاق به طور عام و هنر بر آن است، شيوه و اشكال شكل گيري اين فرآيند سركوب گرانه را دريابد. در نهايت مي توان اين گونه بيان كرد كه بحث فرويد در اين كتاب، پيرامون تضاد آشتي ناپذير ميان دو نيروي متضاد، عشق و تحريب (مرگ) نشات مي گيرد كه بشر تاكنون راه حلي براي آن نيافته است.
۴. پنج گفتار از زيگموند فرويد : اين اثر مجموعه سخنراني هاي فرويد در دانشگاه كلارك ماساچوست در باب نوآوري هاي وي در اصول روانكاوانه است. در مقدمه كتاب، زندگي و آثار فرويد به اجمال بررسي شده است. ساختار اصلي اين از گفتار را مي توان مباحثي پيرامون هيستري و نقد تئوري بروئر دانست كه در جاي خود قابل توجه و خواندني است.
۵. كاربرد تداعي آزاد در روانكاوي كلاسيك : در اين كتاب زيگموند فرويد سرگذشت سه بيمار روان رنجور خود را ترسيم و بررسي كرد ه است. يكي از آن ها دكتر شربر و دو بيمار ديگر موش مرد و گرگ مرد نام دارند. در اين بين شرح حال گرگ مرد به منزله آخرين و كامل ترين گزارش در نوع خود، شهرت تاريخي دارد و از اين رو، وي را مهم ترين بيمار فرويد دانسته اند. مورد دكتر شربر نيز به خاطر اين كه نخستين مورد جنون بوده است كه در چارچوب مكتب روانكاوي تحليل شده، اهميت خاصي دارد. همچنين پيوست هاي كتاب شامل مروري است اجمالي برآخرين ديدگاه هاي باليني فرويد، وضعيت روانكاوي و روان درماني در جهان امروز و نيز وضعيت روانكاوي در مقايسه با ساير مكاتب علوم رفتاري است.

از فرويد يا درباره او آثار ذيل در ايران منتشر شده است:
آسيب شناسي رواني زندگي روزمره مترجم محمدحسين وقار، ناشر: اطلاعات 1379
اشتباهات لپي ، زيگموند فرويد، انتشارات بهجت 1382
اصول روانكاوي باليني ، مترجم سعيد شجاع شفتي، نشر ققنوس 1383.
تعبير خواب و بيماري هاي رواني ، مترجم ايرج باقرپور، نشر آسيا 1378 ترجمه ديگري از اين كتاب با عنوان تفسير خواب، مترجم شيوا رويگريان نشر مركز، 1382 در دست است.
تمدن و جلالت هاي آن ، مترجم محمد مبشري، نشر ماهي 1384
از اين اثر، دو ترجمه ديگر از خسرو همايون پور در سال 1384 از سوي انتشارات اميركبير و ديگري با عنوان ناخوشايندهاي فرهنگ ترجمه اميد مهرگان، نشر گام نو، 1382 منتشر شده است.
توتم و تابو ، ترجمه ايرج پورباقر، نشر آسيا 1362، ترجمه بهتري از اين كتاب توسط دكتر خنجي موجود است.
چرا جنگ؟ بررسي روانشناسانه پديده جنگ ، ترجمه خسرو ناقد، نشر آبي 1384
روانشناسي ، ترجمه مهدي افشار، نشر كاويان 1363
روانشناسي عمومي دنياي ناشناخته ، ترجمه عنايت الله شكرپور، ناشر عين اللهي 1363
روانشناسي عمومي دنياي ناشناخته ، ترجمه عنايت الله شكرپور، ناشر جمهوري 1366
روانكاوي مجموعه مقالات ارغنون، مترجمان، يوسف اباذري، مراد فرهادپور و... انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي 1384
كاربرد تداعي آزاد در روانكاوي كلاسيك ، مترجم سعيد شجاع شفتي، نشر ققنوس 1383
مطالعاتي بر روانشناسي فرويد ، نويسنده زيگموند فرويد و يوزف بروير، ترجمه سعيد شجاع شفتي، نشر اميركبير 1363
مفهوم ساده روانكاوي ، ترجمه فريد جواهركلام، نشر مرواريد 1365
مهم تــريــن گزارش هاي آموزشي تاريخ روانكاوي ترجمه سعيد شجاع شفتي، نشر ققنوس 1383
ناخوشايندي هاي فرهنگ ، ترجمه اميد مهرگان، نشر گام نو 1382
پنج درس پسيك آناليز ، ترجمه محمود نوايي، تهران كانون معرفت 1324
سه نظريه درباره نظريه ميل جنسي ، ترجمه رضا سيدحسيني ناشر؟ 1327
رويا ، ترجمه محمد حجازي، تهران، صفي عليشاه 1322
هذيان و رويا در گراديوا ، ترجمه محمود نوايي، تهران 1334
روانكاوي و تحريم زناشويي با محارم ترجمه ناصرالدين صاحب زماني، تهران عطايي، 1337
آينده يك پندار ، ترجمه هاشم رضي، كاوه 1340
نكات عمده روانشناسي تحليلي ، ترجمه ابوالحسن گونيلي، تهران دانشگاه تهران 1340
روانكاوي و زندگي من ، ترجمه محمود نوايي، كتاب هاي جيبي 1343
تحليل بيماري هاي رواني ، ترجمه دشتستاني، 1345
دو رساله كوتاه درباره روانكاوي ، ترجمه حسن صفوي، دانشگاه تهران، 1350
مباني روانكاوي فرويد و لكان ، نويسنده دكتر كرامت موللي، نشر ني 1384
لئوناردو داوينچي ، ترجمه مهدي افشار، كاويان 1351
يونگ و انشعاب در روانكاوي
كارل گوستاو يونگ ، متولد 1875 ميلادي، روانشناس سوئيسي و از نزديك ترين شاگردان فرويد محسوب مي شود. در سال 1902 كه فرويد به صرافت گردآوري جمعي از صاحب نظران برجسته در رشته روانكاوي افتاد، افرادي چون يونگ، سعي كردند كه افكار فرويد را در عمليات روانپزشكي خود به كار بندند. در نتيجه رشته نو پديد روانكاوي به همان سرعتي كه پديد آمده بود، دچار انشعاب گسترده اي نيز شد. كمي بعد ميان فرويد و يونگ تفاوت فكري عمده اي پديد آمد و يونگ به دنبال افكار تازه خويش به تحقيق پرداخت.
برخي از آثار يونگ
۱. انسان و سمبل هايش : مفهوم ناخودآگاه و رويا محور اصلي اين كتاب به شمار مي آيد. اين مفهوم كه در زمره پرابهام ترين و شوارترين عرصه هاي روانكاوي جديد است. به واكاوي اين مفهوم در ميدان فراخ روانشناسي مي پردازد. يونگ در بخشي از كتاب، تحت عنوان اهميت رويا ، به وجود نماد در زبان اشاره مي كند. وي با بيان اين كه آنچه كه ما نماد مي ناميم، اصطلاح و اسم يا تصويري آشنا در زندگي روزمره است، تاكيد مي كند اين امر به طور ضمني به چيزي مبهم و ناشناخته و پنهان اشاره مي كند. به زعم يونگ، واژه يا تصويري نماد به شمار مي رود كه دلالتي غير از مفهوم آشكار و مستقيم خود داشته باشد.
۲. اسطوره هاي نو، نشانه هايي در آسمان : يونگ در اين كتاب، پديده بشقاب پرنده را مورد بررسي روانشناختي قرار مي دهد. يونگ بر اين باور است كه مشاهده اين پديده در روان و ذهن انسان به منزله مثالي در جبران سردرگمي ها و پريشاني هايي است كه انسان در جهان امروز بدان گرفتار است. به ديگر سخن، او معتقد است اين اسطوره نو حلقه اتصالي است ميان دو عالم (عالم برون و عالمي كه در باطن هر انسان) نهفته است. يونگ در اين كتاب، تفكرات و دانسته هاي شهودي و مكاشفات دروني درباره جهان و آينده را مطرح مي كند.

3. يونگ، خدايان و انسان مدرن : اين كتاب توسط آنتونيو مورنو و در نقد و بررسي افكار يونگ تدوين شده است. در اين اثر مولف بر آن است كه مفاهيمي چون ناخودآگاه جمعي و فردي از منظر يونگ در باب دين را تبيين كند. همچنين در اين كتاب به مفاهيمي چون اسطوره ، روان پريشي و شر نيز پرداخته شده است.
شاخص ترين آغاز يونگ كه به زبان فارسي ترجمه شده اند، عبارتند از:
اسطوره اي نو، نشانه هايي در آسمان ، ترجمه جلال ستاري، مركز نشر 1382
جهان نگري كارل گوستاو يونگ ، ترجمه جلال ستاري، انتشارات قوس 1372
انسان و سمبول هايش ترجمه علي اكبر صارمي، دو ترجمه ديگر از اين كتاب با عنوان هاي انسان و سمبول هايش (به سوي شناخت ناخودآگاه)، ترجمه حسن اكبريان طبري، نشر ياسمن، 1376 و انسان و سمبول هايش ترجمه دكتر محمود سلطانيه، نشر جامي در دست است.
يونگ، خدايان و انسان مدرن نوشته آنتونيو مورنو، ترجمه داريوش مهرجويي، مركز نشر 1377
روانشناسي و دين ، ترجمه فواد روحاني، انتشارات كتاب هاي جيبي
چهار صورت مثالي ، ترجمه پروين قائمي، انتشارات آستان قدس رضوي
روانشناسي و كيمياگري ، ترجمه پروين قائمي، انتشارات آستان قدس رضوي
روياها ، ترجمه دكتر ابوالقاسم اسماعيل پور، نشر كاروان
اريك فروم و امتزاج جامعه شناسي و روانشناسي
اريك فروم در سال 1900 در فرانكفورت آلمان زاده شد. وي تحصيلات خود را در رشته جامعه شناسي و روانشناسي در دانشگاه هاي هايدلبرگ، فرانكفورت و مونيخ به پايان رسانيد. فروم از سال 1925 به بعد، عمده تلاش و وقت خود را به عنوان روانشناس مشاور، براي پژوهش در باب نظريات عمده روانشناسي معطوف داشت.
فروم در ميان كتابخوان هاي جامعه ايران، چهره اي نام آور است و علت اين امر را مي توان در زيبايي هاي نگارش و انديشه هاي اخلاقي و انساني او دانست. وي در سال 1922 در موسسه روانكاوي برلين با عقايد و آراي فرويد آشنا شد و در اين موسسه به كارآموزي پرداخت. در سال 1930، فروم به مكتب فرانكفورت راه يافت و در كنار آدورنو و هوركهايمر و ماركوزه به پژوهش پرداخت. برخي از مهم ترين آثار وي از اين قرار است:
۱. روانكاوي دين : اين كتاب اولين بار در سال 1950 منتشر شد و سپس بارها و بارها تجديد چاپ شد. اين اثر كاوشي است در روانشناسي اخلاق كه فروم در آن، بر مفهوم دين و روابط آن با علم روانكاوي جديد تاكيد مي كند. شالوده و سخن اصلي نويسنده در اين كتاب، دعوت پيشوايان ديني و روانكاوان به مقابله با چالش تباهي و فساد روحي در عصر ماشينيسم است. فرم در تحليل نهايي خود از تئوري هاي نئوفرويديست ها در ارزيابي هاي ديني كه معطوف به اديان مسيحيت، يهوديت و مذاهب بودايي است، بهره مي جويد. كتاب روانكاوي دين اين قابليت را داراست كه تواما مورد توجه دانش پژوهان روانكاوي و علوم ديني قرار گيرد.
۲. بحران روانكاوي : فروم در اين اثر مجموعه مقالات خود از 1932 تا 1962 جمع آوري و منتشر كرده است. ساختار اصلي اين مقالات را مي توان تعامل بين علم جامعه شناسي و روانشناسي دانست. فروم سعي مي كند مباحثي را كه پيرامون كارل ماركس و فرويد مطرح مي شود و وي آن ها را آثار تحليلي آماتور مي نامد، ساختار علمي بخشد. اين اثر تاثيرپذيري فروم از آراي مكتب فرانكفورت را عيان مي كند.
۳. جزم انديشي مسيحي و جستارهايي در مذهب، روانشناسي، فرهنگ : اين كتاب، تحليلي است از شرايط اجتماعي رواني اقشاري از مردم، در محيط هايي كه مسيحيت از آن جا برخاست. محتواي كتاب، ناظر به بررسي دگرگوني هاي رواني اجتماعي هواداران مسيحيت از آغاز تا چهار سده پس از آن است. فروم با مد نظر قرار دادن مباني روش شناسي فرويد در رويكرد روانشناختي و روانكاوي خود، معتقد است كه منطق دگرگوني هاي رواني و ذهنيت مردم را مي توان از مداقه در تغييرات اجتماعي اقتصادي و فرهنگي در جوامع شناسايي كرد:
ترجمه آثار فروم در ايران
آناتومي ويرانسازي انسان ، مترجم احمد صبوري، نشر پويش 1361
آيا انسان پيروز خواهد شد؟ حقيقت و افسانه در سياست جهاني، ترجمه عزت الله فولادوند، نشر مرواريد 1370 اين كتاب پنج بار تجديد چاپ شده است .
انسان براي خويشتن ، پژوهشي در روانشناسي اخلاق، مترجم اكبر تبريزي، انتشارات بهجت 1363
انقلاب اميد ، مترجم مجيد روشنگر، نشر فيروزه 1374
انقلاب اميد ، در ريشه هاي عوامل غير اومانيستي و اومانيستي جامعه سنعتي، ترجمه مجيد روشنگر، انتشارات مرواريد 1380
بحران روانكاوي ، ترجمه مجيد روشنگر، نشر مرواريد 1361
پيام زندگي ، مترجم اكبر تبريزي، نشر مرواريد 1367
جزم انديشي مسيحي و جستارهايي در مذهب، روانشناسي و فرهنگ ، مترجم: منصور گودرزي، انتشارات مرواريد 1378
روانكاوي و دين ، مترجم آرسن نظريان، نشر مرواريد 1383
روانكاوي و ذن بوديسم ، ترجمه نصرالله غفاري، انتشارات بهجت 1362
زبان از يادرفته ، مترجم ابراهيم امانت، نشر مرواريد 1362
فراسوي زنجيرهاي پندار ، مترجم بهزاد بركت، نشر پاي ژه 1360
گريز از آزادي ، مترجم داوود حسيني، نشر گلشايي 1363
همانند خدايان خواهيد شد ، ترجمه نادر پورخلخالي، نشر گلپونه 1377
هنر عشق ورزيدن ، مترجم سعدالله عليزاده، نشر گدشايي 1361
كارن هورناي و روانشناسي زنان
اين بانوي روانكاو داراي آثار متعددي در زمينه روانكاوي است. از وي در ايران كتب بسياري منتشر شده است كه مهم ترين آن روانشناسي زن به شمار مي آيد. هورناي با بررسي روحيات و رفتارهاي صدها زن كه براي مداواي رواني و مشاوره در امور جنسي به وي مراجعه مي كردند، اين كتاب را تاليف كرد. وي با مطالعه پيرامون اسطوره ها و ادبيات و آداب و رسوم اقوام (مردم شناسي) و مواردي چون اختلافات زناشويي، روابط جنسي، احساس حقارت زن نسبت به مرد، آزار و پذيري و عشق ورزيدن را مورد تحليل قرار داد.

تضادهاي دروني ما از جمله مهم ترين آثار وي است كه اتفاقا به فارسي برگردانده شده است. اين اثر شامل دو قسمت بنيادين است. در قسمت نخست نويسنده معتقد است كه حساسيت ها و ناراحتي هاي روحي كه در فرد شكل مي گيرد، شخصيت او را به يك حالت عصبي و نابهنجار استحاله مي دهد. در قسمت دوم اثرات و عوارضي كه اين كنش هاي ذهني هيستريك ايجاد مي كند، بسط و تشريع شده است. در نظر هورناي، خاستگاه عصبيت در شخصيت تك تك افراد از كودكي نضج مي گيرد و متاثر از محيط است. بدين معني كه تحقير و تخفيف، ترساندن و عدم توجه كافي به ضعف هاي طبيعي كودك و همچنين تمايلات خاص او، اعتماد به نفس و شالكه وجودي فرد را تضعيف مي كند. به نحوي كه اكثر مسائل بغرنج روحي و رواني در سراسر زندگي فرد از همين مسائل حادث مي شود.

آثار ترجمه شده از هورناي در ايران به اين شرح است:
روان شناسي زن ، مترجم محمدحسين سروري، نشر دانژه 1382.ترجمه ديگري ازاين اثر باعنوان روان شناسي زنان باترجمه سهيل سمي ازسوي انتشارات ققنوس به چاپ رسيده است.
تضادهاي دروني ما ، مترجم محمدجعفر مصفا، نشر بهجت 1384
خودكاوي ، مترجم كامبيز پارساي، نشر بهجت 1363
راه هاي نو در روانكاوي ، مترجم اكبر تبريزي، نشر بهجت 1370
شخصيت عصبي زمانه ما ، مترجم محمدجعفر مصفا، نشر گفتار، 1370.ترجمه ديگري از همين اثر باعنوان عصباني هاي عصر ما ، مترجم ابراهيم خواجه نوري، نشر شرق 1370 در دست است.
عصبيت و رشد آدمي ، مترجم محمدجعفر مصفا، نشر بهجت 1364
ويكتور فرانكل؛ در جست وجوي معنا
پرسش از چيستي معنا در زيست روزمره و نيازهاي رواني انسان عمده تلاش علمي ويكتور فرانكل را تشكيل مي دهد. فرانكل در پي تبيين اين امر است كه محيط پيراموني انسان و زيست روزمره او چگونه با معنا ارتباط پيدا مي كند. وي اساسا مسئله معني را در سه محور كلي دسته بندي مي كند: 1- خلاقيت ، يعني آن چيزي كه فرد مي تواند به محيط پيراموني خود اعطا كند. 2 - تجربه ، آنچه كه فرد از جهان هستي درمي يابد. 3 نظر انسان به مقوله رنج در هستي؛ رنجي كه وي معتقد است انسان بايد آن را بشناسد و با آن به مقاله برخيزد.
ژان پل سارتر در شرح آراي فرانكل در باب نياز انسان به محيط پيرامون خويش، مقولاتي چون هستي ديگري يا آگاهي ديگري را مطرح مي سازد و در تكميل عقايد فرانكل معتقد است ديگران يعني انسان هايي كه هر فرد با آن ها تعامل اجتماعي و رودررو دارند، شرط لازم هستي فرد است و اين تعامل و انتخاب ديگران را نيز تحت تاثير قرار مي دهد.
آثاري كه از فرانكل به فارسي ترجمه شده، از اين قرارند:
انسان در جست وجوي معني ، مترجمان مهين ميلاني، نهضت صالحيان، نشر درسا 1384
انسان در جست وجوي معني ، پژوهشي در معني درماني، مترجمان مهين ميلاني، نهضت صالحيان، نشر ويس 1368
پزشك و روح ، مترجم فرخ سيف بهزاد، نشر ويس 1368
خدا و ناخودآگاه و بيماري هاي قلب آدمي مترجم دكتر ابراهيم يزدي، نشر رسا 1375
اسلاوي ژيژك ، روانكاو يا فيلسوف؟
يك يا دو سالي مي شود كه مراد فرهادپور، ژيژك را به جامعه كتابخوان ايران معرفي كرده است. ژيژك در ايران بيشتر به خاطر نقدهاي كوبنده و صريحش از سرمايه داري و سياست غرب و همچنين نظرگاه فلسفي اش كه بن مايه اي سوسياليستي دارد، شناخته مي شود.ژيژك خودراهمواره فيلسوفي باجهت گيري روانكاوانه قلمدادكرده است. به هر روي اين متفكر اسلوونيايي كه در سال 1949 زاده شد، بنيان نظري خود را در زمينه روانكاوي از آراي فرويد و لكان و تفسيري ماركسيستي از روانكاوي گرفته است. ژيژك اصطلاحات و چارچوب هاي فكري كلان پيرامون ساختار روان انسان را در سه حوزه خيالي ، نمادي و واقعي وارد تحليل هاي اجتماعي خود مي كند. از ژيژك دو اثر به فارسي ترجمه شده است كه در ذيل به آن ها مي پردازيم.
۱. امر متعالي مبتذل ، درباره فيلم راه گمشده اثر ديويد لينچ: اين كتاب كه توسط مازيار اسلامي ترجمه و به وسيله نشر ني در سال 1384 منتشر شد، نقدي است بر فيلم ديويد لينچ كه به زعم ژيژك مبتني است بر ناهمخواني ميان واقعيت و نزديكي مطلق امر واقع به ما. ژيژك معتقد است اين فيلم كه از چارچوب فيلم بيرون رفته و اخلاق و سياست را نيز در برمي گيرد، متضمن اين امر است كه چگونه امر واقعي به شكل خوفناك به هستي روزمره تعدي مي كند. ژيژك در اين كتاب به خوبي نشان مي دهد كه چگونه موانع موجود در زندگي قهرمان داستان، دقيقا به نوعي فرافكني خيال پردازانه به يك ابژه ناممكن نمود يافته است.
كتا ب ديگري كه از ژيژك به فارسي برگردانده شده گزيده مقالات اسلاوي ژيژك ؛سياست و دين به گزينش و ويرايش مراد فرهادپور، مازيار اسلامي و اميد مهرگان است.
ژاك لكان و جستار در پارانويا
جامعه كتاب خوان ايران، عمدتا با لكان از راه، آراي او در باب پساساختارگرايي آشنا شده است. اگرچه كه عمده هويت تئوريك او در روانكاوي عيان شده است. شاهد اين مدعا نظرورزي عميق لكان در باب مفهوم مرحله آينه اي است:
كودك در مقابل آينه شادمان است، اما درواقع او پيش از آن كه هرگونه قابليتي در كاربرد زبان يا تجربه ارتباط با ديگران كسب كرده باشد، مسحور تصوير بازتابي خود مي شود. از اين رو من در شكل اوليه اش تعجيل فراوان به خرج مي دهد، همچنان كه تولدش پيش از كمال كالبدشناسانه وي واقع مي شود.

در قطعه اي كه در كتاب لكان، دريدا، كريستوا ، تاليف مايكل پين، ترجمه پيام يزدانجو، نشر مركز 1380) نقل شده و آن را خوانديد، لكان از آنچه كه پندار منبعث از من كودك است، سخن به ميان مي آورد. در نظر او من كودك اين پندار را وضع كرده، شكل داده و تعيين مي كند و به موازات آن، آنچه را كه در آينده پيش مي آيد را هم پيش بيني مي كند و هم تحريف!
به زعم لكان، اين پندار سراب بلوغ، يگانه بودن، يكي بودن و بيروني بودن من است. تا جايي كه كودك خود را همچون يگانه اين در جهان مي بيند.
ژاك لكان اگرچه از جمله روانكاواني است كه به آراي فرويد دلبستگي دارد، اما اين دلبستگي به تقيد صرف او در چارچوب عقايد فرويد منجر نمي شود. لكان با مبنا قرار دادن بينش بنياني فرويد، اساس خودكاري تكرار را همچون ديگر فرآيندهاي ناخودآگاه در زبان مي بيند. ابرام زنجيره دلالتي و ظرفيت بعد نمادين براي دربرگرفتن محرمانه ترين ژرفناها موجود انساني، شيوه هايي براي فهم خودكاري تكرار را در اختيار مي گذارند كه هر دو در راستاي كشف فرويد بوده و از آن نيز فراتر مي روند. ص 12
به رغم رواج و تاثير آراي لكان در ميان منتقدان اجتماعي و هنري و برخي انديشمندان معاصر، هنوز هيچ يك از آثار مهم وي به فارسي برگردانده نشده است.
محمد صنعتي و خوانش روانكاوانه از آثار هنري ـ ادبي
رويكرد روانشناختي و روانكاوانه در تحليل آثار هنري و ادبي در ايران عمدتا توسط دكتر محمد صنعتي پيگيري مي شود. اثر شاخص او به نام تحليل هاي روانشناختي در هنر و ادبيات به كندوكاو روانكاوانه در باب آثار ممتاز ادبي هنري ايران، نظير اشعار اخوان ثالث، صادق هدايت و چوبك و فيلم هايي چون طعم گيلاس كيارستمي اختصاص دارد.
صنعتي در سه محور، تحليل متن اثر، تحليل شخصيتي و تيپولوژي كاراكترهاي اثر هنري ادبي و دست آخر گونه شناسي شخصيت و خصايص ذهني پديد آورنده اثر، به مداقه تئوريك مي پردازد.
صنعتي در تحليل روانشناختي داستان سه قطره خون صادق هدايت، از نوول روانشناختي سخن به ميان مي آورد؛ سويه تئوريكي كه اصل بنيادين روانشناسي ادبيات به شمار مي آيد.
صنعتي معتقد است: از نظر روانكاوي كار هنري را مي توان از چند جنبه بررسي كرد، يكي اين كه محتواي كار به طور كلي از نظر رواني تحليل شود. ديگر اين كه يك يا چند شخصيت داستان و روابط آن ها از نظر منش شناسي و انگيزه هاي ناخودآگاه و كشمكش هاي دروني آن ها مورد توجه قرار گيرد يا اين كه از طريق همين كندوكاو و محتوا و تحليل شخصيت ها و به خصوص شخصيت اصلي داستان، نقبي به شخصيت نويسنده و انگيزه هاي پنهان او بزنيم. ص 84
در تحليل روانكاوانه از سه قطره خون ، صنعتي بر آن است كه اين امر تفسير روانشناختي كشمكش و آرزوست:
آرزو خود تنها در رابطه مفهوم مي يابد. در فقدان رابطه هيچ چيز داراي معني نيست. شخص در رابطه با ديگري (ابژه) آرزويي دارد. اين ديگري مي خواهد شخصي باشد يا حيواني، شيئي يا حتي چيزي در درون خود شخص (كه البته چيز دروني، درواقع شكل دروني شده چيزي است بيروني.) حتي بي رابطه گي در متن رابطه است كه داراي معني مي شود و در نهايت خود انسان در رابطه مفهوم مي يابد.
عمده تلاش صنعتي در اين بخش كتاب معطوف به بازنمايي و خوانش ابعاد ذهني كاراكترهاي داستان است.
اوج تسلط صنعتي در جستار روانكاوانه در آثار ادبي هنري، در تحليل جامع او از فيلم طعم گيلاس رخ مي نماياند. صنعتي طعم گيلاس را به خاطر انديشه اي كه با زيبايي آرامش بخش به تصوير كشيده شده، دلنشين مي داند:
زبان حال فيلمسازي كه زندگي اش را دوست دارد. فكر مرگ يا خودكشي براي آن است كه بار ديگر توجهش به طعم توت يا گيلاس يا زندگي شيريني كه داشته است، جلب شود. ص 260
مولف، طعم گيلاس را روايت شخصي كه حس ويرانگري كه قابليت نابود كردن دارد را يدك مي كشد، اما در عين حال به همه چيز متوسل مي شود كه نميرد!، مي داند. بر همين اساس وي معتقد است كه كيارستمي مي خواهد اين تجربه عميق ذهني را در تصوير سينمايي عينيت بخشد.
صنعتي در تبيين ويژگي هاي ذهني كيارستمي به انتخاب من هاي دوم يا به عبارتي نقش هاي مكمل نظري ويژه مي افكند: اصولا انتخاب اين من هاي دوم به صورت مرداني با قوميت هاي گوناگون، كرد، افغان، ترك، براي ايجاد فاصله بين ذهنيتي است كه در جست وجوي مرگ است، با معني كه از من نخستين بسيار دور و با آن بيگانه است (ص 272).
دكتر صنعتي در موضوع تحليل هاي روانشناختي در هنر و ادبيات كتاب هاي صادق هدايت و هراس از مرگ و زمان و ناميرايي در سينماي تاركوفسكي (هر سه نشر مركز) ـ كه از منظري روانكاوانه به نقد و تحليل بوف كور صادق هدايت و فيلم هاي تاركوفسكي پرداخته است ـ رامنتشركرده است.
ستاري و كاوش روانكاوانه در اسطوره ها
جلال ستاري اسطوره شناس ايراني با تدقيق در باب روانشناسي هنري و نسبت آن با اسطوره شناسي به چهره اي شاخص در اين عرصه بدل شده است. ستاري در كتاب شاخص خود تحت عنوان رمز و مثل در روانكاوي كه مشتمل بر 10 مقاله ترجمه شده از صاحب نظران برجسته اين عرصه و يك مقاله تاليفي از خود است، اين مقولات را تبيين مي كند:
روانشناسي هنري يا مطالعه و بررسي هنر از لحاظ روانشناسي مانند فلسفه هنر و جامعه شناسي هنري يكي از مباحث و مقولات جمال شناسي است... [و] موضوع آن مطالعه نفسانيات و حالات دروني هنرمند و هنرپيشه، هنرشناس و دوستدار زيبايي و هنر يا هنرپذير است ( ص 17).
به زعم ستاري روانشناسي هنري وقتي سودمند و آموزنده خواهد بود كه براي زيبايي ذات خارجي يا واقع، نفس الامري نشناسيم، چراكه در اين صورت موضوع object از اهميت و اعتبار و اولويت خواهد افتاد و تنها انفعالات و تاثرات روحي subject مورد توجه قرار خواهد گرفت( ص 18).
با اين حال ستاري تاكيد مي كند روانشناسي هنري، علم جمال شناسي نيست. جمال شناسي از آن جا كه در باب زشت و زيبا بحث و اظهار نظر مي كند و به سنجش و ارزيابي زشتي و زيبايي مي پردازد با روانشناسي هنري كه به طبيعت و ماهيت نفسانيات هنرمند و دوستدار هنر پيش از احكام موضوعه و نظرات موجود در زمينه هنر توجه مي كند، در تباين است.
ستاري در تلاش براي انفكاك تئوريك روانشناسي هنري از ديگر نسخ هاي نظريه پردازي درباره آن از تمايز ميان فلسفه هنر و روانشناسي هنري نيز سخن به ميان مي آورد: روانشناسي هنري، فلسفه هنري نيز نيست. فلسفه هنر بحث و اظهار نظر فلسفي يا تعقل فلسفي در باب هنر است و بنابراين بحثي است كلي و شامل كه به هنر في حد ذاته و خصوصا به مباني رواني آن توجه مستقيم ندارد. فلسفه اي است خاص، به مثابه فلسفه تاريخ يا فلسفه اديان و مذاهب كه با تاريخ واقعي و خارجي و يا با مذهب شخصي افراد چندان سروكار پيدا نمي كند... مجمل كلام اين كه در بررسي هنر از لحاظ روانشناسي، هنر به صورت فعاليت خلاقه يا پديده اي كه در نقطه تقاطع و التقاي سه جريان منبعث از هنردوست و هنرآفرين و هنرنما يا هنرپرداز قرار دارد، مورد مطالعه و تحقيق قرار مي گيرد ( ص 21-20).
ستاري از منظري روانكاوانه در تحليل اسطوره ها اين مقولات را اين چنين به تصوير مي كشد: در شاهنامه فردوسي تعارض اديپي را در داستان كيخسرو مي بينيم. شباهت بين داستان كيخسرو و هملت به حدي است كه بعضي از دانشمندان پنداشته اند داستان كيخسرو، اصل داستان هملت است... يك دانشمند آلماني اتويي ريچك متوجه شده كه خداوند (به زعم روانكاوان) رمز و نشانه پدر است و بيان همين معني است. كيخسرو ناهشيارانه دچار اين رنج و حس گناهكاري شده بود كه در نابود كردن پدر خود دست داشته است و وحشت از اين كه مانند جمشيد و كاووس بر خداوند طغيان كند، در حقيقت وحشت از طغيان دوباره بر پدر است ( ص 50).
سويه تئوريك ديگري كه ستاري به آن توجه نشان مي دهد، مقوله پيسكودرام كه عبارت از كاربرد بازي دراماتيك آزاد در درمان پريشاني ها رواني است. ستاري در شرح اين امر به آراي ژاكوب لوي مورنو روانكاو رومانيايي دلبستگي نشان مي دهد.
ستاري مورنو را روانكاوي معرفي مي كند كه سخت وفادار به فرويد و مخالف سرسخت يونگ و آدلر بوده است. وي كه سخت شيفته تئاتر بود. تئاتري را در وين بنيان نهاد كه در آن هر بازيگر بايد نقش خود را في البداهه بسازد و بازي كند. اين سنخ روانكاوي شيوه معجزه آسايي براي درمان بيماران رواني است. خود مورنو پيسكودرام را اينچنين تعريف مي كند: علمي كه به كمك وسايل و امكانات نمايشي به كشف حقيقت مي پردازد.
ستاري در اين باب، پرسشي را مطرح مي كند و خود آن را توضيح مي دهد: اما چگونه؟ مورنو معتقد بود كه تكرار و تجديد و به صحنه آوردن اعمال و موقعيت هايي كه به هنگام پيدايي در مرتبه اول رنج آور بوده اند، موجب تخفيف آن يا استخلاص آدمي از شر آن ها مي شود (ص 351).
به طور كلي تئاتر درماني را مي توان كنش روانكاوانه اي دانست كه بامدد از اسلوب تئاتري و بديهه پردازي، به بازنمايي ژرفاي شخصيتي روان رنجور يا روان پريش مي پردازد و راهي را براي درمان بيماران رواني مي گشايد. اينچنين تئاتر در هيئت يك روان درمان به منصه ظهور مي رسد.
حورا ياوري و پرسيدن از خود
همچون جلال ستاري، حورا ياوري نيز از منظري روانكاوانه به نقد ادبيات و مفاهيم و عناصر آن مي پردازد. زندگي در آينه كه گفتارهاي ياوري درباره نقد ادبي است، در دو بخش كلي سامان يافته است. ياوري در پاسخ به اين سؤال بنيادين كه پرسيدن از خود و براي شناخت خود و گره زدن روايت خودشناسي به روايت گسترده تر تاريخ فرهنگ چه بايد كرد، به آثار روشنفكران و نويسندگان نام آور ايراني مي پردازد. سنگي بر گوري جلال آل احمد، جزيره سرگرداني سيمين دانشور، سياست و اجتماع از شاهرخ مسكوب و سمفوني مردگان عباس معروفي، از جمله آثاري هستند كه حورا ياوري معتقد است در آن ها نام آوران عرصه فرهنگ ايران در سراسر زندگي و آثار خود با اين پرسش مواجهند كه مي خواهند بدانند ميان خودشان و رنج ها و نابساماني هاي زندگي و زمانه خود، ميان آنچه در ديروز پشت سر گذاشته اند و آنچه در امروز آن ها مي گذرد، چه پيوندي است؟